Γράφει ο Γιαλαμάς Γρηγόρης
Η “ιδεολογία”, είναι μια από τις πλέον αμφιλεγόμενες έννοιες που συναντάμε στην πολιτική ανάλυση. Ο όρος, επινοήθηκε το 1796, από τον Γάλλο φιλόσοφο Destutt de Tracy ο οποίος τον χρησιμοποίησε πρώτη φορά, για να αναφερθεί σε μια νέα «επιστήμη των ιδεών». Στόχος του, ήταν η αποκάλυψη της προέλευσης της συνειδητής σκέψης και των ιδεών (Τσουγιόπουλος, 1991, σ. 266). Διαχρονικά, έχουν αναπτυχθεί διάφορα είδη ιδεολογιών, όπως ο φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός, αλλά και ο φασισμός. Συγκεκριμένα, ο φασισμός, που προέρχεται από την ιταλική λέξη fascismο, είναι μια έννοια που εντάσσεται στη κατηγορία της θεωρίας των πολιτικών ιδεολογιών. Σύμφωνα με αυτή και τον Αμερικανό ιστορικό, Robert Paxton, πρόκειται για « μια μορφή πολιτικής συμπεριφοράς που χαρακτηρίζεται από μονομανή ενασχόληση με τη κοινωνική παρακμή, την ταπείνωση ή τον κατατρεγμό και από μια αντισταθμιστική προσήλωση στην ενότητα, στην ενεργητικότητα και στον εξαγνισμό. Στα πλαίσια λοιπόν αυτής της στάσης, ένα κόμμα μαζικής απήχησης που αποτελείται από αφοσιωμένους εθνικιστές ακτιβιστές, οι οποίοι βρίσκονται σε ταραχώδη αλλά αποτελεσματική συνεργασία με παραδοσιακές ελίτ, εγκαταλείπει τις δημοκρατικές ελευθερίες και χωρίς ηθικούς ή νομικούς περιορισμούς, επιδιώκει να πραγματοποιήσει εσωτερικές εκκαθαρίσεις και να επεκταθεί εξωτερικά » (Paxton, 2004, σ. 302) (Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2013).
Σε αντίθεση με τον φιλελευθερισμό και τον σοσιαλισμό, που υπήρξαν τέκνα του 19ου αιώνα, ο φασισμός αποτελεί ένα αυθεντικό γέννημα του 20ού αιώνα, με πολλούς ιστορικούς να τον περιορίζουν αποκλειστικά στο χρονικό πλαίσιο του Μεσοπολέμου. Παρόλο που οι ιδεολογικές του ρίζες ανιχνεύονται στα τέλη του 19ου αιώνα, η οριστική του μορφοποίηση επήλθε μέσα από τη δραματική εμπειρία του A Παγκοσμίου Πολέμου. Οι δύο βασικές εκφάνσεις του φασισµού ήταν η ναζιστική δικτατορία του Hitler, στη Γερµανία το 1933-45, και η φασιστική δικτατορία του Mussolini, στην Ιταλία το 1922-43 (Heywood, 2014, σ. 2,3).
Ο φασισμός, λειτούργησε ως μια ριζική αντεπίθεση στις αξίες του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, οι οποίες είχαν διαμορφώσει τη νεότερη δυτική πολιτική σκέψη. Αξίες, όπως o ορθολογισμός, η πρόοδος, η ελευθερία και η ισότητα ανατράπηκαν στο όνομα της πάλης, της ηγεσίας, της εξουσίας, και του πολέμου. Υπό αυτό το πρίσμα, ο φασισμός εκδηλώνεται ως μια ιδεολογία της καθολικής άρνησης, αποκτώντας έναν έντονο “αντί-χαρακτήρα”. Η ταυτότητά του ετεροπροσδιορίζεται, μέσα από την εχθρότητα προς τα κυρίαρχα ρεύματα της εποχής και εμφανίζεται, ως μια αντιδραστική σύνθεση αντι-φιλελευθερισμού, αντι-κομμουνισμού και αντι-ατομικισμού. Κεντρικό θέμα, που διαπνέει τον φασισμό, είναι η εικόνα μιας οργανικά ενοποιημένης εθνικής κοινότητας, αυτό αντανακλάται στην πεποίθηση «η ισχύς εν τη ενώσει». Το φασιστικό ιδεώδες, είναι αυτό του «καινούργιου ανθρώπου», ενός ήρωα που παρακινείται από το καθήκον, την τιµή και την αυτοθυσία, έτοιμου να αφιερώσει τη ζωή του για τη δόξα του έθνους του ή της φυλής του, και να δείξει ανεπιφύλακτη υπακοή στον υπέρτατο ηγέτη (Heywood, 2014, σ.199-201).
