Γράφει η Ελένη Χαλούλη
Η είσοδος των Ταλιμπάν στην Καμπούλ, πρωτεύουσα του Αφγανιστάν, στις 15 Αυγούστου 2021 σήμανε την επαναφορά τους στην εξουσία. Το γεγονός αυτό υπενθύμισε τις θηριωδίες που είχαν διαπράξει, τη δεκαετία του 1990 σε βάρος των γυναικών και των μειονοτήτων (Abbas, 2023, σ. 3). Ανεξαρτήτως θρησκευτικής ταυτότητας, η ανυπακοή στις αποφάσεις των Ταλιμπάν εκλαμβάνεται ως απειλή και μπορεί να επιφέρει αυστηρές ποινές, συμπεριλαμβανομένων και θανατικών καταδικών (Abbas, 2023, σ. 15). Σε αντίθεση με την δεκαετία του 1990, οι Ταλιμπάν φαίνεται να έχουν αναπτύξει μια πιο διαμορφωμένη αντίληψη για τις διεθνείς σχέσεις και την εξωτερική πολιτική (Abbas, 2023, σ. 22). Ωστόσο, παρά την προσπάθεια προσαρμογής σε ορισμένα διεθνή πρότυπα διακυβέρνησης, δεν παρατηρείται ουσιαστική μεταβολή στον τρόπο αντιμετώπισης των γυναικών.
Τον Απρίλιο του 2022, ο Abdul Hakim Haqqani, ο οποίος κατέχει τη θέση του υπουργού Δικαιοσύνης του Αφγανιστάν από το 2021, δημοσίευσε το βιβλίο The Islamic Emirate and its System. Το εισαγωγικό σημείωμα του έργου γράφτηκε από τον ανώτατο αρχηγό των Ταλιμπάν, Haibatullah Akhundzada (Abbas, 2023, σ. 101). Στις 312 σελίδες του, το βιβλίο παρουσιάζει συνοπτικά την ιδεολογία των Ταλιμπάν σε διάφορους τομείς, όπως ο διεθνής, θρησκευτικός, πολιτικός και κοινωνικός, ενώ εκδόθηκε στα Αραβικά, ώστε να είναι προσβάσιμο σε ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Στο πλαίσιο αυτό, αποτυπώνεται και η αντίληψη των Ταλιμπάν σχετικά με τη θέση της γυναίκας. Σύμφωνα με αυτή, η γυναίκα προορίζεται αποκλειστικά για τον ρόλο της συζύγου και της μητέρας, με τη θέση της να περιορίζεται στον οικιακό χώρο και στην ανατροφή των παιδιών, μακριά από τη δημόσια και επαγγελματική ζωή (Abbas, 2023, σ. 104). Επιπλέον, κατά την ίδια ιδεολογία, υποστηρίζεται ότι οι γυναίκες υστερούν νοητικά και σωματικά σε σύγκριση με τους άνδρες, γεγονός που, σύμφωνα με τους Ταλιμπάν, τις καθιστά ακατάλληλες για εργασία. Περαιτέρω, η εκπαίδευση θεωρείται περιττή για τις γυναίκες, με εξαίρεση εκείνη που σχετίζεται με οικιακές δραστηριότητες και την ανατροφή των παιδιών (Abbas, 2023, σ. 104). Οποιαδήποτε άλλη μορφή εκπαίδευσης, σύμφωνα με τις ίδιες αντιλήψεις, θα πρέπει να πραγματοποιείται εντός του οικογενειακού περιβάλλοντος, ενώ μαθήματα όπως η φυσική και η χημεία κρίνονται ως άχρηστα για τις γυναίκες (Abbas, 2023, σ. 105).
Η ιδεολογία αυτή εξηγεί, χωρίς να δικαιολογεί, τη στάση που έχουν υιοθετήσει απέναντι στο γυναικείο φύλο, η οποία έχει οδηγήσει σε μία από τις σοβαρότερες κρίσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι Ταλιμπάν έχουν εκδώσει μέχρι στιγμής περισσότερα από 70 διατάγματα, τα οποία επιβάλλουν περιορισμούς ή απαγορεύσεις στις ελευθερίες και τα δικαιώματα των γυναικών (Council of the European Union, 2025). Ενδεικτικά, τον Μάιο του 2022 ανακοίνωσαν ότι η πιο σεμνή και, κατά συνέπεια, η καταλληλότερη μορφή χιτζάμπ (hijab) είναι η μπούρκα (burqa) (Abbas, 2023, σ. 109). Η απόφαση αυτή, αν και αρχικά είχε προτρεπτικό χαρακτήρα, κατέστη αργότερα υποχρεωτική. Συγκεκριμένα, η χρήση της επιβλήθηκε σε κορίτσια εφηβικής ηλικίας (από 11 ετών και άνω) έως και σε ηλικιωμένες γυναίκες (Abbas, 2023, σ. 108).
