Γράφει η Κατερίνα Δημητρακοπούλου
Η υπόθεση Μπέλτσιος κατά Ελλάδας, αφορά την καταδίκη της χώρας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΔΔΑ) για παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας (Άρθρο 6§2 ΕΣΔΑ) και την αυθαίρετη αποστέρηση του δικαιώματος της προσωπικής ελευθερίας (Άρθρο 5§4 ΕΣΔΑ). Η υπόθεση σχετίζεται άμεσα με ένα από τα μεγαλύτερα εθνικά σκάνδαλα των τελευταίων δεκαετιών και αφορά τη σύναψη συμβάσεων για την προμήθεια και επισκευή υποβρυχίων ανάμεσα στα Ελληνικά Ναυπηγεία και τη γερμανική κοινοπραξία H-F, συνολικής αξίας άνω των 2 δισ. ευρώ για τα έτη 2000 και 2002 (European Court of Human Rights, 2023, §§ 1-2). Ο κ. Μπέλτσιος κατέθεσε την επίμαχη προσφυγή στο ΕΔΔΑ στις 29 Ιουλίου 2014, ενώ η απόφαση του Δικαστηρίου δημοσιεύθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2023 (European Court of Human Rights, 2023).
Αρχικά, το σκάνδαλο των υποβρυχίων, όπως αποκαλούνταν, άρχισε να ερευνάται σε εθνικό επίπεδο το 2010, πρωταρχικώς από τις γερμανικές αρχές, ενώ λίγο αργότερα ασκήθηκε στην Ελλάδα ποινική δίωξη κατά 41 ατόμων (Γούλας, 2023). Ο Γιάννης Μπέλτσιος, πρώην Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, καθώς και στενός συνεργάτης του κ. Άκη Τσοχατζόπουλου –πρώην Υπουργού Εθνικής Άμυνας– ήταν ένας από τους κατηγορούμενους. Η ποινική δίωξη που του ασκήθηκε αφορούσε παράνομο χρηματισμό από την επίμαχη γερμανική εταιρεία για τη σύναψη των προαναφερομένων συμβάσεων περί απόκτησης υποβρυχίων (European Court of Human Rights, 2023, § 3) και ειδικότερα, έγινε λόγος περί ενεργητικής δωροδοκίας και νομιμοποίησης εσόδων από παράνομη δραστηριότητα (European Court of Human Rights, 2023, § 7). Κατηγορήθηκε μάλιστα, για μεταφορά χρημάτων στον κ. Τσοχατζόπουλο και σε στελέχη των Ελληνικών Ναυπηγείων, καθώς επίσης και για σκόπιμη απόκρυψη, λήψη και μεταφορά άνω των 52 εκατομμυρίων ευρώ και άνω των 2,9 εκατομμυρίων ελβετικών φράγκων μεταξύ Μαρτίου 2000 και Οκτωβρίου 2003, στο πλαίσιο των συμβάσεων για τα υποβρύχια (European Court of Human Rights, 2023, § 3).
Τον Οκτώβριο του 2013, ο κ. Τσοχατζόπουλος και δεκαέξι ακόμα κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Αθηνών με την υπ’ αριθ. 4554/2013 απόφαση για νομιμοποίηση εσόδων από παράνομη δραστηριότητα και άλλα συναφή εγκλήματα (Γούλας, 2023). Οι διαδικασίες της προδικασίας για τον κ. Μπέλτσιο ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 2014 με την προσωρινή κράτησή του, ενώ ο ίδιος άσκησε προσφυγή κατά της σχετικής διάταξης, ζητώντας την αντικατάσταση της κράτησης με άλλου είδους περιοριστικά μέτρα (European Court of Human Rights, 2023, §§ 4-5). Η προσφυγή του εξετάστηκε από το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών, το οποίο απέρριψε την αίτησή του τον Ιούνιο του ίδιου έτους ενώ λίγο αργότερα διετάχθη η παράταση της κράτησής του για έξι μήνες, έως τον Ιανουάριο 2015 (European Court of Human Rights, 2023, § 5) και κατόπιν τούτων, παραπέμφθηκε σε δίκη (European Court of Human Rights, 2023, § 7).