Η συγκεκριμένη ιδεολογία, ακόμα κι όταν εμφανίζεται στην πολιτική σκηνή, αδυνατεί να καταλάβει την εξουσία αν δεν προηγηθεί ένα βαθύ πολιτικό κενό, λόγω ενδεχόμενης κρίσης ή διάλυσης των φιλελεύθερων θεσμών. Ιστορικά, οι υποστηρικτές του εκμεταλλεύτηκαν όλα τα κενά και τις αποτυχίες που δημιουργήθηκαν στον μεσοπολεμικό πολιτικό κόσμο, σε κοινοβουλευτικό και θεσμικό επίπεδο. Καθοριστικός παράγοντας για την επικράτηση αυτών των δυνάμεων, υπήρξε η αδυναμία των συντηρητικών και φιλελεύθερων πολιτικών να επικοινωνήσουν με τις μάζες. Εγκλωβισμένοι σε ξεπερασμένα πρότυπα εξουσίας, υποτίμησαν τη δυναμική της μαζικής πολιτικής, αφήνοντας ένα επικίνδυνο κενό εκπροσώπησης,το οποίο έσπευσε να καλύψει ο φασισμός. (Paxton, 2004, σ. 112).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ανάπτυξης φασιστικού ιδεώδους, υπήρξε η άνοδος του Ναζισμού στη Γερμανία. Πρόκειται, για το αποτέλεσμα μιας πολυεπίπεδης κρίσης που είχε ως αφετηρία τη Συνθήκη των Βερσαλλιών (1919) (United States Holocaust Memorial Museum, 2025). Οι σκληροί όροι της συνθήκης, οι εδαφικές απώλειες και οι δυσβάσταχτες πολεμικές αποζημιώσεις υπονόμευσαν εξαρχής τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, η οποία στερήθηκε τη λαϊκή εμπιστοσύνη, καθότι ταυτίστηκε με τη συλλογική συνείδηση, το βάρος των πολεμικών αποζημιώσεων και το στίγμα της εθνικής ήττας που επέβαλαν οι νικητές (Payne, 1995, σ. 220). Λίγα χρόνια αργότερα, το 1929, επήλθε παγκόσμια οικονομική κρίση, που έγινε γνωστή ως η Μεγάλη Ύφεση (Evans, 2013, σ. 82). Η εκτόξευση της ανεργίας και η κοινωνική εξαθλίωση οδήγησαν σε ακραία πολιτική πόλωση, καθιστώντας αδύνατο τον σχηματισμό σταθερών δημοκρατικών κυβερνήσεων. Υπό αυτές τις συνθήκες, το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα κατάφερε να αυξήσει τα ποσοστά του, από 18% το 1930 σε 37% το 1932, εκμεταλλευόμενο την απόγνωση των μαζών και την αποτυχία των τότε παραδοσιακών θεσμών (Evans 2013, σ. 293-295). Η άνοδος του Χίτλερ πραγματοποιήθηκε το 1933, όταν οι συντηρητικές ελίτ, θεωρώντας ότι μπορούν να τον ελέγξουν, έπεισαν τον Πρόεδρο Χίντενμπουργκ να τον διορίσει Καγκελάριο. Ο ίδιος στόχευε στην απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ώστε η διαδικασία μετάβασης στη δικτατορία να έχει την επίφαση νομιμότητας, έτσι κατάφερε να ελέγξει την εξουσία σε όλα τα επίπεδα της (Paxton, 2004, σ. 129, 130).