Μαζί με την υποχρεωτικότητα της μπούρκας, επιβλήθηκαν και σημαντικοί περιορισμοί στην κυκλοφορία των γυναικών στους δημόσιους χώρους. Τον Δεκέμβριο του 2021, οι Ταλιμπάν εξέδωσαν διάταγμα με το οποίο απαγορευόταν η μετακίνηση των γυναικών για μεγάλες αποστάσεις (άνω των 45 χιλιομέτρων) χωρίς τη συνοδεία άνδρα κηδεμόνα (mahram) (Abbas, 2023, σ. 108). Παράλληλα, συνιστούσαν σε οδηγούς μέσων μαζικής μεταφοράς και ταξί να αρνούνται την επιβίβαση γυναικών που δεν συμμορφώνονταν με τον ενδυματολογικό κώδικα. Λίγο αργότερα, τα μέτρα αυτά αυστηροποιήθηκαν περαιτέρω, οδηγώντας σε γενικευμένους περιορισμούς της παρουσίας των γυναικών σε δημόσιους χώρους χωρίς συνοδεία, ενώ σε πολλές περιπτώσεις η κυκλοφορία τους καθίσταται ουσιαστικά παράνομη (Council of the European Union, 2025). Η αυστηρότητα των μέτρων κορυφώθηκε τον Αύγουστο του 2024, όταν απαγορεύτηκε ακόμη και η δημόσια ακουστική παρουσία της γυναικείας φωνής (Council of the European Union, 2025).
Μια πρόσκαιρη διαφοροποίηση της πολιτικής των Ταλιμπάν παρατηρήθηκε τον Μάρτιο του 2022, όταν ανακοινώθηκε ότι οι γυναίκες θα μπορούσαν να συνεχίσουν να εργάζονται, ενώ κορίτσια και νεαρές γυναίκες θα είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους. Η απόφαση αυτή συνδέθηκε με τις διαπραγματεύσεις που πραγματοποιήθηκαν στη Ντόχα μεταξύ των αμερικανικών δυνάμεων και των Ταλιμπάν. Ωστόσο, η στάση αυτή ανατράπηκε σύντομα, καθώς στα τέλη Δεκεμβρίου του 2022 επιβλήθηκε απαγόρευση της εργασίας των γυναικών σε Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς (Μ.Κ.Ο.), καθώς και της συμμετοχής τους στη δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση (Council of the European Union, 2025). Εξαιτίας της δεύτερης απαγόρευσης, πάνω από 1,5 εκατομμύριο κορίτσια βρίσκονται εκτός σχολείου (Council of the European Union, 2025). Παράλληλα, εξαιτίας αυτών των συνθηκών, το 78% των γυναικών δεν έχει λάβει καμία μορφή εκπαίδευσης (United Nations, 2025a).
Η απόφαση για τη διακοπή της εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται να έχει και θρησκευτικά κίνητρα. Η σχετική διαταγή αποδίδεται στον Haibatullah Akhundzada, σε συνεργασία με τρεις κληρικούς: τον Abdul Hakim Haqqani (υπουργό Δικαιοσύνης), τον Noor Mohammad Saqib (υπουργό Χατζ και Θρησκευμάτων) και τον Mohammad Khalid Hanafi (υπουργό για τη Διάδοση της Αρετής και την Πρόληψη της Φαυλότητας) (Abbas, 2023, σ. 38). Ένα κίνημα όπως οι Ταλιμπάν, το οποίο προβάλλει τη θρησκεία ως κύριο ταυτοποιητικό στοιχείο, απαρτίζεται, ωστόσο, από σχετικά μικρό αριθμό ακαδημαϊκών που ασχολούνται με την ερμηνεία του Ισλαμικού νόμου (Sharia) (Abbas, 2023, σ. 38). Παράλληλα, έχει παρατηρηθεί ότι συχνά συγχέονται στοιχεία και δόγματα του Ισλάμ με τοπικές συνήθειες και πρακτικές. Ως αποτέλεσμα, έχουν προκύψει παρερμηνείες του Ισλάμ, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν λάβει επικίνδυνες διαστάσεις. Στην προκειμένη περίπτωση, όσον αφορά την εκπαίδευση, στο Ιερό Κοράνιο δεν διατυπώνεται περιορισμός αποκλειστικά για τους άνδρες· αντιθέτως, ενθαρρύνεται η αναζήτηση της γνώσης από όλους τους πιστούς: «Διάβασε με το όνομα του Κυρίου σου, που δημιούργησε… Διάβαζε! Και ο Κύριός σου είναι ο πλέον Γενναιόδωρος, που δίδαξε (τη χρήση) της γραφίδας» (IslamHouse, n.d.).