Στις 29 Ιουλίου 2014, ο κ. Μπέλτσιος υπέβαλε προσφυγή ενώπιον του ΕΔΔΑ κατά της Ελλάδος (European Court of Human Rights, 2023, §§ 6, 17) περί παραβίασης του άρθρου 6§2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (εφεξής ΕΣΔΑ), δηλαδή του δικαιώματος κάθε ατόμου να «τεκμαίρεται ότι είναι αθώο έως τη νόμιμη απόδειξη της ενοχής του». Συνεπώς, ο αιτών υποστήριξε ότι η καταδικαστική απόφαση του Εφετείου, αν και δεν αφορούσε τον ίδιο άμεσα, ανέφερε το όνομά του στις σελίδες 2052 και 2059-2062 (European Court of Human Rights, 2023, § 11) και είχε ως αποτέλεσμα να του αποδίδονται πράξεις για τις οποίες δεν είχε καταδικαστεί. (Γούλας, 2023). Παρά το γεγονός ότι οι δύο διαδικασίες αφορούσαν το ίδιο σκάνδαλο και ήταν συνεπώς άμεσα συνδεδεμένες, το αρμόδιο δικαστήριο δεν είχε ακόμη αποφανθεί επί των κατηγοριών εναντίον του κ. Μπέλτσιου και άρα θα έπρεπε σε κάθε περίπτωση να μην υπονομευτεί η εκδίκαση της υπόθεσης που αφορούσε τον ίδιο (European Court of Human Rights, 2023, § 17).
Από την άλλη πλευρά, η ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε ότι στην περίπτωση του κ. Μπέλτσιου το τεκμήριο αθωότητας δεν τύγχανε εφαρμογής, καθώς, όπως υποστήριξε, η υπ’ αριθ. 4554/2013 απόφαση και οι δικαστικές διαδικασίες εναντίον του δεν συνδέονταν (European Court of Human Rights, 2023, § 12). Επιπλέον, υποστηρίχθηκε ότι ο προσφεύγων δεν μπορούσε να επικαλεστεί παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας, δεδομένου ότι, κατά τον χρόνο κατάθεσης της προσφυγής, δεν είχε ακόμη παραπεμφθεί σε δίκη και οι επίμαχες δηλώσεις δεν επηρέασαν αρνητικά την εξέλιξη της διαδικασίας εις βάρος του, καθώς εν τέλει αθωώθηκε από το Εφετείο (European Court of Human Rights, 2023, § 12). Παράλληλα, η ελληνική κυβέρνηση θεώρησε ότι η προσφυγή στο ΕΔΔΑ θα έπρεπε να κριθεί ως απαράδεκτη, καθώς ο προσφεύγων δεν είχε εξαντλήσει τα εσωτερικά ένδικα μέσα (European Court of Human Rights, 2023, § 13), όπως απαιτείται βάσει του άρθρου 35§1 ΕΣΔΑ. Αν και το ΕΔΔΑ έκρινε ότι πράγματι ο κ. Μπέλτσιος δεν είχε εξαντλήσει τα εσωτερικά ένδικα μέσα, θεωρήθηκε ότι στην περίπτωσή του η άσκηση αγωγής αποζημίωσης με βάση το Άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα, δεν θα ήταν επαρκής, καθώς η προαναφερόμενη απόφαση του Εφετείου αγνοούσε την αρχή του τεκμηρίου αθωότητας (European Court of Human Rights, 2023, § 13). Συνεπώς, το ΕΔΔΑ συμπέρανε πως δεν διασφαλίστηκε η τήρηση και προστασία όλων των δικαιωμάτων του με αποτέλεσμα μέσω της υπ’ αριθ. 4554/2013 απόφασης να παραβιαστεί το άρθρο 6 § 2 ΕΣΔΑ (European Court of Human Rights, 2023, §§ 20-21).
