Γράφει ο Στέλιος Βαβάκας
Η διπλωματία αποτελεί μία διαχρονική πρακτική ανά τους αιώνες που συνδέεται σε σημαντικό βαθμό με την σχέση μεταξύ κρατών, καθώς και με την προώθηση των εθνικών συμφερόντων σε περιόδους ειρήνης. Έπειτα από το τέλος του Β’ ΠΠ, καθώς και με την ίδρυση των Ηνωμένων Εθνών, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην έννοια της πολυμερούς διπλωματίας, η οποία στηρίζεται στις έννοιες της διαφάνειας και της συνεργασίας ως μία εναλλακτική επιλογή σε αντιδιαστολή με τις αρχές της παραδοσιακής διπλωματίας, η οποία ήταν γνωστή για την μυστικότητα της και την σύναψη διμερών συμφωνιών (Murray, 2012). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται και η έννοια της δημόσιας διπλωματίας που συνδέεται με την θετική εικόνα που προβάλλει ένα κράτος.
Ένα παρακλάδι της δημόσιας διπλωματίας αποτελεί η αθλητική διπλωματία, η οποία παρατηρείται να αυξάνεται βιβλιογραφικά τις τελευταίες δύο δεκαετίες (Postlethwaite et al., 2023). Ως έννοια εντάσσεται σε αυτό που ο Joseph Nye αποκαλεί ήπια ισχύ, γνωστή και ως “soft power” (Trunkos & Heere, 2017, σσ. 2-3). Η ήπια ισχύς μπορεί να ορισθεί ως η ικανότητα ενός κράτους να προβάλλει μία ελκυστική εικόνα στους υπόλοιπους δρώντες τους διεθνούς συστήματος και να χρησιμοποιεί τον πολιτισμό, τις πολιτικές αξίες, καθώς και τον αθλητισμό, με βασικό σκοπό μεγαλύτερη επιρροή και πειθώ, οι οποίες μπορούν να αποβούν ευεργετικές ως εργαλείο διπλωματίας για την προώθηση πολλαπλών στόχων εξωτερικής πολιτικής (Dubinsky, 2019)
Όσον αφορά στην έννοια της αθλητικής διπλωματίας, συγκεκριμένα, παρατηρείται ότι δεν υπάρχει μία επίσημη, συμφωνημένη και καθολική θεωρία ή κάποια σύμβαση που να την ορίζει. Κυρίως, η έννοια του αθλητισμού και της διπλωματίας σχετίζονται με δύο τρόπους. Ο πρώτος αφορά στην χρήση του αθλητισμού ως εργαλείο διπλωματίας, καθώς και ως ευκαιρία να αναθερμανθούν οι σχέσεις μεταξύ δύο κρατών (Trunkos & Heere, 2017, σσ. 2-3). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση του 1972 με το λεγόμενο «Ping Pong Diplomacy» μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας. Οι ΗΠΑ συμμετείχαν στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Πινγκ Πονγκ το 1971 στη Ναγκόγια της Ιαπωνίας. Έπειτα από μία αναπάντεχα θετική αλληλεπίδραση μεταξύ των αθλητών Glenn Cowan και Zhuang Zedong, η αντιπροσωπεία των ΗΠΑ προσεκλήθη να ταξιδέψει στην Κίνα. Η πρόσκληση αναθέρμανε τις σχέσεις των ΗΠΑ και της Κίνας, μεταξύ των οποίων δεν υπήρχαν διπλωματικές επαφές μετά το 1949 (National Museum of American Diplomacy, 2026). Αυτή η εξέλιξη ονομάστηκε «διπλωματία Πινγκ Πονγκ», ενώ ακολούθησε εκτεταμένη πολιτισμική ανταλλαγή καθώς και διεξαγωγή φιλικών παιχνιδιών μεταξύ των δύο χωρών. Σε πολιτικό επίπεδο, άνοιξε το έδαφος για νέες διπλωματικές συμφωνίες που είχαν ως στόχο την απομόνωση της Σοβιετικής Ένωσης (Abdi et al., 2018).
