Γράφει η Παναγιώτα Γουσέτη
Η ψυχική υγεία συνδέεται άμεσα με την ικανότητα του ατόμου να αντιμετωπίζει δυσκολίες, να αναπτύσσει σχέσεις και να εντάσσεται ομαλά στο κοινωνικό σύνολο, αποτελώντας βασική προϋπόθεση για την προσωπική ευημερία και την κοινωνική συνοχή. Στο πλαίσιο αυτό, η πανδημία COVID-19 επηρέασε σημαντικά την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής των νέων στην Ευρώπη, ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων ομάδων. Τα περιοριστικά μέτρα, η διακοπή της δια ζώσης εκπαίδευσης και η μείωση των προσωπικών επαφών οδήγησαν πολλούς νέους σε μοναξιά, ανασφάλεια και κοινωνική απομόνωση. Οι συνθήκες αυτές επιβάρυναν τη συνολική ευημερία και ανέδειξαν τη σημασία της ψυχικής υγείας ως παράγοντα ατομικής ανάπτυξης και συμμετοχής στην κοινωνία. Μολονότι τα περιοριστικά μέτρα πλέον έχουν αρθεί, οι επιπτώσεις της πανδημίας εξακολουθούν να επηρεάζουν την ψυχολογική κατάσταση, τις σχέσεις και τις μελλοντικές προοπτικές της νεολαίας. Παράλληλα, η ψυχική υγεία των νέων είχε ήδη επιδεινωθεί πριν από την πανδημία, ενώ η κρίση αύξησε το άγχος και την κατάθλιψη, με την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) και τα κράτη μέλη να εστιάζουν σήμερα στην ενίσχυσή της μέσω δράσεων πρόληψης και υποστήριξης (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκός Εκτελεστικός Οργανισμός Εκπαίδευσης και Πολιτισμού, 2022, σ. 3).
Συγκεκριμένα, η πανδημία δημιούργησε μια ιδιαίτερα σύνθετη κρίση για τους νέους, η οποία ξεκίνησε ως υγειονομική αλλά εξελίχθηκε ταχύτατα σε οικονομική και κοινωνική κρίση. Αν και οι ηλικιωμένοι επλήγησαν περισσότερο από τις θανατηφόρες συνέπειες του ιού, οι νέες ηλικιακές ομάδες ήταν πιο επιρρεπείς ως προς τις υπόλοιπες διαστάσεις του COVID-19. Κατεξοχήν, οι νέοι υπέστησαν τις μεγαλύτερες επιπτώσεις από τα μέτρα του περιορισμού της κυκλοφορίας και την κοινωνική αποστασιοποίηση, που οδήγησαν στο κλείσιμο σχολείων, πανεπιστημίων, χώρων αναψυχής και εκδηλώσεων. Η περιορισμένη δυνατότητα να συναναστρέφονται με συνομήλικους και να συμμετέχουν σε κοινωνικά δίκτυα τροποποίησε βαθιά την καθημερινότητά τους και δημιούργησε σημαντική ψυχολογική πίεση, με άμεσες επιδράσεις στην ψυχική τους ευεξία και στη συνολική τους ποιότητα ζωής (Mascherini & McCaughey, 2021). Αυτή η υποκειμενική αίσθηση πίεσης, κοινωνικής απομόνωσης και μειωμένου ενεργού ρόλου σε κοινωνικά δρώμενα που βίωσαν τα άτομα νεαρής ηλικίας κατά τη διάρκεια της πανδημίας δεν παρέμεινε απλώς μία ποιοτική παρατήρηση, αλλά πλέον επιβεβαιώνεται με σαφή και εμφατικό τρόπο από μια πλούσια ανάλυση εμπειρικών δεδομένων, μελετών και ερευνών που καταγράφουν τις συνέπειες στην ψυχική τους υγεία.
