Γράφει η Αιμιλία Αικατερίνη Κυβετού
Η κρίση των Ιμίων αποτέλεσε σημείο έντασης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις τη δεκαετία του 1990, μια περίοδο όπου η Τουρκία κινούνταν ανάμεσα σε θεσμική αστάθεια και αυξανόμενη στρατιωτική επιρροή. Η ταχύτητα με την οποία ένα ζήτημα κυριαρχίας σε δύο μικρές βραχονησίδες εξελίχθηκε σε σχεδόν πολεμική αντιπαράθεση ανέδειξε τις βαθύτερες αντιφάσεις της τουρκικής πολιτικής ζωής (Ifantis, 1996). Στο επίκεντρο βρέθηκε η Τανσού Τσιλέρ, μια φυσιογνωμία που επιχειρούσε να συνδυάσει την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας με μια σκληρή εθνικιστική ρητορική, σε ένα περιβάλλον όπου το στρατιωτικό κατεστημένο διατηρούσε καθοριστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων (Özbudun, 2000). Η κρίση των Ιμίων δεν ήταν απλώς ένα διμερές επεισόδιο· ήταν η στιγμή που η διπλή στρατηγική της Τσιλέρ δοκιμάστηκε στην πράξη, αποκαλύπτοντας τα όρια της πολιτικής ισορροπίας σε ένα σύστημα που συχνά υπερίσχυε των εκλεγμένων κυβερνήσεων (Athanassopoulou, 1997).
Η πολιτική θέση της Τανσού Τσιλέρ διαμορφώθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον θεσμικής αστάθειας και εσωτερικών ανακατατάξεων. Μετά τον θάνατο του Τουργκούτ Οζάλ, το έτος 1993, και την ανάληψη της προεδρίας από τον Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, το τουρκικό πολιτικό σύστημα εισήλθε σε περίοδο έντονης ρευστότητας, με συχνές κυβερνητικές αλλαγές και περιορισμένη πολιτική νομιμοποίηση (Heper & Sayarı, 2012). Η Τσιλέρ ανέλαβε την πρωθυπουργία όχι ως αποτέλεσμα σταθερής εκλογικής κυριαρχίας, αλλά μέσα από εσωκομματικές ισορροπίες και εύθραυστες συμμαχίες (Özbudun, 2000). Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτική της αυτονομία ήταν περιορισμένη, καθώς ο στρατός διατηρούσε καθοριστικό ρόλο στα ζητήματα ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής (Cizre, 1997). Η ανάγκη της να ισορροπεί ανάμεσα στις πιέσεις του στρατιωτικού κατεστημένου και στις απαιτήσεις διεθνούς προσαρμογής εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τη συχνά αντιφατική της στάση. Η Τουρκία της δεκαετίας του 1990 λειτουργούσε σε ένα υβριδικό πολιτικό πλαίσιο, όπου η δημοκρατική διαδικασία συνυπήρχε με έντονη στρατιωτική επιρροή. Παρά τις εκλογές και τις κυβερνητικές εναλλαγές, ο στρατός διατηρούσε καθοριστικό ρόλο σε ζητήματα ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, αξιοποιώντας θεσμικά εργαλεία, όπως το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, για να κατευθύνει τις στρατηγικές αποφάσεις (Özbudun, 2000). Η επιρροή του ήταν εμφανής σε δύο κρίσιμους τομείς: πρώτον, στη διαχείριση του Κουρδικού, όπου οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και η σκληρή γραμμή καθόριζαν ουσιαστικά την κρατική πολιτική (Cizre, 1997)· δεύτερον, στη νομιμοποίηση των πολιτικών ηγεσιών, οι οποίες συχνά υιοθετούσαν εθνικιστική ρητορική για να διατηρήσουν την υποστήριξη του στρατιωτικού κατεστημένου (Özbudun, 2000). Η πολιτική αστάθεια, οι συχνές κυβερνητικές αλλαγές και η άνοδος του εθνικισμού ενίσχυαν ακόμη περισσότερο τον ρόλο των μη εκλεγμένων θεσμών, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου η εξωτερική πολιτική μπορούσε εύκολα να κλιμακωθεί (Heper & Sayarı, 2012). Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στην ευρωπαϊκή προοπτική και στις εσωτερικές πιέσεις για σκληρή στάση σε ζητήματα κυριαρχίας (Özbudun, 2000). Η κατανόηση αυτής της ισορροπίας είναι κρίσιμη για την ερμηνεία της συμπεριφοράς της Άγκυρας στα Ίμια, καθώς η κρίση εξελίχθηκε μέσα σε ένα σύστημα όπου η στρατιωτική επιρροή περιόριζε σημαντικά τα περιθώρια πολιτικών επιλογών (Cizre, 1997).
