Γράφει η Σαλαγκιώτη Μαριλένα
Η πρόοδος της προγεννητικής ιατρικής, η διάδοση του γενετικού ελέγχου και οι πρώτες πειραματικές συζητήσεις γύρω από την τεχνητή κύηση μετατοπίζουν το βλέμμα της πολιτικής από την αποκλειστική προστασία της εγκύου σε ένα πιο σύνθετο πεδίο, όπου αναδύεται και ο κυοφορούμενος ως διακριτό αντικείμενο θεσμικού ενδιαφέροντος (McGovern, T., Memaj, I., & Rivera, L. (2025). Fetal personhood: What happens when the rights of the “fertilized egg” supersede the rights of the mother, BMJ). Έτσι λοιπόν, τα όρια της κρατικής παρέμβασης στο ανθρώπινο σώμα επαναχαράσσονται σήμερα με τρόπους που πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν θεωρητικοί. Το ερώτημα δεν είναι αφηρημένο: αποτελεί κρίσιμο σημείο τομής μεταξύ δικαιωμάτων, βιοηθικής και δημόσιας πολιτικής. Σε μια περίοδο όπου η τεχνολογία προπορεύεται του δικαίου, η απουσία σαφούς θεσμικού πλαισίου για τη νομική θέση του κυοφορούμενου στην Ελλάδα δημιουργεί ένα επικίνδυνο κενό πολιτικής, με συνέπειες τόσο για την αυτονομία της εγκύου όσο και για την προγεννητική προστασία της ζωής.
Στην ελληνική έννομη τάξη, ο κυοφορούμενος δεν αναγνωρίζεται ως πλήρες υποκείμενο δικαιωμάτων. Η προστασία του υφίσταται κυρίως έμμεσα και υπό όρους, με βασική προϋπόθεση τη γέννησή του ζωντανό (πλάσμα δικαίου – ΑΚ36). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αναγνώριση κληρονομικών δικαιωμάτων υπό αίρεση, γεγονός που αποτυπώνει μια αντίληψη «δυνητικής νομικής προσωπικότητας» χωρίς αυτοτελή θεσμική κατοχύρωση πριν τη γέννηση (ΑΚ1711). Παράλληλα, η ελληνική νομοθεσία για την αναπαραγωγική υγεία και τις ιατρικές πράξεις κατά την κύηση εστιάζει πρωτίστως στην προστασία της υγείας και της αυτονομίας της εγκύου, χωρίς να διαμορφώνει σαφές πλαίσιο στάθμισης σε περιπτώσεις σύγκρουσης συμφερόντων με τον κυοφορούμενο. Το αποτέλεσμα είναι ένα κανονιστικό πεδίο όπου η προγεννητική προστασία υφίσταται αποσπασματικά, μέσα από ειδικές ρυθμίσεις ή ιατρικά πρωτόκολλα, και όχι ως συνεκτική δημόσια πολιτική (Sitistas Epachtitis, T.,Παραπλανητικός ισχυρισμός για τις εκτρώσεις μέχρι τον 9ο μήνα στην Ελλάδα. FactChecker.gr). Το θεσμικό αυτό κενό καθιστά δυσχερή τη διαχείριση νέων βιοϊατρικών πρακτικών, καθώς απουσιάζει σαφής πολιτική κατεύθυνση για το πότε και πώς το κράτος οφείλει να παρεμβαίνει προς όφελος του κυοφορούμενου χωρίς να θίγει την αυτονομία της εγκύου.
Ο πυρήνας της πολιτικής αντιπαράθεσης στρέφεται γύρω από το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του σώματος της εγκύου και της υποχρέωσης του κράτους να προστατεύει την ανθρώπινη ζωή σε προγεννητικό στάδιο, ήτοι τον κυοφορούμενο. Στην πράξη, η σύγκρουση αυτή δεν εκδηλώνεται μόνο σε ακραία ηθικά διλήμματα, αλλά και σε καθημερινές ιατρικές αποφάσεις: επιλογές προγεννητικών εξετάσεων, αποδοχή ή άρνηση επεμβατικών πράξεων, στάθμιση ρίσκου για την υγεία της εγκύου έναντι δυνητικού οφέλους για τον κυοφορούμενο (Mohaupt, S. M., & Sharma, K. K. (1998). Forensic implications and medical-legal dilemmas of maternal versus fetal rights. Journal of Forensic Sciences). Η απουσία σαφούς θεσμικού πλαισίου δημιουργεί ασάφεια ως προς τα όρια της κρατικής παρέμβασης. Από τη μία πλευρά, η υπερβολική προστασία της προγεννητικής ζωής ενδέχεται να οδηγήσει σε έμμεσους περιορισμούς της ελευθερίας της εγκύου, μετατρέποντάς την σε «μέσο» προστασίας τρίτου. Από την άλλη, η αποκλειστική έμφαση στην αυτονομία της εγκύου ενδέχεται να αποδυναμώσει την κρατική ευθύνη για την προαγωγή της προγεννητικής υγείας ως δημόσιου αγαθού. Το κρίσιμο ερώτημα πολιτικής δεν είναι ποιο δικαίωμα «υπερισχύει» αφηρημένα, αλλά πώς μπορεί να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο στάθμισης που αποτρέπει τόσο τον πατερναλισμό όσο και τη θεσμική αδράνεια.
