Γράφει η Ευστρατία Χαϊδευτού,
Η περιβαλλοντική κρίση, χαρακτηριζόμενη από την κλιματική αλλαγή, την εξαφάνιση της βιοποικιλότητας και την εξάντληση των φυσικών πόρων, αναμφίβολα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα. Δεδομένης της σύνδεσης του περιβάλλοντος με τα θεμελιώδη δικαιώματα στη ζωή και στη σωματική και ψυχική υγεία (Office of the Prosecutor, 2024, σ. 13), καθίσταται σαφές ότι η διεθνής κοινότητα οφείλει να προστατεύσει το περιβάλλον. Μάλιστα, η υποχρέωση αποφυγής σημαντικής περιβαλλοντικής βλάβης νοείται ως κανόνας διεθνούς εθιμικού δικαίου (International Court of Justice, 1996, para. 29).
Σύμφωνα με την «οικοκεντρική» προσέγγιση της Οικοκτονίας, η προστασία του περιβάλλοντος δεν πρέπει να επιδιώκει αποκλειστικά την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και του περιβάλλοντος καθαυτού, για την αποζημίωση των μη ανθρώπινων όντων που απειλούν οι μαζικές ανθρώπινες επεμβάσεις. Στο πλαίσιο αυτό, μεταξύ των μέτρων προστασίας του περιβάλλοντος περιλαμβάνεται και η δίωξη των περιβαλλοντικών εγκλημάτων.
Λαμβάνοντας υπόψη την αδήριτη ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος και δίωξης των περιβαλλοντικών εγκλημάτων, γεννάται το ερώτημα αν μπορεί η Οικοκτονία, δηλαδή η καταστροφή των οικοσυστημάτων από ανθρώπινες ενέργειες, να συμπεριληφθεί στα εγκλήματα που διώκονται από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (εφεξής ΔΠΔ). Παρά την αρχική συμπερίληψη της στο Προσχέδιο Διατάξεων των Εγκλημάτων κατά της Ειρήνης και της Ασφάλειας της Ανθρωπότητας (Draft Code of Crimes Against the Peace and Security of Mankind) της Επιτροπής Διεθνούς Δικαίου (International Law Commission) το 1996, η μοναδική διάταξη αφορώσα περιβαλλοντικά εγκλήματα που ενσωματώθηκε στο Καταστατικό της Ρώμης (εφεξής ΚτΡ) είναι το Άρθρου 8 (2)(b)(iv).
Μολονότι η νέα πολιτική της Εισαγγελίας (Office of the Prosecutor Draft Policy on Environmental Crimes under the Rome Statute) του ΔΠΔ σημειώνει σημαντική πρόοδο στην κατανόηση της σημασίας των περιβαλλοντικών εγκλημάτων, η αρμοδιότητα και ο σκοπός του ΔΠΔ, σε συνδυασμό με τους περιορισμένους πόρους του, ενδέχεται να καταστήσουν ανέφικτη την αντιμετώπιση των σύνθετων περιβαλλοντικών ζητημάτων, τα οποία, εξάλλου, υπερκερνούν τον αρχικό στόχο του ΔΠΔ, που τέθηκε κατά την εγκαθίδρυση του, το 1998.
Η πιθανή συμπερίληψη της Οικοκτονίας στο ΚτΡ μπορεί να υλοποιηθεί με δύο τρόπους: είτε με την αυτοτελή ποινικοποίηση του εγκλήματος της Οικοκτονίας είτε με τη δίωξη των περιβαλλοντικών εγκλημάτων ως μέσων διάπραξης των ήδη νομοθετημένων εγκλημάτων του ΔΠΔ. Η νέα πολιτική της Εισαγγελίας πραγματεύεται και παρουσιάζει το δεύτερο σενάριο.