Εκτός από το άρθρο 6 ΕΣΔΑ, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη συναντάται και σε άλλες διεθνείς συμβάσεις, όπως το άρθρο 11 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ), που θεωρείται εθιμικό δίκαιο, και το άρθρο 14 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (International Covenant on Civil and Political Rights, ICCPR). Πιο συγκεκριμένα, η παράγραφος 2 του άρθρου 14 του ICCPR ορίζει ότι «Κάθε άτομο που κατηγορείται για ποινικό αδίκημα έχει το δικαίωμα να θεωρείται αθώο μέχρι αποδείξεως του εναντίου του σύμφωνα με το νόμο». Αμφότερες οι προαναφερόμενες συμβάσεις δε, συμπεριλαμβάνονται στο Διεθνές Καταστατικό των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ). Επιπλέον, το τεκμήριο αθωότητας κατοχυρώνεται και στο άρθρο 48, παρ. 1 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ). Στην ελληνική έννομη τάξη δε, έχει ενταχθεί η Οδηγία 2016/343 της ΕΕ που αφορά την προστασία του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη στο πλαίσιο των εθνικών ποινικών διαδικασιών, στοχεύοντας ταυτοχρόνως στην εναρμόνιση της νομολογίας της του Δικαστηρίου της ΕΕ (ΔΕΕ) με το άρθρο 6 ΕΣΔΑ (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο & Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2016).
Εκτός από το άρθρο 6§2 ΕΣΔΑ, ο κ. Μπέλτσιος αναφέρθηκε και σε παραβίαση του δικαιώματος ταχείας έκδοσης μιας απόφασης σχετικά με την αίτηση αποφυλάκισης που υπέβαλε. Όπως ορίζει το άρθρο 5§4 ΕΣΔΑ: «Κάθε πρόσωπο που στερείται την ελευθερία του λόγω σύλληψης ή κράτησης έχει δικαίωμα να προσφύγει ενώπιον δικαστηρίου, ώστε αυτό να αποφασίσει σε σύντομη προθεσμία ως προς τη νομιμότητα της κράτησης και να διατάξει την απόλυση εάν η κράτηση είναι παράνομη». Στην περίπτωση του κ. Μπέλτσιου, αφού η ποινική δικογραφία διαβιβάστηκε στον Ανακριτή Πλημμελειοδικών Αθηνών για την κύρια ανάκριση τον Σεπτέμβριο 2011, ο κατηγορούμενος τέθηκε υπό προσωρινή κράτηση από τις 13 Ιανουαρίου 2014 (European Court of Human Rights, 2023, § 4). Λίγες ημέρες αργότερα, ο κ. Μπέλτσιος άσκησε προσφυγή κατά του σχετικού βουλεύματος την οποία απέρριψε το Συμβούλιο Πλημμελειοδικών (European Court of Human Rights, 2023, §§ 5, 24). Ο προσφεύγων κρατήθηκε μέχρι τις 27 Μαρτίου 2015 ενώ στη συνέχεια, η προσωρινή κράτηση αντικαταστάθηκε από περιοριστικούς όρους (European Court of Human Rights, 2023, § 7). Η καθυστέρηση των διαδικασιών από την πλευρά του Εισαγγελέα, χωρίς υπαιτιότητα του κ. Μπέλτσιου, οδήγησε το ΕΔΔΑ στην καταδίκη της Ελλάδας για παραβίαση του δικαιώματος του προσφεύγοντος σε ταχεία έκδοση απόφασης σχετικά με τη νομιμότητα της κράτησής του (European Court of Human Rights, 2023, §25). Τελικώς, για την παραβίαση των άρθρων 6§2 και 5§4 ΕΣΔΑ, το ΕΔΔΑ επιδίκασε αποζημίωση ύψους 7.800 ευρώ για ηθική βλάβη, συν οποιονδήποτε φόρο που ενδέχετο να οφειλόταν (European Court of Human Rights, 2023, §27). Παρά ταύτα, το αίτημα του αιτούντος για κάλυψη των δικαστικών εξόδων και αποζημίωση ύψους 8.680 ευρώ απορρίφθηκε λόγω εκπρόθεσμης υποβολής (European Court of Human Rights, 2023, §§ 28-29).