Οι ραγδαίες εξελίξεις στην προγεννητική ιατρική μεταβάλλουν ουσιαστικά το πλαίσιο μέσα στο οποίο νοηματοδοτείται η προστασία του κυοφορούμενου. Η διάδοση του προγεννητικού γενετικού ελέγχου, οι εμβρυϊκές θεραπευτικές παρεμβάσεις και η αυξανόμενη ακρίβεια της ιατρικής απεικόνισης δημιουργούν νέες δυνατότητες έγκαιρης διάγνωσης και παρέμβασης, αλλά και νέα ηθικά διλήμματα. Όσο η τεχνολογία επιτρέπει την «ορατότητα» και την ιατρική διαχείριση του κυοφορούμενου ως διακριτής οντότητας, τόσο ενισχύεται η πίεση προς το κράτος να επαναπροσδιορίσει τη θεσμική του στάση απέναντι στην προγεννητική ζωή (Romanis, E. C. (2019). Challenging the “born alive” threshold: Fetal surgery, artificial wombs, and the English approach to legal personhood. Medical Law Review,93-123.). Παράλληλα, οι θεωρητικές -ακόμη- προοπτικές τεχνητής κύησης αναδεικνύουν ένα μελλοντικό σενάριο όπου η κύηση ενδέχεται να αποσυνδεθεί εν μέρει από το σώμα της εγκύου. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο, όσο μακρινό κι αν φαντάζει σήμερα, αναδεικνύει τα όρια των υφιστάμενων νομικών κατηγοριών και επιβεβαιώνει την ανάγκη προληπτικού πλαισίου βιοηθικής πολιτικής, πριν η τεχνολογία δημιουργήσει τετελεσμένα χωρίς θεσμική καθοδήγηση.
Η διεθνής εμπειρία καταδεικνύει ότι η νομική προσέγγιση του κυοφορούμενου δεν είναι ουδέτερη επιλογή, αλλά προϊόν πολιτικής στάθμισης αξιών. Στη Γερμανία, ο συνταγματικός λόγος αποδίδει αυξημένη σημασία στην προστασία της προγεννητικής ζωής, γεγονός που επηρεάζει τόσο τη νομοθεσία όσο και τη δημόσια πολιτική στον τομέα της αναπαραγωγικής υγείας. Αντίθετα, στη Γαλλία, το θεσμικό πλαίσιο δίνει σαφή προτεραιότητα στην αυτονομία της εγκύου, εντάσσοντας την προγεννητική προστασία σε ένα πιο περιορισμένο ρυθμιστικό σχήμα (Center for Reproductive Rights. (2022). European abortion laws: A comparative overview. Center for Reproductive Rights.). Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η απουσία ενιαίου ομοσπονδιακού πλαισίου έχει μετατρέψει το ζήτημα σε πεδίο έντονης πολιτικής πόλωσης, με μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ πολιτειών. Η συγκριτική αυτή εικόνα αναδεικνύει ότι κάθε ρύθμιση ενσωματώνει συγκεκριμένες πολιτικές προτεραιότητες και κοινωνικές αξίες. Για την Ελλάδα, το κρίσιμο διακύβευμα δεν είναι η αντιγραφή ενός μοντέλου, αλλά η συνειδητή επιλογή κατεύθυνσης με θεσμική σαφήνεια (Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization ,U.S. Supreme Court. (2022).