Την ίδια περίοδο και η Ελλάδα βρισκόταν σε πολιτική μετάβαση. Ο Κώστας Σημίτης ανέλαβε την πρωθυπουργία μετά την παραίτηση του Ανδρέα Παπανδρέου, για λόγους υγείας, έπειτα από εσωκομματική εκλογή στην Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑΣΟΚ, τον Ιανουάριο του 1996 (Veremis, 2001). Η νέα κυβέρνηση δεν είχε ακόμη εδραιώσει την πολιτική της νομιμοποίηση, ενώ στο εσωτερικό υπήρχαν εντάσεις και αμφισβητήσεις ως προς τη στρατηγική της σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής (Featherstone, 2005). Η συγκυρία αυτή συνέβαλε σε μια πιο προσεκτική και συχνά αμυντική διαχείριση της κρίσης, καθώς η κυβέρνηση Σημίτη επιδίωκε να αποφύγει μια στρατιωτική σύγκρουση που θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει περαιτέρω το πολιτικό σκηνικό.
Η στρατηγική της Τανσού Τσιλέρ διαμορφώθηκε κυρίως από την ανάγκη της να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο αντικρουόμενες πιέσεις: την επιδίωξη ευρωπαϊκής αναβάθμισης της Τουρκίας και την απαίτηση του στρατιωτικού κατεστημένου για σκληρή στάση σε ζητήματα ασφάλειας (Kesgin, 2012). Η Τελωνειακή Ένωση του 1995 αποτέλεσε το σημαντικότερο επίτευγμά της, ενισχύοντας τη διεθνή εικόνα της χώρας και προβάλλοντας την Τουρκία ως υποψήφια για θεσμική σύγκλιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση (Heper & Sayarı, 2012). Ωστόσο, η πολιτική αυτή κατεύθυνση δεν μπορούσε να απομονωθεί από την άνοδο του εθνικισμού και την επιρροή του στρατού, ο οποίος διατηρούσε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής (Cizre, 1997). Σε αυτό το πλαίσιο, η Τσιλέρ υιοθέτησε μια διπλή στρατηγική: διεθνώς προέβαλλε την εικόνα μιας ηγεσίας που επιδίωκε τον εκσυγχρονισμό, τον εκδημοκρατισμό και τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό, ενώ στο εσωτερικό υιοθετούσε σκληρή ρητορική για να διατηρήσει πολιτική νομιμοποίηση και να αποφύγει συγκρούσεις με το στρατιωτικό κατεστημένο (Kesgin, 2012). Η ανάγκη να ισορροπήσει ανάμεσα σε αυτές τις δύο κατευθύνσεις ενίσχυσε την πίεση για αποφασιστικότητα σε ζητήματα κυριαρχίας, καθώς οποιαδήποτε υποχώρηση θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως ανικανότητα να υπερασπιστεί τη χώρα (Kesgin, 2012). Η διπλή αυτή δυναμική διαμόρφωσε το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Τσιλέρ αντιμετώπισε την κρίση των Ιμίων, όπου η επίδειξη ισχύος συνδέθηκε άμεσα με τη διατήρηση της εσωτερικής και διεθνούς αξιοπιστίας της Τουρκίας (Cizre, 1997).