Στις 27 Φεβρουαρίου του 1933, ένας νεαρός υποστηρικτής του Κομμουνιστικού Κινήματος προέβη στην καταστροφή του κτιρίου του Ράιχσταγκ. Το ξέσπασμα της φωτιάς στο γερμανικό κοινοβούλιο, αποτέλεσε μια ευνοϊκή συγκυρία για τον νέο Καγκελάριο, ώστε να μπορέσει να εκτοπίσει τους πολιτικούς του αντιπάλους, ιδίως το Κομμουνιστικό Κόμμα (Kατσιώτης, 2016, σ. 26). Η κίνηση αυτή, ερμηνεύτηκε από τους Ναζί ως η αρχή μιας κομμουνιστικής επανάστασης. Ο Χίτλερ θέλησε να καταστήσει σαφές ότι η έκδοση ενός διατάγματος για την παροχή νομικής κάλυψης στις συλλήψεις και για την αντιμετώπιση κάθε περαιτέρω πράξης βίας ήταν αναγκαία (Kershaw, 1998). Οι συστηματικές διώξεις που εξαπολύθηκαν, από τους υποστηρικτές του Ναζιστικού κόμματος εναντίον των Κομμουνιστών, αποτέλεσαν το προοίμιο για την επιβολή της ναζιστικής μονοκρατορίας, στοχεύοντας στην άμεση εξουδετέρωση των πολιτικών τους αντιπάλων. Ο Πρόεδρος, Πάουλ φον Χίντενμπουργκ υπέγραψε το διάταγμα και παραχώρησε σημαντικό μέρος των εξουσιών του στην κυβέρνηση, η οποία προέβη στην αναστολή θεμελιωδών άρθρων του Συντάγματος της Βαϊμάρης, που αφορούσαν στις ατομικές ελευθερίες (Evans, 2013, σ. 332, 333) (Hoefer, 1945, σ. 385).
Φαινομενικά, οι απαγορεύσεις των ελευθεριών συντάχθηκαν προσωρινά ως ένα μέτρο έκτακτης ανάγκης, αλλά στην πραγματικότητα δεν έγινε ποτέ η άρση τους, παρά μόνο το 1945, μετά την ολοκληρωτική ήττα της Γερμανίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το διάστημα αυτό ήταν αρκετό για το Ναζιστικό κόμμα, ώστε να μεταλλάξει το πολιτικό σκηνικό και, μέσω του διατάγματος για τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ, να επιβάλλει ένα κράτος βίας (Kershaw, 1998, σ. 456–459). Για να ισχυροποιήσει τη θέση του, ο Χίτλερ εισηγήθηκε τον Εξουσιοδοτικό Νόμο, ο οποίος θα του έδινε τη δυνατότητα να κυβερνήσει με τη χρήση διαταγμάτων για τέσσερα χρόνια, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να δίνει αναφορά στη Βουλή ή στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Έτσι, τα κόμματα του κέντρου και της δεξιάς, υπό την απειλή μιας γενικευμένης ναζιστικής εξέγερσης και ως μάρτυρες της κλιμακούμενης βίας των παραστρατιωτικών οργανώσεων (SA), υπέκυψαν στις πιέσεις και υπερψήφισαν τη Πράξη Νομιμοποίησης, 444 υπέρ και 94 κατά (Paxton, 2004, σ. 152) (Eatwell, 1996, σ. 135-138).