Κλείνοντας, η υπόθεση Μπέλτσιου κατά Ελλάδας μπορεί να συγκριθεί με την υπόθεση Karaman κατά Γερμανίας του 2014, στην οποία ο προσφεύγων υποστήριξε ότι οι δηλώσεις δικαστών κατά την εξέλιξη έτερης ποινικής διαδικασίας είχαν ως συνέπεια την παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητάς του. Παρά τα κοινά χαρακτηριστικά με την εδώ εξεταζόμενη υπόθεση, στην περίπτωση του κ. Karaman το ΕΔΔΑ θεώρησε ότι δεν υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6§2 ΕΣΔΑ, καθώς η αναφορά στο πρόσωπό του κρίθηκε απολύτως απαραίτητη κατά την εκδίκαση της υπόθεσης, ενώ, επιπλέον, δόθηκε έμφαση στο γεγονός πως η κρίση περί της ενοχής του δεν διατυπώθηκε στο πλαίσιο της επίμαχης δίκης (European Court of Human Rights, 2014, § 69), γεγονός που αποτέλεσε την ειδοποιό διαφορά στις δύο υποθέσεις (European Court of Human Rights, 2023, § 12). Αντιθέτως, στην υπόθεση Μπέλτσιου κατά Ελλάδας, το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση των άρθρων 6§2 και 5§4 της Σύμβασης αναφορικά με το τεκμήριο αθωότητας και την ταχεία έκδοση απόφασης ως προς τη νομιμότητα της κράτησής του, αντιστοίχως, καταδεικνύοντας ότι το σύστημα απονομής δικαιοσύνης πρέπει να γίνεται σεβαστό ενώ τα κράτη υποχρεούνται πάντοτε να συμμορφώνονται προς τα σχετικά διεθνή πρότυπα και απαιτήσεις.
Πηγές:
Πρωτογενείς πηγές
UN Office of the High Commissioner. (n.d.). Complaints procedures under the human rights treaties. Ανακτήθηκε από: https://www.ohchr.org/en/treaty-bodies/human-rights-bodies-complaints-procedures/complaints-procedures-under-human-rights-treaties
UN Treaty Body Database. (n.d.) Ratification Status for CCPR – International Covenant on Civil and Political Rights. Ανακτήθηκε από: https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/TreatyBodyExternal/Treaty.aspx?Treaty=CCPR&Lang=en
Βουλή των Ελλήνων. (2013). Πόρισμα της Ειδικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής για τη διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης κατά πρώην Υπουργού, σχετικά με την από 15.2.2000 σύμβαση κατασκευής και παράδοσης στο Πολεμικό Ναυτικό υποβρυχίων τύπου 214 (Αθήνα). Ανακτήθηκε από: https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/510129c4-d278-40e7-8009-e77fc230adef/PORISMA_AMEA.pdf
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο & Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (2016). Οδηγία (ΕΕ) 2016/343 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9ης Μαρτίου 2016 σχετικά με την ενίσχυση ορισμένων πτυχών του τεκμηρίου αθωότητας και του δικαιώματος παράστασης στη δίκη στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών. Επίσημη
Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, L 65, 1–11. Ανακτήθηκε από: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32016L0343&from=LV
Αρθρογραφία
Γούλας, Γ. (2023, 30 Νοεμβρίου). Υπόθεση Μπέλτσιος: Καταδίκη της Ελλάδας για παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας. NOMIKI BIBLIOTHIKI Daily. Ανακτήθηκε από: https://daily.nb.org/nomothesia-nomologia/ypothesi-beltsios-katadiki-tis-elladas-gia-paraviasi-tou-tekmiriou-athootitas/
Νομολογία
European Court of Human Rights. (2023). Beltsios v. Greece (Application No. 31074/14). Ανακτήθηκε από: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-229125
European Court of Human Rights. (2014). Karaman v. Germany (Application No. 17103/10). Ανακτήθηκε από: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-145518
Πηγή εικόνας:
The Hill Times. (n.d.). 200,000 Job-Years of Sustained Employment: Why Hanwha’s Submarine Bid is an Economic Engine for Canada. Ανακτήθηκε από: https://www.hilltimes.com/sponsored/200000-job-years-of-sustained-employment-why-hanwhas-submarine-bid-is-an-economic-engine-for-canada/