Παρόλο που η παρούσα ανάλυση επικεντρώνεται στο σενάριο ενσωμάτωσης της Οικοκτονίας στο ΚτΡ ως αυτοτελούς εγκλήματος, δέον είναι να σημειωθεί ότι το δεύτερο σενάριο υποβαθμίζει τα περιβαλλοντικά εγκλήματα. Συγκεκριμένα, αυτά τιμωρούνται μόνο όταν συντελούν στη διάπραξη καθαρά ανθρωποκεντρικών εγκλημάτων, όπως είναι τα εγκλήματα αρμοδιότητας του ΔΠΔ, ήτοι η γενοκτονία, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, τα εγκλήματα πολέμου και το έγκλημα της επίθεσης. Ουσιαστικά, ούτε σε αυτήν την περίπτωση τιμωρούνται τα περιβαλλοντικά εγκλήματα per se – απλώς αναγνωρίζονται ως ένας τρόπος τέλεσης των άλλων εγκλημάτων, εργαλειοποιούμενα για την προστασία των ανθρώπων (Τσιλώνης, 2024, σ. 275) και εξαρτώμενα από τις συγκυρίες τέλεσης εγκλημάτων κατά των ανθρώπων (Pazvantoglu, 2025, σ. 59).
Όσον αφορά το πρώτο σενάριο, της τροποποίησης του ΚτΡ με την προσθήκη της Οικοκτονίας ως αυτοτελούς εγκλήματος, σχετική πρόταση υποβλήθηκε πρόσφατα στη Γενική Συνέλευση (εφεξής ΓΣ) των κρατών-μελών από τα κράτη του Βανουάτου, των Νήσων Φίτζι και της Σαμόα (Kaufmann et al., 2025). Ωστόσο, ανακύπτει μία σειρά νομικών ζητημάτων σχετικών με την πιθανή ενσωμάτωση της Οικοκτονίας.
Αρχικά, δεν υφίσταται σαφής ορισμός του εγκλήματος της Οικοκτονίας. Από τη δεκαετία του 1970, έχει προταθεί πληθώρα ορισμών (μεταξύ άλλων, του καθηγητή Arthur Galston, του Richard Falk, της Polly Higgins, της Ανεξάρτητης Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων), ωστόσο κανένας εξ αυτών δεν κατέστη ευρέως αποδεκτός: άλλοτε επειδή οι ορισμοί ήταν πολύ ευρείς για να αποτελέσουν ορισμούς ποινικών αδικημάτων και άλλοτε επειδή διαπνέονταν από ανθρωποκεντρικά στοιχεία.
Ίσως, εντούτοις, η κύρια τροχοπέδη στην ανεύρεση ευρέως αποδεκτού ορισμού της Οικοκτονίας είναι η έλλειψη συναίνεσης για το προστατευόμενο αγαθό: το έγκλημα επιδιώκει να προστατεύσει το περιβάλλον καθαυτό ή τη χρησιμότητα του για τους ανθρώπους; (Τσιλώνης, 2024, σ. 273). Όσο η αβεβαιότητα διατηρείται, η ενσωμάτωση της Οικοκτονίας στην αρμοδιότητα του ΔΠΔ, το οποίο ως ποινικό δικαστήριο ακολουθεί την αρχή της νομιμότητας (Άρθρο 22(2) ΚτΡ) (Greene, 2019, σ. 32), μοιάζει με σενάριο επιστημονικής φαντασίας.
Επιπλέον, τίθεται το ερώτημα της συμβατότητας της Οικοκτονίας με τα ανθρωποκεντρικά εγκλήματα του ΔΠΔ. Το ΔΠΔ εντέλλεται να διώκει τα σοβαρότερα διεθνή εγκλήματα που απειλούν την ειρήνη και την ασφάλεια της ανθρωπότητας (Greene, 2019, σ. 37). Συνεπώς, όλα τα εγκλήματα του ΚτΡ έχουν κοινή φύση: αποσκοπούν στην τιμώρηση παραβιάσεων ανθρώπινων δικαιωμάτων.
Αντιθέτως, η Οικοκτονία έχει διττή φύση. Μπορεί να νοηθεί ως προσβολή κατά της ανθρωπότητας, αφού η καταστροφή του πλανήτη ισοδυναμεί με καταστροφή του φυσικού μας οίκου. Κατεξοχήν, όμως, νοείται ως έγκλημα κατά του περιβάλλοντος per se – κατά της χλωρίδας, της πανίδας, των φυσικών οικοσυστημάτων, της βιόσφαιρας, της λιθόσφαιρας, της υδρόσφαιρας και της ατμόσφαιρας της Γης (Office of the Prosecutor, 2024, σ. 11). Επομένως, η διάταξη που ποινικοποιεί την Οικοκτονία οφείλει να είναι «οικοκεντρική», δίνοντας προτεραιότητα στην εγγενή αξία του περιβάλλοντος πέρα από την απλή χρησιμότητα του για τις ανθρώπινες ανάγκες και συμφέροντα (Jensen, 2005, σ. 151-152, Gillett, 2022, σ. 13, Pereira, 2015, σ. 51–52).