Η κατάσταση στο Αφγανιστάν παραμένει κρίσιμη, ενώ παρατηρείται άμεση ανάγκη για ανθρωπιστική βοήθεια. Περίπου ο μισός πληθυσμός, δηλαδή 22,9 εκατομμύρια άνθρωποι, χρήζει ανθρωπιστικής υποστήριξης (United Nations, 2025b). Ωστόσο, καθώς η διαθέσιμη βοήθεια δεν επαρκεί, πολλοί στρέφονται στη μετανάστευση αναζητώντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Από τον Σεπτέμβριο του 2023 έως σήμερα, περισσότεροι από 3 εκατομμύρια Αφγανοί παράτυποι μετανάστες που βρίσκονταν στο Πακιστάν και το Ιράν έχουν επιστρέψει ή απελαθεί στο Αφγανιστάν (United Nations, 2025b). Από αυτούς, περίπου το ένα τρίτο προερχόταν από το Ιράν, ενώ το υπόλοιπο από το Πακιστάν, με σημαντικό ποσοστό να αποτελείται από γυναίκες και κορίτσια που βρίσκονταν σε κατάσταση λιμού. Όλα τα προαναφερόμενα φαίνεται να επηρεάζουν αρνητικά το προσδόκιμο ζωής των γυναικών. Επιπλέον, οι περιορισμοί στην εκπαίδευση και την επαγγελματική δραστηριότητα στερούν από τις γυναίκες τη δυνατότητα να ασκήσουν ιατρικά επαγγέλματα, ενώ ταυτόχρονα τίθενται εμπόδια στην πρόσβασή τους σε υπηρεσίες υγείας, καθώς σε πολλές περιπτώσεις δεν επιτρέπεται να εξεταστούν από άνδρα γιατρό. Ως αποτέλεσμα, εκτιμάται ότι η θνησιμότητα των γυναικών ενδέχεται να αυξηθεί έως και κατά 50% έως το 2026 (United Nations, 2025a).
Καταληκτικά, η σταδιακή εξαφάνιση των γυναικών από τη δημόσια ζωή στο Αφγανιστάν δεν αποτελεί τυχαίο φαινόμενο, αλλά συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές των Ταλιμπάν. Όπως προκύπτει από την ανάλυση, οι περιορισμοί στην εκπαίδευση, την εργασία και την ελεύθερη κυκλοφορία έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση μιας εκτεταμένης κρίσης ανθρωπίνων δικαιωμάτων με σοβαρές ανθρωπιστικές συνέπειες. Η αύξηση της θνησιμότητας των γυναικών, είτε λόγω λιμού είτε εξαιτίας περιορισμένης πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, φαίνεται να αποτελεί άμεσο αποτέλεσμα αυτών των πολιτικών. Συνεπώς, η θέση της γυναίκας στο Αφγανιστάν παραμένει εξαιρετικά υποβαθμισμένη, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη διεθνούς προσοχής και παρέμβασης.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία:
Abbas, H. (2023). The return of the Taliban. In Yale University Press eBooks. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.12987/9780300271195
IslamHouse. (n.d.). Το Ιερό Κοράνιο. Διαθέσιμο σε: https://d1.islamhouse.com/data/el/ih_books/single/el_To_iepo_Kopanio.pdf
Διαδικτυακές Πηγές:
Council of the European Union. (2025). Afghanistan. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/afghanistan-eu-response/
United Nations. (2025a). Four years on, here’s what total exclusion of women in Afghanistan looks like. UN News. Διαθέσιμο σε: https://news.un.org/en/story/2025/08/1165622
United Nations. (2025b). ‘The real challenge is still ahead’: UN warns on Afghan returnees. UN News. Διαθέσιμο σε: https://news.un.org/en/story/2025/08/1165610
Πηγή Εικόνας:
CBC. (2022). Afghanistan’s Taliban order women to wear burka in public. Διαθέσιμο σε: https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-taliban-women-burka-1.6445407