Ο δεύτερος τρόπος που σχετίζονται ο αθλητισμός και η διπλωματία είναι οι μη κρατικοί δρώντες, όπως για παράδειγμα οι Διεθνείς Οργανισμοί, τα αθλητικά σωματεία, καθώς και αθλητές με τεράστια επιρροή μέσω της εικόνας που προβάλλουν. Ορισμένα παραδείγματα αποτελούν η FIFA, η οποία διοργανώνει το Παγκόσμιο Κύπελλο κάθε 4 χρόνια, η UEFA, καθώς και ποδοσφαιρικές ομάδες μεγάλων οικονομικών διαστάσεων, όπως η παγκοσμίου φήμης «Ρεάλ Μαδρίτης». (Abdi et al., 2018).
Η προώθηση επιπρόσθετα καθολικών αξιών όπως ο αμοιβαίος σεβασμός, η ανεκτικότητα, η συμπόνια και η πειθαρχία (Murray, 2012) σε συνδυασμό με τον πολιτισμό που προβάλλεται στα λεγόμενα «mega-events», όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες και το Παγκόσμιο Κύπελλο, μπορούν να προσελκύσουν σε μία συγκεκριμένη χώρα ταξιδιώτες, επενδυτικές ευκαιρίες αλλά και ηγέτες άλλων χωρών.
Το Κατάρ έχει προσπαθήσει σημαντικά να επενδύσει στην εικόνα που προβάλλει στους υπόλοιπους δρώντες του διεθνούς συστήματος. Από το 1993 το Κατάρ έχει διοργανώσει περισσότερα από 450 διεθνή τουρνουά. Αυτά περιλαμβάνουν περιφερειακούς διαγωνισμούς όπως για παράδειγμα οι Ασιατικοί Αγώνες του 2006, το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδηλασίας Δρόμου UCI του 2016, το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Στίβου του 2019 και το Παγκόσμιο Κύπελλο της FIFA του 2022. Αυτές οι διοργανώσεις αναδεικνύουν το Κατάρ ως υποδοχέα μεγάλων διοργανώσεων που προσφέρει σύγχρονες αθλητικές εγκαταστάσεις, καθώς και παράλληλα φορέα σταθερότητας, ασφάλειας και ανάπτυξης (James, 2021).
Επιπλέον, καθότι το Κατάρ έχει μικρό πληθυσμό και περιορισμένη εδαφική επικράτεια, διατηρεί στο εσωτερικό του βάσεις των ΗΠΑ, οι οποίες με την παρουσία τους ενισχύουν τις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών, σχέσεις που περαιτέρω προσφέρουν περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια. Ορισμένα παραδείγματα ήπιας ισχύος του Κατάρ αποτελούν η απόκτηση της γαλλικής ποδοσφαιρικής ομάδος «Paris Saint-Germain», το 2011, μέσω της «Qatar Sports Investments», θυγατρικής της κρατικής «Qatar Investment Authority», ενώ το 2022, μάλιστα, η ίδια εταιρεία απέκτησε το 22% των μετοχών της πορτογαλικής «SC Braga» (Grix & Brannagan, 2024). Επιπλέον, αξιοσημείωτη εξέλιξη αποτέλεσε τον Δεκέμβριο του 2010 η συμφωνία ύψους 150 εκατομμυρίων της «Barcelona» με την «Qatar Foundations», με την τελευταία να γίνεται χορηγός της φανέλας της ισπανικής ομάδας. Το ίδρυμα του Κατάρ μάλιστα έγινε το πρώτο που έσπασε την 111 ετών παράδοση της Μπαρτσελόνα χωρίς εμπορικούς χορηγούς στις φανέλες της ομάδας (Associated Press, 2010). Όσον αφορά στην «Paris Saint-Germain», σύμφωνα με εκτιμήσεις, τα έσοδα της αυξήθηκαν από 100,8 εκατομμύρια ευρώ το 2008/2009 σε 541,7 εκατομμύρια ευρώ το 2017-2018 και το 2026 αποτιμάται στο ιλιγγιώδες ποσό του ενός 1 δισεκατομμυρίου και 200 εκατομμυρίων, με την γαλλική ομάδα να αποκτά διάσημους ποδοσφαιριστές κατά την μεταγραφική περίοδο όπως οι θρυλικοί «Λιονέλ Μέσι», «Νεϊμάρ» και «Εμπαπέ». Με αυτόν τον τρόπο οι επιτυχίες της «Paris Saint-Germain» συνδέονται με την επιρροή του Κατάρ και της έλξης που προκαλεί με αυτές τις επιτυχίες. (James, 2021).