Η σοβαρότητα της κατάστασης τεκμηριώνεται από ευρύτατα εμπειρικά δεδομένα που περιλαμβάνονται στην αναλυτική έκθεση του Youth Partnership (Mastrotheodoros & Ranta, 2022). Ειδικότερα, οι μετα-αναλύσεις των Racine και Santomauro, οι οποίες συνθέτουν αποτελέσματα από δεκάδες δημοσιευμένες μελέτες, καταδεικνύουν ότι κατά τη διάρκεια της πανδημίας τουλάχιστον ένας στους τέσσερις νέους εμφάνισε κλινικά αυξημένα συμπτώματα κατάθλιψης και ένας στους πέντε συμπτώματα άγχους. Τα ποσοστά αυτά, τα οποία εμφανίζονται διπλάσια σε σύγκριση με την προ πανδημίας περίοδο, παρουσίασαν αυξητική τάση όσο η υγειονομική κρίση και τα περιοριστικά μέτρα παρατείνονταν χρονικά. Επιπροσθέτως, διαχρονικές έρευνες, όπως αυτές των Salmela-Aro και Thorisdottir, επισημαίνουν ότι η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση και η δραματική μείωση της συναισθηματικής υποστήριξης οδήγησαν σε αύξηση της μοναξιάς, της ενδοοικογενειακής βίας, αλλά και σε έντονη σχολική εξουθένωση λόγω της απότομης μετάβασης στην τηλεκπαίδευση. Παρά τις αρχικές εκτιμήσεις των Daly και Robison ότι η ψυχολογική επιβάρυνση αποτελούσε μία παροδική αντίδραση στο πρώτο κύμα, τα μετέπειτα στοιχεία υποδηλώνουν μια συνεχιζόμενη και συσσωρευτική επίδραση στην ψυχική υγεία, η οποία αναδιαμόρφωσε αρνητικά το ψυχοκοινωνικό τοπίο της νεολαίας (Mastrotheodoros & Ranta, 2022, σ. 3-5).
Ακόμη, η μετα-COVID εποχή επανάφερε στο προσκήνιο την εργασιακή τρωτότητα των νέων, ξυπνώντας μνήμες από την κρίση του 2008. Στην ΕΕ, ειδικά, η πανδημία αποτέλεσε ένα πρωτοφανές “σοκ”, καθόσον οι τεχνητοί περιορισμοί έπληξαν καίρια τη φιλοξενία και το λιανεμπόριο, τομείς όπου κυριαρχεί το νεανικό δυναμικό. Οι νέοι εργαζόμενοι, λόγω των επισφαλών συμβάσεων και της λογικής “last in, first out” στις απολύσεις (στα ελληνικά «τελευταίος μέσα, πρώτος έξω» – είναι μια πρακτική απολύσεων που ακολουθούν πολλές επιχειρήσεις, ειδικά σε περιόδους κρίσης όπως η πανδημία ή η οικονομική ύφεση), αναδείχθηκαν στα πρώτα θύματα των οικονομικών συνεπειών της υγειονομικής κρίσης, βιώνοντας μια βίαιη ανατροπή της επαγγελματική τους σταθερότητας και κατ’ επέκταση της συρρίκνωσης του εισοδήματός τους (Sándor et al., 2022, σ. 3-5). Αυτή η εργασιακή ανασφάλεια και η αναγκαστική επιστροφή στο οικογενειακό περιβάλλον λόγω της πανδημίας δεν αποτελούν μόνο οικονομικά δεδομένα, αλλά ισχυρούς στρεσογόνους παράγοντες που ανακόπτουν την πορεία των νέων προς την αυτονομία. Η παρατεταμένη αβεβαιότητα και η οικονομική εξάρτηση μετατρέπονται πλέον σε άμεση απειλή για την ψυχική τους ισορροπία, ενισχύοντας την εμφάνιση συμπτωμάτων χαμηλής αυτοεκτίμησης και έντονου υπαρξιακού άγχους.
Εστιάζοντας στο εσωτερικό της νεολαίας, έρευνα που δημοσιεύτηκε στο “The Lancet” δείχνει ότι η κρίση δεν επηρέασε όλους τους νέους με τον ίδιο τρόπο. Οι νεαρές γυναίκες κατέγραψαν την μεγαλύτερη αύξηση στον επιπολασμό (prevalence) αγχωδών και καταθλιπτικών διαταραχών. Η διαφοροποίηση αυτή θεωρήθηκε αναμενόμενη, καθώς ήταν πιο πιθανό να πληγούν από τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας. Ειδικότερα, επιβαρύνθηκαν με αυξημένες ευθύνες φροντίδας στο νοικοκυριό λόγω του κλεισίματος των σχολείων και άλλων δομών, ενώ, παράλληλα, βρέθηκαν σε πιο ευάλωτη θέση στην αγορά της εργασίας αντιμετωπίζοντας χαμηλότερη εργασιακή ασφάλεια και περιορισμένες οικονομικές αποταμιεύσεις σε σύγκριση με τους άνδρες. Επιπλέον, η παρατεταμένη παραμονή στο σπίτι αύξησε την έκθεσή τους σε κακοποιητικές συμπεριφορές, επιβαρύνοντας περαιτέρω την ψυχολογική τους κατάσταση (The Lancet, 2021). Οι παράγοντες αυτοί συνέβαλαν στην διεύρυνση των έμφυλων ανισοτήτων στην ψυχική υγεία κατά την διάρκεια της υγειονομικής κρίσης.