Η κρίση των Ιμίων του 1996 εξελίχθηκε από διπλωματική αμφισβήτηση σε στρατιωτική κλιμάκωση και τελικά σε αποκλιμάκωση μέσω αμερικανικής διαμεσολάβησης. Η ελληνική πλευρά επιδίωξε την αποτροπή οποιασδήποτε τουρκικής αποβατικής ενέργειας στα Ίμια και στο Φαρμακονήσι, με σαφές επιχειρησιακό σχέδιο και κινητοποίηση ναυτικών και στρατιωτικών δυνάμεων (Tsirigotis, 2021, σ. 257). Ωστόσο, η Άγκυρα πέτυχε τακτικό αιφνιδιασμό, δημιουργώντας εδαφικό τετελεσμένο με την κατάληψη της δυτικής Ίμιας, γεγονός που σηματοδότησε την κατάρρευση της ελληνικής ενεργητικής αποτροπής (Tsirigotis, 2021, σ. 256).
Παρά τις διαβεβαιώσεις του Α/ΓΕΕΘΑ για επιχειρησιακή ετοιμότητα και πλεονέκτημα σε περίπτωση πρώτου πλήγματος, η πολιτική ηγεσία επέλεξε να μην αποδεσμεύσει τους κανόνες εμπλοκής, προκρίνοντας τη διαπραγμάτευση (Tsirigotis, 2021, σ. 256). Η απόφαση για αποφυγή χρήσης ένοπλης βίας συνοδεύτηκε από έντονες εσωτερικές διαφωνίες, με τον ναύαρχο Λυμπέρη να προειδοποιεί ότι η απομάκρυνση της ελληνικής σημαίας θα προκαλούσε αντιδράσεις στις Ένοπλες Δυνάμεις (Tsirigotis, 2021, σ. 255).
Η αποκλιμάκωση επήλθε μέσω της αμερικανικής φόρμουλας «no flags, no troops, no ships», η οποία συμφωνήθηκε σε διαδοχικές τηλεφωνικές συνομιλίες μεταξύ Πάγκαλου, Χόλμπρουκ και Κρίστοφερ, με την ελληνική πλευρά να αποδέχεται την αποχώρηση των στρατιωτικών δυνάμεων χωρίς διαπραγμάτευση για το καθεστώς των Ιμίων (Tsirigotis, 2021, σ. 254–259). Η σύσκεψη του ΚΥΣΕΑ κατέληξε στην αποδοχή της αμερικανικής διαμεσολάβησης, με στόχο την αποφυγή γενικευμένης σύρραξης (Tsirigotis, 2021, σ. 253).
Παρά την προσπάθεια διατήρησης της κυριαρχίας και της πολιτικής συνοχής, η ελληνική κυβέρνηση δεν μπόρεσε να αγνοήσει την αποτυχία της αποτρεπτικής στρατηγικής, καθώς το δίλημμα «πόλεμος ή ειρήνη» αντιστράφηκε από τον τουρκικό αιφνιδιασμό, οδηγώντας την Αθήνα σε αποδοχή τετελεσμένων χωρίς διαπραγματευτική ισχύ (Tsirigotis, 2021, σ. 276).
Η στάση της Τανσού Τσιλέρ κατά τη διάρκεια της κρίσης ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση την εθνικιστική διάσταση της τουρκικής πολιτικής ρητορικής. Οι δημόσιες δηλώσεις της, όπως καταγράφονται στις πρωτογενείς πηγές της περιόδου, αποτυπώνουν μια ηγεσία που, παρά τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της Τουρκίας, υιοθετούσε σκληρή γραμμή σε ζητήματα κυριαρχίας. Η Τσιλέρ υποστήριξε ότι «τίθεται θέμα εδαφικής διεκδίκησης από πλευράς Ελλάδας» και ότι «οι βραχονησίδες είναι τουρκικό έδαφος», τονίζοντας πως η Τουρκία «δεν μπορεί να επιτρέψει τετελεσμένο γεγονός» και ότι «η ελληνική σημαία πρέπει να απομακρυνθεί» (Tsirigotis, 2021, σ. 238).
Αντίστοιχα, σε άλλες δηλώσεις της, η Τσιλέρ υιοθέτησε ακόμη πιο αδιάλλακτη στάση, επισημαίνοντας ότι «δεν θα παραχωρήσουμε ούτε μια πετρούλα από τα εδάφη της χώρας μας» και απαιτώντας την άμεση αποχώρηση των Ελλήνων στρατιωτών από τα Ίμια (Tsirigotis, 2021, σ. 240). Η ρητορική αυτή ενίσχυσε την εικόνα μιας ηγεσίας που, υπό την πίεση του στρατιωτικού κατεστημένου, προέκρινε την επίδειξη ισχύος έναντι της διπλωματικής διαχείρισης.