Παρά το μέγεθος του, το Κατάρ είναι μία από τις πλουσιότερες χώρες ανά κάτοικο, κυρίως λόγω του φυσικού αερίου και του πετρελαίου που διαθέτει, ενώ μάλιστα είναι η όγδοη πλουσιότερη χώρα όσον αφορά το ονομαστικό ΑΕΠ ανά κάτοικο και η τέταρτη πλουσιότερη στο ΑΕΠ ανά κάτοικο σε ισοτιμία αγοραστικής δύναμης. Η ήπια ισχύς και η καλή εικόνα του Κατάρ έχει ως στόχο την προσέγγιση της παγκόσμιας αγοράς και του διεθνούς κοινού, με σκοπό να επεκτείνει τους τομείς της οικονομίας του που δεν σχετίζονται με υδρογονάνθρακες, προσβλέποντας στον τουρισμό, την χρηματοοικονομική σταθερότητα και το εμπόριο για να διαφοροποιήσει την εθνική του οικονομία. Ο στόχος είναι να μειωθεί η εξάρτηση από την πώληση αποκλειστικά φυσικών πόρων, τα οποία συνεισφέρουν το 81% της οικονομίας του Κατάρ. Στο πλαίσιο του παραπάνω στόχου γίνεται και χρήση της αθλητικής διπλωματίας (Grix & Brannagan, 2024).
Το Κατάρ προσβλέπει να επιτύχει τον παραπάνω στόχο διοργανώνοντας μεγάλες αθλητικές εκδηλώσεις. Θα φιλοξενήσει μάλιστα μελλοντικά το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Μπάσκετ FIBA 2027 και για δεύτερη φορά θα αναλάβει την διοργάνωση Ασιατικών Αγώνων το 2030. Επιπλέον, η «Qatar Airways», η κρατική αεροπορική εταιρεία του Κατάρ, έχει καθιερωθεί ως παγκόσμιος χορηγός αθλητικών σημάτων, όπως της «Barcelona» από το 2013 έως το 2017, ενώ ήταν χορηγός των Παγκοσμίων Κυπέλλων 2018 και 2022, καθώς και του Euro 2020. H Qatar Airways έκανε μάλιστα πολυετή συμφωνία συνεργασίας με την «Formula 1» ως επίσημη αεροπορική εταιρεία (Grix & Brannagan, 2024).