Αναγνωρίζοντας ότι η ψυχική υγεία των νέων δέχθηκε ισχυρό πλήγμα κατά την διάρκεια της πανδημίας του COVID-19, η ΕΕ αντέδρασε υιοθετώντας στοχευμένες δράσεις για την άμεση ψυχολογική στήριξη της νεολαίας και την αντιμετώπιση των συνεπειών της υγειονομικής κρίσης. Ιδιαίτερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναδεικνύει την ψυχική υγεία ως ισότιμη με την σωματική, προωθώντας ένα σύνολο 20 βασικών πρωτοβουλιών και διαθέτοντας χρηματοδοτήσεις ύψους δισεκατομμυρίων ευρώ μέσω σύγχρονων εργαλείων. Η νέα αυτή ολιστική προσέγγιση εδράζεται στις αρχές της αποτελεσματικής πρόληψης, της πρόσβασης σε ποιοτική περίθαλψη και της κοινωνικής επανένταξης. Στο επίκεντρο τίθενται εμβληματικές δράσεις όπως η πρωτοβουλία “Youth First”, καθώς και το Δίκτυο ψυχικής υγείας παιδιών και νέων που στοχεύουν στην ενίσχυση της ψυχικής τους ανθεκτικότητας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2023, σ. 1-3). Επιπρόσθετα, μέσω του προγράμματος “EU4Health”, επιδιώκεται ο περιορισμός των μακροχρόνιων επιπτώσεων της πανδημίας στην προσωπική εξέλιξη των νέων ηλικιών. Με την βοήθεια και την ενίσχυση των συστημάτων υγείας και την ψηφιοποίηση των υπηρεσιών υποστήριξης, η ΕΕ επιδιώκει να δημιουργήσει ένα δίκτυο ασφαλείας που θα διασφαλίζει ότι κανένας νέος δεν θα μείνει αβοήθητος απέναντι στις κοινωνικο-ψυχολογικές προκλήσεις που κληροδότησε η υγειονομική κρίση (European Commission, 2021).
Ωστόσο, παρά τον στρατηγικό σχεδιασμό και τις εμβληματικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η πρακτική εφαρμογή των πολιτικών αυτών σε εθνικό επίπεδο φαίνεται να παρουσιάζει σημαντικά κενά. Σύμφωνα με πρόσφατες ανασκοπήσεις, δεν έχουν εντοπιστεί ακόμη ουσιαστικές και στοχευμένες ανταποκρίσεις από τις κρατικές αρχές που να απευθύνονται αποκλειστικά στην ψυχική υγεία των νέων μετά το ξέσπασμα της πανδημίας. Οι περισσότερες δράσεις παραμένουν αποσπασματικές, όπως η ενίσχυση τηλεφωνικών γραμμών (π.χ. σε Κύπρο και Πορτογαλία) ή η παροχή ψηφιακών πυλών ενημέρωσης, περιορίζοντας την κρατική παρέμβαση σε μια απλή διαχείριση της υγειονομικής κρίσης αντί για μια δομική στήριξη. Χωρίς την αντιμετώπιση του πανδημικού στίγματος (pandemic scar), η απόσταση ανάμεσα στις εξαγγελίες της ΕΕ και στην απουσία εξειδικευμένων εθνικών πολιτικών υπογραμμίζει τον κίνδυνο οι μακροχρόνιες επιπτώσεις σε καθημερινότητα, εκπαίδευση και εργασία να παγιωθούν. Η εξέλιξη αυτή ενδέχεται να επηρεάσει ανεπανόρθωτα την ψυχολογική και κοινωνική ανάπτυξη της νέας γενιάς στη μετά-COVID εποχή (Moxon et al., 2021, σ. 28-29).
Ανεξάρτητα από τις δυσκολίες αυτές, η ευρωπαϊκή στρατηγική για την βελτίωση της νεανικής ψυχικής ευεξίας άρχισε να υλοποιείται μέσω συγκεκριμένων εθνικών μοντέλων που προωθούν την ενσωματωμένη στήριξη και την προσβασιμότητα των υπηρεσιών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν κράτη μέλη της ΕΕ, όπως η Γαλλία με το σύστημα “chèque psy” το οποίο παρέχει δωρεάν συνεδρίες ψυχολογικής υποστήριξης σε φοιτητές, μειώνοντας τα κοινωνικά και οικονομικά εμπόδια στην πρόσβαση. Στο ίδιο πλαίσιο, στη Φινλανδία, η επέκταση των κέντρων “Ohjaamo” προσφέρει ολοκληρωμένη υποστήριξη χαμηλού κατωφλίου σε ένα μόνο σημείο, διευκολύνοντας την νεολαία να αναζητήσει βοήθεια χωρίς γραφειοκρατικά εμπόδια. Αυτές οι πρωτοβουλίες ενσωματώνονται στο ευρύτερο όραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για προστασία, θωράκιση και αποκατάσταση της νεαρής ηλικίας έναντι του αντίκτυπου που είχε η υγειονομική κρίση στην ψυχική και κοινωνική τους ζωή (OECD, 2021, σ. 10).