Η ίδια στάση αποτυπώθηκε και στις τηλεφωνικές συνομιλίες με τον Αμερικανό Πρόεδρο, όπου η Τσιλέρ υπογράμμισε ότι η Τουρκία «δεν μπορεί να ανεχτεί την παρουσία Ελλήνων στρατιωτών και της ελληνικής σημαίας» και ότι θα «πράξει τα απαιτούμενα» για την αποκατάσταση της τουρκικής κυριαρχίας (Tsirigotis, 2021, σ. 252). Οι τοποθετήσεις αυτές αναδεικνύουν την έντονη εθνικιστική φόρτιση της τουρκικής πολιτικής ηγεσίας, η οποία λειτουργούσε σε πλήρη αντίθεση με την ευρωπαϊκή εικόνα που η Τσιλέρ επιχειρούσε να προβάλει στο εξωτερικό.
Η κρίση των Ιμίων, λοιπόν, ανέδειξε με ιδιαίτερη καθαρότητα τις αντιφάσεις που χαρακτήριζαν την ηγεσία της Τανσού Τσιλέρ και, ευρύτερα, το τουρκικό πολιτικό σύστημα της δεκαετίας του 1990. Η διπλή στρατηγική της —η επιδίωξη ευρωπαϊκής αναβάθμισης από τη μία και η υιοθέτηση σκληρής εθνικιστικής ρητορικής από την άλλη— δεν ήταν αποτέλεσμα προσωπικής ασυνέπειας, αλλά προϊόν ενός συστήματος όπου ο στρατός διατηρούσε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής από το οποίο η ίδια εξαρτιόνταν για ψηφοθηρικούς λόγους. Η κλιμάκωση της κρίσης, η έμφαση στην επίδειξη ισχύος και η τελική εξάρτηση από την αμερικανική διαμεσολάβηση αποκάλυψαν τα όρια της πολιτικής αυτονομίας της Τσιλέρ και την αδυναμία της να διαμορφώσει συνεκτική στρατηγική σε ζητήματα κυριαρχίας. Τα Ίμια αποτέλεσαν, έτσι, όχι μόνο ένα επεισόδιο έντασης στο Αιγαίο, αλλά και έναν καθρέφτη των δομικών αδυναμιών της τουρκικής ψευδοδημοκρατίας: ενός συστήματος όπου η πολιτική ηγεσία ταλαντευόταν ανάμεσα στις ευρωπαϊκές φιλοδοξίες και στις πιέσεις ενός ισχυρού στρατιωτικού κατεστημένου. Μέσα από αυτό το πρίσμα, η κρίση φωτίζει τα όρια και τις αντιφάσεις της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής την περίοδο 1993–1996.
Βιβλιογραφία
Athanassopoulou, E. (1997). Turkey–Greece relations: The security dilemma in the Aegean. ELIAMEP.
Cizre, Ü. (1997). Politics and Military in Turkey in the 1990s. Routledge.
Featherstone, K. (2005). Political change in Greece: Before and after the crisis. Oxford University Press.
Heper, M., & Sayarı, S. (2012). The Routledge handbook of modern Turkey. Routledge.
Ifantis, K. (1996). Greece and Turkey in the post–Cold War era. Hellenic Foundation for European & Foreign Policy.
Kesgin, B. (2012). Leadership style and foreign policy: The case of Tansu Çiller. Turkish Studies.
Özbudun, E. (2000). Contemporary Turkish politics: Challenges to democratic consolidation. Lynne Rienner Publishers.
Tsirigotis, G. (2021). Ελλάδα–Τουρκία: Θεωρία και στρατηγική αποτροπής. Εκδόσεις Παπαζήση.
Veremis, T. (2001). The military in Greek politics. Hurst & Company.
Πηγή εικόνας
Kokkinidis, T. (2018). Turkey tells the EU: Imia islets belong to us! GreekReporter. Διαθέσιμο σε: https://greekreporter.com/2018/04/18/turkey-tells-the-eu-imia-islets-belong-to-us/