Η εκτελεστική εξουσία βασισμένη στον Εξουσιοδοτικό Νόμο και με εξουδετερωμένη πλέον κάθε θεσμική αντίσταση, προχώρησε απρόσκοπτα στη διάλυση του κομματικού πλουραλισμού και στην επιβολή ενός μονοκομματικού κράτους. Όταν έληξε το 1937 η ισχύς του Εξουσιοδοτικού Νόμου, η κυβέρνηση του Χίτλερ δεν παραιτήθηκε, αντ’ αυτού, την ανανέωσε για άλλα πέντε χρόνια, σχεδόν χωρίς προειδοποίηση, μέχρι το 1942 (Paxton, 2004, σ. 152). Η υπερψήφιση της πράξης, έδωσε στους Ναζί τη δυνατότητα να περάσουν μία νέα σειρά νόμων, οι οποίοι στην ουσία ποινικοποιούσαν κάθε μορφή αντίστασης και εδραίωναν τη δικτατορία τους. Όπως επισημαίνει, ο ιστορικός Robert Paxton, ο φασισμός θριάμβευσε επειδή οι παραδοσιακοί θεσμοί απέτυχαν να δώσουν λύσεις και ο Χίτλερ κατάφερε να μετατρέψει μια «προσωρινή» κατάσταση εκτάκτου ανάγκης σε ένα μόνιμο κράτος βίας και τρομοκρατίας που διήρκεσε μέχρι το 1945. Η σταδιακή κατάλυση του συντάγματος και η επιβολή της μονοκομματικής δικτατορίας ολοκληρώθηκαν με την πλήρη ποινικοποίηση κάθε μορφής αντίστασης (Paxton, 2004, σ.153).
Σε αντίθεση με τη Γερμανία, η Ιταλία βρέθηκε στο στρατόπεδο των νικητών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, η νίκη αυτή συνοδεύτηκε από έναν αρνητικό οικονομικό αντίκτυπο, λόγω των τεράστιων ποσών που δανείστηκε για να χρηματοδοτήσει την πολεμική της συμμετοχή, αλλά και από έναν βαθύ ψυχολογικό και κοινωνικό κλονισμό, καθώς οι σύμμαχοι δεν απέδωσαν τα υπεσχημένα εδάφη που είχαν συμφωνηθεί στις μυστικές συνθήκες του πολέμου. Η περίοδος 1919-1920 χαρακτηρίστηκε από καταλήψεις εργοστασίων και αγροτικές εξεγέρσεις, προκαλώντας τρόμο στις ελίτ και τους μεγαλογαιοκτήμονες. Μέσα σε αυτό το κλίμα, το φασιστικό κίνημα του Μπενίτο Μουσολίνι αυτοπαρουσιάστηκε ως η μοναδική δύναμη, ικανή να επιβάλει την τάξη, χρησιμοποιώντας συστηματική βία μέσω των παραστρατιωτικών ταγμάτων δράσης, γνωστών ως Μελανοχίτωνες, κατά των σοσιαλιστών (Payne, 1995, σ.167). Η κατάληψη της εξουσίας το 1922, δεν ήταν προϊόν μιας αιματηρής επανάστασης, αλλά ένας συνδυασμός παραστρατιωτικής ψυχολογικής πίεσης και παρασκηνιακών χειρισμών. Την 28η Οκτωβρίου του ίδιου έτους, το κόμμα του Μουσολίνι, συνοδευόμενο από τους χιλιάδες υποστηρικτές του, κινήθηκε προς την πρωτεύουσα με σκοπό να αναλάβει την εξουσία. Η ιστορικά γνωστή, «Πορεία προς τη Ρώμη» λειτούργησε ως μοχλός πίεσης προς τον Βασιλιά Βίκτωρα Εμμανουήλ Γ’, ο οποίος, θορυβημένος από την προοπτική ενός εμφυλίου αρνήθηκε να υπογράψει το διάταγμα για την κήρυξη κατάστασης πολιορκίας. Αντίθετα, επέλεξε τη συνθηκολόγηση, διορίζοντας τον Μουσολίνι Πρωθυπουργό (Payne, 1995, σ. 168) (Λιάπη, 2015, σ. 42)
Όπως επισημαίνουν οι ιστορικοί, ο φασισμός στην Ιταλία δεν «γκρέμισε» την πόρτα της εξουσίας, αλλά του επετράπη η είσοδος από ένα αδύναμο πολιτικό σύστημα. Σημείο καμπής, για την πλήρη κατάργηση του κοινοβουλευτισμού, ήταν η δολοφονία του σοσιαλιστή βουλευτή Τζιάκομο Ματτεότι, ο οποίος είχε καταγγείλει τη φασιστική νοθεία και βία. Η επακόλουθη πολιτική κρίση οδήγησε τον Μουσολίνι στην προκλητική ανάληψη της πολιτικής ευθύνης και, τελικά, στην επιβολή των «Φασιστικών Νόμων», που μετέτρεψαν την Ιταλία σε μονοκομματικό κράτος, εξαλείφοντας κάθε ίχνος αντιπολίτευσης (Κύρλας, Τραγουδάρας, 2020, σ. 31).