Συνοψίζοντας, η ψυχική υγεία αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα της νεανικής ταυτότητας, καθώς καθορίζει την ικανότητα του ατόμου να ονειρεύεται, να δημιουργεί και να συμμετέχει ενεργά στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Η κρίση του COVID-19 κατέδειξε ότι η ψυχολογική ισορροπία δεν είναι δεδομένη, αλλά αλληλοεπιδρά άμεσα με τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Η παρατεταμένη αβεβαιότητα και η κοινωνική απομόνωση δημιούργησαν ένα “πανδημικό στίγμα” που απειλεί τις μελλοντικές προοπτικές της νεολαίας. Παρά τις δυσκολίες και τα κενά στον εθνικό συντονισμό, η ανάδυση εξειδικευμένων προγραμμάτων υποστήριξης σηματοδοτεί μία κρίσιμη στροφή στην ευρωπαϊκή στρατηγική. Η ΕΕ αναγνωρίζει ότι η ψυχική ανθεκτικότητα και η ευημερία των νέων δεν είναι μόνο ατομικός στόχος, αλλά βασική προϋπόθεση για μια σταθερή “οικονομία της ευημερίας”. Σε ένα περιβάλλον αυξημένης ανασφάλειας ύστερα από την έναρξη της πανδημίας, η διασφάλιση της ψυχικής υγείας αναδεικνύεται στην πολυτιμότερη κοινωνική επένδυση, κατοχυρώνοντας τη μελλοντική συνοχή και την ευημερία της Ευρώπης.
Βιβλιογραφία/Πηγές
European Commission. (2021). EU4Health programme 2021-2027 – a vision for a healthier European Union. Διαθέσιμο σε: https://health.ec.europa.eu/funding/eu4health-programme-2021-2027-vision-healthier-european-union_en
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκός Εκτελεστικός Οργανισμός Εκπαίδευσης και Πολιτισμού. (2022). The impact of the COVID-19 pandemic on the mental health of young people: policy responses in European countries. Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Διαθέσιμο σε: https://data.europa.eu/doi/10.2797/299233.
Mascherini M. & McCaughey M. (2021). The impact of COVID-19 on young people in the EU. Eurofound. Διαθέσιμο σε: https://www.eurofound.europa.eu/en/commentary-and-analysis/all-content/episode-3-impact-covid-19-young-people-eu
Mastrotheodoros S. & Ranta M. (2022). The effects of Covid-19 on young people’s mental health and psychological well-being An updated literature review. Youth Partnesrship. Διαθέσιμο σε: https://pjp-eu.coe.int/documents/42128013/72351197/COVID-19+mental+health.pdf
Moxon D., Bacalso C. & Șerban A. et al. (2021). The social, economic and mental health impact of COVID-19 on young people in Europe. European Youth Forum. Διαθέσιμο σε: https://www.youthforum.org/files/European20Youth20Forum20Report20v1.2.pdf
Sándor E., Patrini V. Mascherini M. Aassve, A., Mencarini, L., Agosti, F. & Maksimovic, T. (2022). Impact of COVID-19 on young people in the EU. Eurofound. Διαθέσιμο σε: https://www.medbox.org/index.php/document/impact-of-covid-19-on-young-people-in-the-eu
OECD (2021). Supporting young people’s mental health through the COVID-19 crisis. OECD Policy Responses to Coronavirus (COVID-19). OECD Publishing. Paris. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1787/84e143e5-en.
Santomauro D, Mantilla Herrera A, Shadid J et al. (2021). Global prevalence and burden of depressive and anxiety disorders in 204 countries and territories in 2020 due to the COVID-19 pandemic. The Lancet. 398:1700-1712. DOI: 10.1016/S0140-6736(21)02143-7
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2023). Ευρωπαϊκή Ένωση Υγείας: νέα ολοκληρωμένη προσέγγιση της ψυχικής υγείας [Δελτίο Τύπου]. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/el/ip_23_3050/IP_23_3050_EL.pdf
Πηγή εικόνας
Espada M.V. (2020). Covid-19 and Mental Health. Dianova International. Διαθέσιμο σε: https://www.dianova.org/news/covid-19-and-mental-health/