Γράφει η Μαρία Αικατερίνη Διαμαντή
Γράφει η Μαρία Αικατερίνη Διαμαντή
Στο σύγχρονο διεθνές σύστημα, εν έτη 2026, ο παραδοσιακός διαχωρισμός ανάμεσα στην οικονομική συνεργασία και την εθνική ασφάλεια θεωρείται πλέον παρελθόν (Farrell & Newman, 2019). Η εμφάνιση του γεωοικονομικού ανταγωνισμού συνέβαλε στην μετατροπή της εμπορικής αλληλεξάρτησης από διαμεσολαβητή της ειρήνης σε εργαλείο άσκησης εξωτερικής πίεσης (Farrell & Newman, 2019). Το φαινόμενο του οικονομικού εξαναγκασμού, κατά το οποίο τρίτες χώρες χρησιμοποιούν το εμπόριο και τις επενδύσεις ως μέσα πίεσης με στόχο να εξαναγκάσουν χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πολιτικές υποχωρήσεις, έφερε στο προσκήνιο ένα σημαντικό θεσμικό κενό στο πλαίσιο της Ενιαίας Αγοράς (Hackenbroich et al., 2020).
Η περίπτωση της Λιθουανίας το 2021, μιας χώρας που αντιμετώπισε ουσιαστικό εμπορικό αποκλεισμό εξαιτίας συγκεκριμένων διπλωματικών αποφάσεων, θεωρείται το σημείο καμπής για τις Βρυξέλλες (ECFR, 2022). Η συνειδητοποίηση πως η ήπια ισχύς δεν επαρκεί απέναντι σε μονομερείς εκβιασμούς συνέβαλε στη θέσπιση του Κανονισμού (ΕΕ) 2023/2675, γνωστού ως Anti-Coercion Instrument (ACI). Ο συγκεκριμένος κανονισμός αποτελεί ένα σημαντικό εργαλείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης που της επιτρέπει να ανταποκρίνεται άμεσα με συγκροτημένες τακτικές στις οικονομικές απειλές.
Η παρούσα ανάλυση εστιάζει στη λειτουργία του ACI ως μέσο αποτροπής και εξετάζει την επιρροή του στη στρατηγική αυτονομία της Ε.Ε. Παράλληλα, αναλύει την εύθραυστη ισορροπία που χρειάζεται να τηρήσει η Ένωση ανάμεσα στην ανάγκη για αυτοπροστασία και στην τήρηση των κανόνων του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), σε μια εποχή όπου η διεθνής τάξη ορίζεται από την ισχύ των ισχυρότερων δρώντων (Bruegel, 2021).
Ο Κανονισμός 2023/ 2675 δεν αποτελεί απλώς ένα νομοθέτημα αλλά πρόκειται για έναν ιδιαίτερο μηχανισμό που χωρίζεται σε τρία διαφορετικά στάδια: την εξέταση, τη διαβούλευση και την επιβολή (EPRS, 2023, pp. 7-8). Το αρχικό βήμα της διαδικασίας είναι η διαπίστωση της ύπαρξης οικονομικού εξαναγκασμού. Με βάση τις πληροφορίες του Κανονισμού, ως εξαναγκασμός ορίζεται μια κατάσταση κατά την οποία μια τρίτη χώρα προσπαθεί να αναγκάσει την Ένωση ή ένα κράτος-μέλος να προβεί σε συγκεκριμένη πολιτική επιλογή. Ο εξαναγκασμός αυτός εκδηλώνεται από την επιβολή μέτρων που επηρεάζουν άμεσα το εμπόριο και τις επενδύσεις της χώρας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει το δικαίωμα διεξαγωγής έρευνας αυτεπάγγελτα ή ύστερα από το αίτημα ενός κράτους-μέλους, εξετάζοντας τη διάρκεια, τη νομιμότητα και την ένταση των ξένων μέτρων.
Επιπλέον, ιδιαίτερα σημαντικό χαρακτηριστικό του ACI είναι η έμφαση στον διάλογο. Σύμφωνα με τον Κανονισμό, η Ε.Ε. οφείλει αρχικά να επιδιώξει την επίλυση του ζητήματος μέσω διαπραγματεύσεων (EPRS, 2023, pp. 1,7). Σκοπός είναι η ομαλή διακοπή του εξαναγκασμού χωρίς την ανάγκη κλιμάκωσης της σύγκρουσης. Το σημείο αυτό θεωρείται κομβικό για τη συμβατότητα του μέσου με το Διεθνές Δίκαιο, διότι η Ένωση παρουσιάζεται ως δρών που εξαντλεί τα ειρηνικά μέσα πριν προβεί σε αντίποινα.