Συμπερασματικά, με τις παραπάνω κινήσεις το Κατάρ κατορθώνει να αποτελεί έναν ελκυστικό αθλητικό τουριστικό προορισμό μέσω των μεγάλων αθλητικών εκδηλώσεων που διοργανώνει, διαφοροποιεί την οικονομία του σε σχέση με τους υδρογονάνθρακες, ενώ γίνεται προσπάθεια ανταγωνισμού με τις υπόλοιπες χώρες του Περσικού Κόλπου και ιδιαίτερα με το Άμπου Ντάμπι των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Όλες αυτές οι κινήσεις, σε συνδυασμό με την πώληση τεράστιων ποσοτήτων πετρελαίου και φυσικού αερίου ενισχύουν την αξία του Κατάρ στην διεθνή σκηνή ως ζωτικό δρώντα του διεθνούς συστήματος. Ταυτοχρόνως, το καθιστούν μία χώρα καθοριστικής σημασίας για σημαντικό αριθμό χωρών λόγω των φυσικών του πόρων, γεγονός που διαιωνίζει την ύπαρξη του και την επιβίωση του (Grix & Brannagan, 2024). Με παρόμοιο τρόπο το Κατάρ καθίσταται κεντρικός δρών, με τα συμφέροντα αθλητικών ομοσπονδιών και της FIFA να ευθυγραμμίζονται με την ασφάλεια και την επιβίωση του λόγω της σημαντικής συνεισφοράς του στον διεθνή αθλητισμό. Με τους παραπάνω τρόπους, το Κατάρ πετυχαίνει τόσο την διαφοροποίηση της οικονομίας του, όσο και την εξάρτηση των υπόλοιπων δρώντων από αυτό σε έναν τομέα της οικονομίας που του διασφαλίζει σημαντική επιρροή. Η απόδοση ή μη της συγκεκριμένης στρατηγικής και της επένδυσης στην αθλητική διπλωματία μέσω κρατικών και μη κρατικών δρώντων θα φανεί και σε βάθος χρόνου. Μέχρι σήμερα το Κατάρ συνεχίζει να υπερβαίνει τα όρια του και να προσδίδει αξία στο διεθνές σύστημα, σε μια περίοδο όπου η Μέση Ανατολή αντιμετωπίζει μία κρίση που αναμένεται να δοκιμάσει τις αντοχές της αραβικής χώρας στον διεθνή ανταγωνισμό ισχύος.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Trunkos, J. & Heere, B. (2017). Sport Diplomacy: A Review of How Sports Can be Used to Improve International Relations. In Esherick, C., Baker, R. E., Jackson, S. & Sam, M. (eds). Case Studies in Sport Diplomacy. FIT Publishing
Abdi, K., Talebpour, M., Fullerton, J., Ranjkesh, M. J., & Jabbari Nooghabi, H. (2018). Converting sports diplomacy to diplomatic outcomes: Introducing a sports diplomacy model. International Area Studies Review, 21(4), 365-381.
Dubinsky, Y. (2019). From soft power to sports diplomacy: a theoretical and conceptual discussion. Place Branding and Public Diplomacy, 15(3), 156–164. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1057/s41254-019-00116-8
Associated Press. (2010). Barcelona agree €150m shirt sponsor deal with Qatar Foundation. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/football/2010/dec/10/barcelona-shirt-sponsor-qatar-foundation
Grix, J., & Brannagan, P. M. (2024). Sports Mega-Events as Foreign Policy: Sport Diplomacy, “Soft Power,” and “Sportswashing”. American Behavioral Scientist, 0(0). Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1177/00027642241262042
James, T. B. (2021). Soft Power and the 2022 World Cup in Qatar. Tajseer Journal, 3(2). Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.29117/tis.2021.0075
Murray, S. (2012). The Two Halves of Sports-Diplomacy. Diplomacy & Statecraft, 23(3), 576–592. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/09592296.2012.706544
National Museum of American Diplomacy. (2021). Ping-Pong Diplomacy: Artifacts from the Historic 1971 U.S. Table Tennis Trip to China. Διαθέσιμο σε: https://diplomacy.state.gov/ping-pong-diplomacy-historic-1971-u-s-table-tennis-trip-to-china/
Postlethwaite, V., Jenkin, C., & Sherry, E. (2023). Sport diplomacy: an integrative review. Sport Management Review, 26(3), 361–382. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/14413523.2022.2071054
Πηγή εικόνας
Pixabay (2022). Qatar airmail plane. Διαθέσιμο σε: https://pixabay.com/photos/plane-qatar-airmail-sunset-aircraft-7556534/