Η ανάδυση του φασισμού στον Μεσοπόλεμο, δεν υπήρξε ένα τυχαίο ιστορικό παρεπόμενο, αλλά το αποτέλεσμα μιας «τέλειας καταιγίδας» όπου η ιδεολογική επιθετικότητα συνάντησε τη θεσμική αποσάθρωση. Όπως αποδεικνύεται, από τις περιπτώσεις της Γερμανίας και της Ιταλίας, ο φασισμός δεν καταλαμβάνει την εξουσία εν κενώ, αντίθετα ευδοκιμεί εκεί όπου οι φιλελεύθεροι θεσμοί βρίσκονται σε κατάσταση προχωρημένης διάλυσης. Τα φασιστικά καθεστώτα της Ιταλίας και της Γερμανίας αποτελούν παράδοξα αλλά χαρακτηριστικά παραδείγματα συστημάτων που διεκδίκησαν τον τίτλο του «Κράτους Δικαίου», βασιζόμενα σε μια αυστηρά τυπική ερμηνεία του όρου (Μάνεσης, 1982, σ. 44). Κράτος δικαίου ονομάζεται το κράτος, στο οποίο η κρατική εξουσία είναι οργανωμένη και ασκείται βάσει προκαθορισμένων κανόνων δικαίου, τους οποίους θέτει και τροποποιεί η ίδια μέσα από προδιαγεγραμμένες διαδικασίες. Με απλά λόγια, η εξουσία υπόκειται στο δίκαιο και ασκείται σύμφωνα µε αυτό. Η θετικιστική αυτή θεώρηση του όρου, καταλήγει να εντάσσει την ειδική μορφή του στο γενικό ιστορικό τύπο κράτος του δικαίου, που ως τύπος χαρακτηρίζει κάθε σύγχρονη οργάνωση και µε αυτήν την έννοια αποδίδει δικαιοκρατική επονομασία τόσο στο απολυταρχικό όσο και στο φιλελεύθερο-δημοκρατικό, αλλά και στο φασιστικό ή σε ένα δικτατορικό καθεστώς. Επομένως, ο παραπάνω ορισμός είναι πλέον γενικός, που καλύπτει κάθε τύπο κρατικής οργάνωσης, ανεξάρτητα από το πολιτικό ή κοινωνικό της περιεχόμενο (Μάνεσης, 1982, σ. 46-48).
Η ανάδυση του φασισμού κατά τον Μεσοπόλεμο, λειτουργεί ως ιστορικό κάτοπτρο για τη σύγχρονη εποχή. Οι συνθήκες που ευνόησαν τον ολοκληρωτισμό, παρουσιάζουν ανησυχητικές αναλογίες με σημερινές δομικές κρίσεις, όπως η οικονομική επισφάλεια, η κρίση των θεσμών αντιπροσώπευσης, η έλλειψη πολιτικής ταυτότητας και η στοχοποίηση του “εσωτερικού εχθρού”. Κατ’ αναλογία με τη δεκαετία του 1920, όταν η Μεγάλη Ύφεση αποσάθρωσε τη μεσαία τάξη, η οικονομική κρίση του 2008 και η επακόλουθη πληθωριστική πίεση, σε συνδυασμό με αντικοινωνικές κυβερνητικές πολιτικές, διεύρυναν εκ νέου τις ανισότητες, αναπαράγοντας παρόμοιες κοινωνικές εντάσεις (Γεωργιάδου, 2008, σ. 68). Τις τελευταίες δεκαετίες τα κόμματα του ακροδεξιού χώρου συμμετέχουν ενεργά στις δημοκρατικές διαδικασίες, παρά το γεγονός ότι εκφράζουν φανερά την αντίθεση τους απέναντι στα κοινοβουλευτισμό και τη δημοκρατία, προσπαθώντας να επαναπροσδιορίσουν συνεχώς τη θέση τους. Η σύγχρονη άκρα δεξιά, επιδιώκει να αποδιώξει το φασιστικό και ναζιστικό της παρελθόν προβάλλοντας τις θέσεις της ως μια εναλλακτική πρόταση εξουσίας, έναν ιδιότυπο τρίτο δρόμο (Γεωργιάδου, 2008, σ. 77).