Στην περίπτωση αποτυχίας των διαβουλεύσεων, ο ACI δίνει τη δυνατότητα εφαρμογής ορισμένων μέτρων. Πιο συγκεκριμένα, τα μέτρα αυτά αφορούν εμπορικούς περιορισμούς, περιορισμούς στις υπηρεσίες και στις επενδύσεις, τις δημόσιες συμβάσεις και πρόσβαση σε κονδύλια. Η επιλογή των μέτρων διέπεται από την αρχή της αναλογικότητας καθώς ο στόχος δεν είναι η αναζωπύρωση της έντασης, αλλά η αποκλιμάκωσή της. Η θέσπιση του ACI αποσκοπεί σε μια σαφή τοποθέτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον παγκόσμιο γεωοικονομικό χάρτη. Η χρήση του συγκεκριμένου εργαλείου έχει άμεσο αντίκτυπο στις σχέσεις της Ένωσης με τους κυρίαρχους παίκτες του διεθνούς συστήματος, ενώ ταυτόχρονα δοκιμάζει τα όρια του πολυμερούς εμπορικού δικαίου.
Το ACI λειτουργεί κυρίως ως μέσο αποτροπής. Όσον αφορά την περίπτωση της Κίνας, η Ε.Ε. προσπαθεί να καταστήσει σαφές ότι μονομερείς πρακτικές, όπως ο αποκλεισμός λιθουανικών προϊόντων από τις κινεζικές εφοδιαστικές αλυσίδες, θα επιφέρουν πλέον άμεσα και επώδυνα αντίμετρα. Όπως επισημαίνεται σε ανάλυση του Bruegel, ενός ανεξάρτητου ευρωπαϊκού οργανισμού ερευνών οικονομικής πολιτικής, η ισχύς του εργαλείου δεν έγκειται μόνο στην εφαρμογή του, αλλά και στην ικανότητά του να αναλύει και να προβλέπει τους υπολογισμούς του αντιπάλου (Bercero & Poitiers,2025). Παράλληλα, το μέσο αυτό προσφέρει μια δικλείδα ασφαλείας ενάντια σε πιθανές εξωεδαφικές κυρώσεις από τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, παρέχοντας στην Ένωση τη δυνατότητα διατήρησης της ανεξαρτησίας των εμπορικών της σχέσεων, ακόμη και σε περιόδους συγκρούσεων ή αντιπαραθέσεων.
Μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις, που επισημαίνει η υπηρεσία ερευνών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (2023), είναι η νομιμοποίηση του ACI στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Παρόλο που ο κανονισμός επιτρέπει στην Ε.Ε. να επιβάλλει μονομερή αντίμετρα, το κείμενο έχει καταχωρηθεί ως “μέσο έσχατης καταφυγής” (EPRS, 2023, p.1). Η Ε.Ε. βασίζεται στο άρθρο του ΠΟΕ που αναφέρεται στα ουσιώδη συμφέροντα ασφαλείας, με στόχο την αιτιολόγηση των δράσεων και αποφάσεών της (Bruegel, 2025). Αυτό το σημείο είναι κομβικό, διότι, εάν η Ε.Ε. εμφανιστεί ως παραβάτης των κανόνων, τότε κινδυνεύει να υπονομεύσει όλο το σύστημα που επιδιώκει να προστατεύσει. Η ανάλυση στο Bruegel (2025) υπογραμμίζει ότι η επιτυχία του ACI εξαρτάται από το εάν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα καταφέρει να πείσει τη διεθνή κοινότητα ότι τα μέτρα της έχουν αμυντικό και όχι προστατευτικό χαρακτήρα.
Όπως αναφέρεται και στην βιβλιογραφία, ιδιαίτερα σοβαρή είναι και η πρόκληση της εσωτερικής συνοχής. Στην υπό εξέταση περίπτωση, τα κράτη-μέλη με στενούς εμπορικούς δεσμούς με την Κίνα, όπως η Ουγγαρία και η Γερμανία, αρχικά εξέφρασαν επιφυλάξεις για τον ACI καθώς θεωρούσαν ότι θα μπορούσε να πυροδοτήσει εμπορικές διαμάχες που θα έφταναν σε πόλεμο (ECFR, 2022). Ωστόσο, η υιοθέτηση της αρχής της ειδικής πλειοψηφίας διασφαλίζει ότι ένα μόνο κράτος δεν έχει τη δυνατότητα να ασκήσει βέτο, ενισχύοντας την αξιοπιστία της Ευρωπαϊκής απάντησης (ECFR, 2022). Συνεπώς, γίνεται αντιληπτό πως η στρατηγική αυτονομία δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα αλλά και ζήτημα πολιτικής βούλησης για την προστασία της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.