Καταληκτικά, δεν θα ήταν απολύτως συμβατό με τη φιλοσοφία των εγκλημάτων του ΔΠΔ να συμπεριληφθεί η Οικοκτονία στο ΚτΡ, παρότι, πράγματι, συγκαταλέγεται στα σοβαρότερα διεθνή εγκλήματα. Η ανθρωποκεντρική αντίληψη του ΚτΡ θέτει μία σημαντική συστηματική πρόκληση για τη συμπερίληψη της Οικοκτονίας σε αυτό, εφόσον το φυσικό περιβάλλον δεν νοείται ως «περιουσιακό στοιχείο», αλλά ως «ισότιμο με τους ανθρώπους ον» (Killean και Newton, 2024, σ. 3).
Το επόμενο νομικό ζήτημα αφορά την υποκειμενική υπόσταση της Οικοκτονίας και τη συμβατότητα της με τη γενική υποκειμενική υπόσταση που απαιτεί το ΚτΡ για τη διάπραξη των τεσσάρων εγκλημάτων αρμοδιότητας του. Το Άρθρο 30 ΚτΡ ορίζει ότι τα εγκλήματα διαπράττονται με «δόλο και γνώση», εκτός αν ορίζεται άλλως. Αποκλείει, επομένως, υποδεέστερες μορφές υποκειμενικής υπόστασης, όπως ο ενδεχόμενος δόλος, η διακινδύνευση και η αμέλεια (ICC, 2019, σ. 367, υποσημείωση 2348). Όπως τίθεται από το ΚτΡ, «δόλος» σημαίνει πρόθεση να διαπράξει κάποιος το έγκλημα ή να προκαλέσει ένα αποτέλεσμα. «Γνώση» σημαίνει αποδοχή της πιθανότητας επέλευσης ενός αποτελέσματος κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων. Το κατώφλι αυτό υιοθετήθηκε με γνώμονα την αρχή της νομιμότητας (Άρθρο 22 ΚτΡ), αποδίδοντας το στίγμα της ποινικής πράξης μόνο σε περιπτώσεις επιδιωκόμενης πρόκλησης προβλέψιμης βλάβης.
Παρόλο που αυτή η δογματική κατασκευή επισφραγίζει τα εχέγγυα της νομιμότητας, συγκρούεται με την περιβαλλοντική ζημία που κατεξοχήν προκαλείται ως παρεπόμενη ζημία. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, οι δράστες δεν επιδιώκουν να βλάψουν το περιβάλλον (Robinson, 2021, Gillett, 2025a, 1024), απλώς αποδέχονται τη διακινδύνευση αυτού, ενόσω επιδιώκουν οικονομικό όφελος ή βλάπτουν το περιβάλλον από αμέλεια.
Κατά τη γνώμη της γράφουσας, η αμέλεια δεν θα μπορούσε, σε καμία περίπτωση, να οδηγήσει σε ποινική καταδίκη. Τα εγκλήματα αντικειμενικής ευθύνης είναι ανεπιθύμητα στον κλάδο του ποινικού δικαίου, λόγω της σοβαρότητας και του «ιδιαίτερου στίγματος» των ποινικών κυρώσεων (Minkova, 2023, σ.79). Αντίθετα, η υποκειμενική υπόσταση της διακινδύνευσης (μίας μορφής υποκειμενικής υπόστασης που δεν υφίσταται στο ελληνικό δίκαιο και υιοθετείται, μεταξύ άλλων, από τον βελγικό Ποινικό Κώδικα (Jenish, 2025, online)) εμφανίζεται ως καταλληλότερη για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής ζημίας. Η διακινδύνευση τοποθετείται μεταξύ ενδεχόμενου δόλου και αμέλειας, επιτρέποντας την ποινικοποίηση της θέσης του περιβάλλοντος σε ουσιώδη και αδικαιολόγητο κίνδυνο, χωρίς απαραίτητα να υφίσταται πρόθεση ή αποδοχή της προκαλούμενης ζημίας. Συμβαδίζει, λοιπόν, με την αρχή της προληπτικής δράσης (precautionary principle) και της δέουσας επιμέλειας (duty of diligence), αρχές θεμελιώδεις στο πεδίο του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου.