Η απουσία συνεκτικού πλαισίου για τη νομική θέση του κυοφορούμενου στην Ελλάδα δεν συνιστά ουδέτερη κατάσταση, αλλά ενεργό κίνδυνο θεσμικής αδράνειας σε ένα πεδίο ταχείας τεχνολογικής εξέλιξης. Πρώτον, απαιτείται ρητή θεσμική αποσαφήνιση της προγεννητικής προστασίας, όχι μέσω αναγνώρισης πλήρους νομικής προσωπικότητας, αλλά μέσω σαφών κανόνων στάθμισης σε περιπτώσεις σύγκρουσης συμφερόντων μεταξύ εγκύου και κυοφορούμενου (Μηλαπίδου, Μ. (2021). Νομικά ζητήματα στην αρχή της ζωής – Υπό το πρίσμα της νομολογίας του ΕΔΔΑ). Ένα τέτοιο πλαίσιο θα προσφέρει ασφάλεια δικαίου τόσο στους ιατρούς όσο και στα εμπλεκόμενα πρόσωπα. Δεύτερον, κρίνεται αναγκαία η συγκρότηση ή ενίσχυση ενός εθνικού μηχανισμού βιοηθικής με αρμοδιότητα την αξιολόγηση νέων προγεννητικών τεχνολογιών και τη διατύπωση δεσμευτικών κατευθυντήριων γραμμών για την ιατρική πρακτική. Τρίτον, η εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας σε ζητήματα δικαιωμάτων, συναίνεσης και προγεννητικής προστασίας θα μπορούσε να περιορίσει αυθαίρετες πρακτικές και άνισες εφαρμογές κανόνων. Τέλος, κάθε μεταρρύθμιση οφείλει να ενσωματώνει ρητές εγγυήσεις ότι η αυτονομία της εγκύου δεν υπονομεύεται στο όνομα μιας αφηρημένης προγεννητικής προστασίας, αποτρέποντας τον κίνδυνο πατερναλιστικών παρεμβάσεων από το κράτος ή το ιατρικό σύστημα.
Η συζήτηση για τη νομική θέση του κυοφορούμενου δεν αφορά μια αφηρημένη ηθική αντιπαράθεση, αλλά τον τρόπο με τον οποίο το κράτος οριοθετεί τη δική του παρέμβαση στο πιο ευαίσθητο πεδίο δημόσιας πολιτικής: το ανθρώπινο σώμα και την αρχή της ζωής. Σε ένα περιβάλλον ταχείας βιοϊατρικής εξέλιξης, η θεσμική ασάφεια ισοδυναμεί με πολιτική επιλογή υπέρ της αδράνειας. Η Ελλάδα καλείται να διαμορφώσει ένα συνεκτικό πλαίσιο που να συνδυάζει την προγεννητική προστασία με τον πλήρη σεβασμό της αυτονομίας της εγκύου, αποτρέποντας τόσο τον πατερναλισμό όσο και την απορρύθμιση ενός πεδίου με βαθιές κοινωνικές συνέπειες.
Βιβλιογραφία:
Center for Reproductive Rights. (2022). European abortion laws: A comparative overview. Center for Reproductive Rights. Διαθέσιμο σε: https://reproductiverights.org/wp-content/uploads/2022/06/15381_CRR_Europe_V8
Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization (2022). U.S. Supreme Court. (2022). Διαθέσιμο σε: https://en.wikipedia.org/wiki/Dobbs_v._Jackson_Women%27s_Health_Organization
McGovern, T., Memaj, I., & Rivera, L. (2025). Fetal personhood: What happens when the rights of the “fertilized egg” supersede the rights of the mother. BMJ. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1136/bmj.r372
Mohaupt, S. M., & Sharma, K. K. (1998). Forensic implications and medical-legal dilemmas of maternal versus fetal rights. Journal of Forensic Sciences. Διαθέσιμο σε: Forensic implications and medical-legal dilemmas of maternal versus fetal rights – PubMed
Μηλαπίδου, Μ. (2021). Νομικά ζητήματα στην αρχή της ζωής – Υπό το πρίσμα της νομολογίας του ΕΔΔΑ. Διαθέσιμο σε: ΝΟΜΙΚΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΖΩΗΣ | ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ
Romanis, E. C. (2019). Challenging the “born alive” threshold: Fetal surgery, artificial wombs, and the English approach to legal personhood. Medical Law Review, 93–123. Διαθέσιμο σε: Challenging the ‘Born Alive’ Threshold: Fetal Surgery, Artificial Wombs, and the English Approach to Legal Personhood | Medical Law Review | Oxford Academic
Sitistas Epachtitis, T. Παραπλανητικός ισχυρισμός για τις εκτρώσεις μέχρι τον 9ο μήνα στην Ελλάδα. FactChecker.gr. Διαθέσιμο σε: https://www.factchecker.gr/2025/01/30/misleading-claim-about-9-month-abortions/