Καταληκτικά, η υιοθέτηση του Ευρωπαϊκού Κανονισμού του ACI δεν αποτελεί μόνο μια νομοθετική αλλαγή, αλλά και μια νέα οικονομική πολιτική. Η ανάγκη προστασίας της Ενιαίας Αγοράς από πρακτικές οικονομικού εξαναγκασμού κατέστησε σαφές ότι η θεσμική ευελιξία και η δυνατότητα λήψης αντιμέτρων είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τη διατήρηση της κυριαρχίας των κρατών-μελών. Ο μηχανισμός ACI λειτουργεί ως ένα στρατηγικό εργαλείο αποτροπής, με σκοπό την αποθάρρυνση της εργαλειοποίησης του εμπορίου από τρίτες χώρες. Η επιτυχής εφαρμογή του εξαρτάται από τη λεπτή ισορροπία μεταξύ της ανάγκης για δυναμική απόκριση και της διαφύλαξης του πολυμερούς εμπορικού συστήματος, υπό τους κανόνες του ΠΟΕ.
Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης αποκτά πλέον ουσιαστικό περιεχόμενο μέσω συγκεκριμένων νομοθετικών θεσμών. Η μελλοντική αποτελεσματικότητα του ACI θα κριθεί από την πολιτική συνοχή των κρατών-μελών και την ικανότητά τους να δρουν ενιαία απέναντι σε εξωτερικές πιέσεις. Με τον Κανονισμό αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση θωρακίζει το οικονομικό της μοντέλο και επανακαθορίζει τη θέση της ως δρώντος που διαθέτει τα μέσα να προασπίσει τα συμφέροντά του στην παγκόσμια γεωοικονομική σκακιέρα.
Βιβλιογραφία:
Farrell, H. & Newman, A. (2019). “Weaponized Independence: How Global Economic Networks Shape State Coercion.” International Security, Vol.44, No.1, pp 42-79, MIT Press Direct. Διαθέσιμο σε: https://direct.mit.edu/isec/article/44/1/42/12237/Weaponized-Interdependence-How-Global-Economic
Hackenbroich, J. et al. (2020). “Defending Europe’s Economic Sovereignty: New Ways to Resist Economic Coercion.” ECFR. Διαθέσιμο σε:
European Council on Foreign Relations (ECFR), (2022). “Tough Trade: The Hidden Costs of Economic Coercion.” ECFR. Διαθέσιμο σε: https://ecfr.eu/publication/tough-trade-the-hidden-costs-of-economic-coercion/#:~:text=An%20early%20warning%20system.%20A%20Resilience%20Office,economic%20coercion%20against%20one%20member%20state%20
Foundation For European Progressive Studies (FEPS), (2022). “Countering Economic Coercion: How Can The European Union Succeed?” FEPS. Διαθέσιμο σε: https://feps-europe.eu/wp-content/uploads/2022/06/PB-Countering-economic-coercion6.pdf
European Parliament Research Service (EPRS), (2023). “EU Anti-Coercion Instrument.” EPRS. Διαθέσιμο σε:
https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2022/729299/EPRS_BRI(2022)729299_EN.pdf
Bercero, I. G. & Poitiers, N. (2025). “From Strategy to Doctrine: The Next Steps for European Economic Security.” Bruegel. Διαθέσιμο σε: https://www.bruegel.org/policy-brief/strategy-doctrine-next-steps-european-economic-security
Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2675 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Νοεμβρίου 2023, για την προστασία της Ένωσης και των κρατών μελών της από τον οικονομικό εξαναγκασμό από τρίτες χώρες. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/ALL/?uri=CELEX:32023R2675
Brussels, 20.6.2023, JOIN (2023) 20 final, JOINT COMMUNICATION TO THE EUROPEAN PARLIAMENT, THE EUROPEAN COUNCIL AND THE COUNCIL ON “EUROPEAN ECONOMIC SECURITY STRATEGY”. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023JC0020
Πηγή εικόνας: Η εικόνα είναι από το Pixabay και επεξεργάστηκε για την εφαρμογή των διαστάσεων με το Chat gpt. Διαθέσιμη σε: https://pixabay.com/photos/queen-chess-chess-board-4538186/