Δυστυχώς, αυτή η διαφορετική -θεμιτή για την Οικοκτονία- υποκειμενική υπόσταση, αν και εφικτή χωρίς τροποποίηση του ΚτΡ («εκτός αν ορίζεται άλλως»-Άρθρο 30 ΚτΡ) ενδέχεται να «ανοίξει τον ασκό του Αιόλου» για αποκλίσεις από τη γενική μορφή δόλου που απαιτεί το ΚτΡ, οδηγώντας σε ανεπιθύμητο εσωτερικό κατακερματισμό του (Minkova, 2023, σ. 81). Άλλωστε, το ΔΠΔ έχει επανειλημμένα αρνηθεί να υιοθετήσει μορφές εγκληματικής αμέλειας και διακινδύνευσης που δεν προβλέπονται ρητά στο Καταστατικό, υπογραμμίζοντας την ανάγκη ύπαρξης προβλέψιμης και συγκεκριμένης ζημίας.
Επιπρόσθετα, τα περιβαλλοντικά εγκλήματα συχνά τελούνται με παράλειψη. Η οικολογική καταστροφή συχνά προκύπτει από την αποτυχία του δράστη να λάβει προληπτικά μέτρα, με σκοπό την αποτροπή πρόκλησης βλάβης στο περιβάλλον. Συνεπώς, η Οικοτονία πρέπει να περιλαμβάνει και την αρνητική υποχρέωση αποφυγής πρόκλησης σοβαρής βλάβης στο περιβάλλον (Gillett, 2025b, σ. 21).
Εντούτοις, το ΚτΡ δεν προβλέπει την παράλειψη ως μορφή τέλεσης εγκλημάτων, με μοναδική εξαίρεση το Άρθρο 28 ΚτΡ για την ευθύνη του εποπτεύοντος. Με δυναμική ερμηνεία, το Άρθρο 28 (2) ΚτΡ θα μπορούσε να αποτελέσει τη νομική βάση για τη δίωξη Διευθυνόντων Συμβούλων εταιριών για περιβαλλοντικά επιβλαβείς πράξεις που τελούνται από πρόσωπα υπό την εποπτεία τους. Στην πραγματικότητα, όμως, η συγκεκριμένη διάταξη εστιάζει στη δίωξη αποκλειστικά των εγκλημάτων πολέμου και των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας (Greene, 2019, σ. 41), ενώ ο αιτιώδης σύνδεσμος που προϋποτίθεται για την εφαρμογή της είναι δύσκολο να αποδειχθεί.
Η προστασία του περιβάλλοντος απαιτεί την αποτροπή τόσο πράξεων όσο και παραλείψεων που προκαλούν οικολογική ζημία. Αυτή η ιδιαίτερη προσέγγιση της Οικοκτονίας θα απαιτούσε τροποποίηση του ΚτΡ, σενάριο δύσκολο, αν όχι αδύνατο.
Ακόμη, η αρμοδιότητα του ΔΠΔ περιορίζεται σε φυσικά πρόσωπα (Άρθρο 25(1) ΚτΡ). Προτάσεις για διεύρυνση της δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου σε νομικά πρόσωπα απορρίφθηκαν, κατά τη θέσπιση του ΚτΡ (Greene, 2019, σ. 36). Επομένως, το ΔΠΔ δεν είναι αρμόδιο για τη δίωξη και την εκδίκαση νομικών προσώπων. Αυτό, ωστόσο, δημιουργεί σημαντικό κενό για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών εγκλημάτων, τα οποία κατεξοχήν τελούνται από εταιρείες.