Η ιδεολογική αφετηρία της σύγχρονης άκρας δεξιάς εντοπίζεται στη Γαλλία, όπου το Εθνικό Γαλλικό Μέτωπο, το οποίο δηλώνει δυναμικά την παρουσία του στη γαλλική πολιτική σκηνή, καταφέρνει να βγει στο πολιτικό προσκήνιο εκμεταλλευόμενο τις αδυναμίες των αντιπάλων του (Milza, 2004, σ. 385). Η άνοδος κομμάτων με σκληρή εθνικιστική ατζέντα, όπως η Μελόνι στην Ιταλία και ο Όρμπαν στην Ουγγαρία, καθώς και η ενσωμάτωση στελεχών, από τον ακροδεξιό χώρο, σε κυβερνητικά σχήματα, σε χώρες όπως Φινλανδία, Σουηδία ή Ελλάδα, δημιουργούν νέα δεδομένα. Τα ακροδεξιά κόμματα επενδύουν πλέον σε ειδικούς επικοινωνιολόγους, υιοθετούν διαδικασίες αξιολόγησης υποψηφίων, σε μια προσπάθεια να κερδίσουν την εμπιστοσύνη του κεντρώου ακροατηρίου, δεν επιδιώκουν την κατάλυση του κοινοβουλευτισμού με τη βία, αλλά τη σταδιακή διάβρωση των θεσμών, όπως η δικαιοσύνη και ο έλεγχος των ΜΜΕ. Ο πρώην πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Βίκτορ Όρμπαν, για παράδειγμα, χρησιμοποίησε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να αλλάξει το δικαστικό σύστημα και τον εκλογικό νόμο.
Η εξέλιξη αυτή αντανακλά το γεγονός που ο Paxton ονόμαζε «εγκατάλειψη των δημοκρατικών ελευθεριών», το οποίο συντελείται μέσω νόμιμων αλλά ανελεύθερων διαδικασιών. Η ρητορική της εθνικής παρακμής, επανέρχεται στο προσκήνιο, προσαρμοσμένη όμως στα δεδομένα του 21ου αιώνα. Ενώ ο μηχανισμός κατασκευής του “εσωτερικού εχθρού” παραμένει ίδιος, ο στόχος έχει μετατοπιστεί και στη θέση του κομμουνιστικού κινδύνου βρίσκονται πλέον η μετανάστευση και η παγκοσμιοποίηση, οι οποίες εργαλειοποιούνται για να τροφοδοτήσουν το αίσθημα εθνικής απειλής (Paxton, 2004, σ. 241).
Εν κατακλείδι, ο φασισμός αν και αποτέλεσε γέννημα του προηγούμενου αιώνα, κατάφερε να εδραιωθεί σταδιακά στη συλλογική συνείδηση και να καταλάβει την εξουσία, εκμεταλλευόμενος αριστοτεχνικά τα δομικά κενά του σύγχρονου πολιτικού κόσμου. Η κρισιμότερη αδυναμία της μεταπολεμικής περιόδου, υπήρξε η αποτυχία των παραδοσιακών ελίτ να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα της μαζικής πολιτικής, παραμένοντας περιχαρακωμένες σε έναν ελιτίστικο τρόπο άσκησης εξουσίας. Αυτό το χάσμα μεταξύ της “παλαιάς τάξης” και της λαϊκής βάσης επέτρεψε στον φασισμό να προβληθεί ως η μόνη δυναμική εναλλακτική λύση απέναντι στην παρακμή. Όπως καταδεικνύεται, η κατάλυση της δημοκρατίας δεν επήλθε μόνο από την εξωτερική πίεση των ολοκληρωτικών κινημάτων, αλλά πρωτίστως από την εσωτερική κατάρρευση ενός συστήματος που είχε απωλέσει την κοινωνική του νομιμοποίηση (Mazower, 1998, σ. 44) (Paxton, 2004, σ. 112). Η ιστορική αυτή εμπειρία υπενθυμίζει ότι η θωράκιση της δημοκρατίας σήμερα απαιτεί όχι μόνο τυπική νομιμότητα, αλλά διαρκή εγρήγορση και ουσιαστική σύνδεση των θεσμών με τις ανάγκες της κοινωνίας.
Βιβλιογραφία
Ξενόγλωσση
Eatwell, R. (1996). Fascism: A history. Penguin Books.
Evans, R. (2013). Η έλευση του Γ’ Ράιχ (Κ. Κουρεμένος, Μεταφ.). Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. (Πρωτότυπη έκδοση 2003).
Heywood, Α. (2014). Πολιτικές ιδεολογίες: Μια εισαγωγή (Μ. Μαραγκού & Ν. Παπαδάκης, Μετφ.). Εκδόσεις Επίκεντρο.
Kershaw, I. (1998). Hitler: 1889-1936: Hubris. W. W. Norton & Company.
Mazower, M. (2004). Σκοτεινή ήπειρος: Ο ευρωπαϊκός 20ός αιώνας (Κ. Κουρεμένος, Μετφ.). Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. (Πρωτότυπη έκδοση 1998).
Milza, P. (2004). Οι μελανοχίτωνες της Ευρώπης: Η ευρωπαϊκή ακροδεξιά από το 1945 έως σήμερα (Γ. Καράμπελας, Μεταφ.). Εκδόσεις Scripta. (Πρωτότυπη έκδοση 2002).
Paxton, R. (2004). The anatomy of fascism. Alfred A. Knopf.
Payne, S. (1995). A history of fascism, 1914–1945. University of Wisconsin Press.
Ελληνόγλωσση
Γεωργιάδου, Β. (2008). Η άκρα δεξιά στην Ευρώπη: Κόμματα, οργανώσεις και κινήσεις. Εκδόσεις Καστανιώτη.
Μάνεσης, Α. (1982). Συνταγματική Θεωρία και Πράξη. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Τσουγιόπουλος, Γ. (1991). Απόψεις της Ιδεολογίας. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.
Ακαδημαϊκές πηγές
Κατσιώτη Κ. (2016), Γερμανία, 1933-1939: Οι διώξεις του ναζιστικού καθεστώτος, Πτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Διαθέσιμο σε: https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/47202/14878.pdf?sequence=1
Κύρλας Κ., Τραγουδάρας Κ. (2020). Η φασιστική ιδεολογία στην Ευρώπη του 21ου αιώνα,Πτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Πατρών, Διαθέσιμο σε: http://repository.library.teiwest.gr/xmlui/handle/123456789/8283
Λιάπη Ζ. (2015). Καπιταλισμός και Φασισμός: Η περίπτωση της Γερμανίας και Ιταλίας, Πτυχιακή εργασία, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Διαθέσιμο σε: https://dspace.lib.uom.gr/bitstream/2159/18739/6/LiapiZoiMsc2015.pdf
Διαδικτυακές πηγές
Hoefer, F. (1945). The Nazi penal system—I. Journal of Criminal Law and Criminology, 35(6), 385–395. Διαθέσιμο σε: https://scholarlycommons.law.northwestern.edu/jclc/vol35/iss6/3
Λαμπράκου Γ. (2013). Η ανατομία του φασισμού. Bookpress. Διαθέσιμο σε: https://bookpress.gr/kritikes/koinonia/3821-anatomy-fascisme
United States Holocaust Memorial Museum. (2025). Ο Χίτλερ στην εξουσία. Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος. Διαθέσιμο σε: https://encyclopedia.ushmm.org/content/el/article/hitler-comes-to-power
Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. (2013). Οι εχθροί της δημοκρατίας: Ο Ναζισμός, Διαθέσιμο σε: https://www.openbook.gr/exthroi-tis-dimokratias-o-nazismos/
ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ:
Καρακατσάνης Χ., (2017). Φασισμός και ναζισμός: Η ιδεολογία και οι διαφορές τους, Διαθέσιμο σε: https://maxmag.gr/politismos/fasismos-ke-nazismos-i-ideologia-ke-oi-diafores-tous/