Η επέκταση, συναφώς, την αρμοδιότητας του ΔΠΔ σε εταιρείες συνιστά ακρογωνιαίο λίθο για την καταπολέμηση των περιβαλλοντικών εγκλημάτων. Η απονομή του εγκληματικού στίγματος δύναται να επηρεάσει σημαντικά τη φήμη των εταιρειών, κάτι που οι περισσότεροι επιχειρηματίες δεν προτίθενται να διακινδυνεύσουν. Στον αντίποδα, η ατομική ποινική ευθύνη δεν αντιμετωπίζει αποτελεσματικά την εταιρική ευθύνη και πιθανότατα δεν θα αποτρέψει τη «συστηματική αμέλεια της εταιρικού οικοδομήματος» (Pazvantoglu, 2025, σ. 60) ούτε θα επηρεάσει τη λήψη αποφάσεων (Mackintosh, 2024): η εταιρεία θα αντικαταστήσει απλά τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της.
Καταληκτικά, η εταιρική ευθύνη για το έγκλημα της Οικοκτονίας μπορεί να υποχρεώσει τις μεγάλες εταιρείες να παρέχουν επανορθωτικά μέτρα (Killean και Short, 2025, σ. 9). Φυσικά, αυτή η συστημική αλλαγή στη δικαιοδοσία του ΔΠΔ φαίνεται απίθανη, λόγω του πρωταρχικού στόχου του Δικαστηρίου για ατομικό καταλογισμό των σοβαρότερων διεθνών εγκλημάτων.
Όπως συμβαίνει και με την ενεργητική νομιμοποίηση, η ιδιότητα του θύματος στο ΔΠΔ αποδίδεται μόνο σε φυσικά πρόσωπα, αποκλείοντας το περιβάλλον και τα μη ανθρώπινα όντα. Στο Άρθρο 68 ΚτΡ, για παράδειγμα, αναφέρεται ότι «το Δικαστήριο οφείλει να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για να προστατεύσει την ασφάλεια, τη φυσική και ψυχική ευημερία, την αξιοπρέπεια και την ιδιωτικότητα των θυμάτων και των μαρτύρων». Καθίσταται σαφές ότι οι προστατευόμενες αυτές αξίες δεν μπορούν να αφορούν το περιβάλλον (Gillett, 2022, σ. 211).
Ούτε και οι κυρώσεις και τα μέτρα θεραπείας που προβλέπονται στο ΚτΡ ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών εγκλημάτων, καθώς περιορίζονται στην παροχή αποζημιώσεων σε φυσικά πρόσωπα. Συμβαδίζοντας με την ανθρωποκεντρική του προσέγγιση, το ΚτΡ δεν προέβλεψε την επαναφορά του ζημιωθέντος περιβάλλοντος στην πρότερη του κατάσταση (Cusato, 2017, σ. 18), στο σχετικό Άρθρο 77.
Μία εναργώς οικολογική προσέγγιση της Οικοκτονίας θα αναγνώριζε επανορθωτικά μέτρα, όπως αναδάσωση (Killean, 2023, σ. 9), καθαρισμός ποταμών (Cusato, 2017, σ. 21) ή τη δημιουργία ενός Ταμείου για την προώθηση της περιβαλλοντικής αγωγής και των εθελοντικών δράσεων για την αναβίωση των ζημιωθέντων οικοσυστημάτων. Επιπλέον, αποζημιώσεις και εγγυήσεις για την απώλεια φυσικών πόρων θα μπορούσαν να παρασχεθούν και σε αυτόχθονες πληθυσμούς ή άλλες κοινότητες που επλήγησαν από την οικολογική ζημία (Killean, 2023, σ. 11).
Με τον τρόπο αυτόν, το περιβάλλον θα μπορούσε να εκπροσωπείται ενώπιον του Δικαστηρίου από αρμόδιους περιβαλλοντικούς οργανισμούς (Gray, 1996, σ. 228), οι οποίοι θα εξασφάλιζαν ότι οι απόψεις και οι προβληματισμοί όσων δεν έχουν φωνή λαμβάνονται υπόψη από το Δικαστήριο. Παρόμοια πρακτική εφαρμόζεται ήδη σε ορισμένες έννομες τάξεις: στη Νέα Ζηλανδία, στην Κολομβία (Killean και Short, 2025, σ. 10) και στο Εκουαδόρ (Jenish, 2025, online), σε φυσικά στοιχεία, όπως είναι τα ποτάμια, δόθηκε το δικαίωμα παράστασης προς υποστήριξη του δικαιώματος τους στην ύπαρξη (Aljazeera, 2017, online, Crook et al., 2018, σ. 303).
Το τελευταίο νομικό ζήτημα που θα εξεταστεί, αναφορικά με την ενδεχόμενη συμπερίληψη της Οικοκτονίας στο ΚτΡ, είναι η περιορισμένη προστασία που το τελευταίο δύναται να παρέχει στο περιβάλλον, λόγω δικαιοδοτικών περιορισμών. Τα Άρθρα 12 και 13 ΚτΡ ορίζουν ότι το Δικαστήριο μπορεί να διώκει εγκλήματα που τελούνται στην επικράτεια κράτους-μέλους ή κράτους που έχει ad hoc αποδεχθεί τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ ή εγκλήματα που τελούνται από υπηκόους κράτους-μέλους ή κράτους που έχει ad hoc αποδεχθεί τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ, για εγκλήματα που διαπράττονται οπουδήποτε. Το Δικαστήριο ακολουθεί την αρχή της συμπληρωματικότητας, δηλαδή είναι αρμόδιο μόνο όταν τα εμπλεκόμενα κράτη αδυνατούν ή δεν επιθυμούν να διώξουν τα εγκλήματα (Άρθρο 17 ΚτΡ).
Λαμβάνοντας υπόψη ότι η Κίνα, η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και η Ινδία δεν είναι κράτη-μέλη του ΚτΡ, η προστασία που παρέχεται από αυτό είναι ανεπαρκής, καθώς δεν επεκτείνεται στις χώρες που παραδοσιακά μολύνουν περισσότερο το περιβάλλον, ούτε στις εταιρείες κρατών-μελών που δραστηριοποιούνται στο έδαφος τους (Branch και Minkova, 2023, σ. 70). Πολλώ δε μάλλον, πρόταση τροποποίησης του ΚτΡ για τη συμπερίληψη την Οικοκτονίας, ενδέχεται να μην επικυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη (Άρθρο 121(5) ΚτΡ), περιορίζοντας ακόμη περισσότερο την προσωπική και εδαφική αρμοδιότητα του Δικαστηρίου (Branch και Minkova, 2023, 70; Τσιλώνης, 2024, σ. 61).
Εν κατακλείδι, η ποινικοποίηση της Οικοκτονίας είναι κρίσιμη σε έναν κόσμο που απειλείται από την επείγουσα περιβαλλοντική κρίση. Αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα προστασίας της φυσικής οικίας μας, καταστάσεις που σήμερα θεωρούμε δεδομένες μπορεί να ανατραπούν, θέτοντας σε κίνδυνο τη μακροπρόθεσμη επιβίωση του ανθρώπινου είδους (Τσιλώνης, 2024, σ. 265). Εντούτοις, η ποινικοποίηση της Οικοκτονίας πρέπει να υλοποιηθεί με τον κατάλληλο τρόπο. Στο πλαίσιο αυτό, παρά την ύπαρξη εκτενούς διεθνούς βιβλιογραφίας που υποστηρίζει τη δυνατότητα συμπερίληψης της Οικοκτονίας στη δικαιοδοσία του ΔΠΔ, η ενσωμάτωση αυτή παρουσιάζει νομικές -και ενδεχομένως πρακτικές- δυσκολίες, καθιστώντας δυσχερή την άμεση συμπερίληψη της Οικοκτονίας στο ΚτΡ-τουλάχιστον προς το παρόν.
Πηγές
Α. Βιβλία
Gillett, M. (2022). Prosecuting environmental harm before the International Criminal Court. Εκδόσεις Cambridge University Press.
Pereira, R. (2015). Environmental criminal liability and enforcement in European and international law. Εκδόσεις Brill Nijhoff.
Tσιλώνης, Β. (2024). The jurisdiction of the International Criminal Court. Εκδόσεις Springer Nature.
Β. Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Branch, A. και Minkova, L. (2023). Ecocide, the Anthropocene, and the International Criminal Court. Εκδόσεις Ethics & International Affairs.
Crook, M., Short, D. και South, N. (2018). Ecocide, genocide, capitalism and colonialism: consequences for indigenous peoples and glocal ecosystems environments. Εκδόσεις Theoretical Criminology.
Cusato, E.T. (2017). Beyond symbolism: problems and prospects with prosecuting environmental destruction before the ICC. Εκδόσεις Journal of International Criminal Justice.
Gillett, M. (2025a). Ecocide, environmental harm and framework integration at the International Criminal Court. Εκδόσεις The International Journal of Human Rights.
Gillett, M. (2025b). ‘Human, all too human’: the anthropocentricisation of ecocide. Εκδόσεις The International Journal of Human Rights.
Gray, M. (1996). The international crime of ecocide. Εκδόσεις California Western International Law Journal.
Greene, Α. (2019). The Campaign to Make Ecocide an International Crime: Quixotic Quest or Moral Imperative? Εκδόσεις Fordham Environmental Law Review.
Jensen, E.T. (2005). The international law of environmental warfare: active and passive damage during armed conflict. Εκδόσεις Vanderbilt Law Review.
Killean, R. και Newton, E. (2024). From ecocide to ecocentrism: conceptualising environmental victimhood at the International Criminal Court. Εκδόσεις International Review of Victimology.
Killean, R. και Short, D. (2025). A critical defence of the crime of ecocide. Εκδόσεις Environmental Politics.
Minkova, L. (2023). The fifth international crime: reflections on the definition of ‘ecocide’. Εκδόσεις Journal of Genocide Research.
Pazvantoglu, C.Α. (2025). Ecocide as a separate crime under the Rome Statute: a legal analysis of the discourse. Εκδόσεις Environmental Policy and Law.
Γ. Πρωτογενείς Πηγές
International Criminal Court (2019). Prosecutor v. Bosco Ntaganda, Trial Chamber Judgement. Διαθέσιμο στο : https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CourtRecords/CR2019_03568.PDF .
International Court of Justice (1996). Advisory Opinion on the Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons. Διαθέσιμο στο: https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/95/095-19960708-ADV-01-00-EN.pdf .
International Law Commission (1996). Draft Code of Crimes against the Peace and Security of Mankind. Διαθέσιμο στο: https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/7_4_1996.pdf&ved=2ahUKEwj4xZXLrJSRAxXcBNsEHXvjEdQQFnoECAwQAQ&usg=AOvVaw0rDCEVETZMpYMT_gw537A1 .
Office of the Prosecutor (2024). Draft Policy on Environmental Crimes under the Rome Statute. Διαθέσιμο στο: https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/2024-12/2024-12-18-OTP-Policy-Environmental-Crime.pdf .
Δ. Ειδησεογραφικά Άρθρα και Διαδικτυακές Δημοσιεύσεις
Al Jazeera. (2017). New Zealand river is the world’s first ‘legal person’. Διαθέσιμο στο: https://www.aljazeera.com/news/2017/3/16/new-zealand-river-is-the-worlds-first-legal-person .
Jenish, A. (2025). What Is Ecocide and How Is It Treated in International and Domestic Law?. Earth Org. Διαθέσιμο στο: https://earth.org/explainer-what-is-ecocide-and-how-is-it-treated-in-international-and-domestic-law/ .
Kauffman, C., Haas, C., Putzer, A., Shrishtee, B., Kelsey, L., Macpherson, E., Martin, P., Pelizzon, A. και Sheehan, L. (2025). Vanuatu, Fiji, and Samoa Proposal: Amendment to the Rome Statute on Ecocide. Eco Jurisprudence Monitor. Διαθέσιμο στο: https://ecojurisprudence.org/initiatives/vanuatu-fiji-and-samoa-proposed-amendment-to-the-rome-statute-to-include-a-crime-of-ecocide/ .
Killean, R. (2023). Reparation in the aftermath of ecocide. Promise Institute of Human Rights, UCLA. Διαθέσιμο στο: https://ecocidelaw.com/wp-content /uploads/2023/08/8-Killean-Reparation-in-the-aftermath-of-ecocide.pdf .
Mackintosh, K. (2024). Why Criminalize Ecocide? Experts Weigh In. Just Security. Διαθέσιμο στο: https://www.justsecurity.org/100172/why-criminalize-ecocide-experts/ .
Robinson, D. (2021). Your Guide to Ecocide: Part 1. Opinio Juris. Διαθέσιμο στο: https://opiniojuris.org/2021/07/16/your-guide-to-ecocide-part-1/ .
Πηγή Εικόνας
Ben Crump, Trial Lawyer for Justice (n.d.). What are the principles of environmental justice? Διαθέσιμο στο: https://bencrump.com/environmental-justice-lawyer/what-are-the-principles-of-environmental-justice/ .