Η κοινή μεταναστευτική πολιτική αποτελεί για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) έναν μακροπρόθεσμο στόχο που σκοπό έχει να ενδυναμώσει τη συνεργασία μεταξύ των κρατών και να επιφέρει κοινές δεσμεύσεις και διαδικασίες για όλους τους πολίτες τρίτων κρατών που καταφθάνουν στα ευρωπαϊκά σύνορα. Στην πράξη, ωστόσο, η αδυναμία εφαρμογής μιας κοινής και ξεκάθαρα προσδιορισμένης διαδικασίας για θέματα μετανάστευσης και ασύλου καθίσταται εμφανής (Mouzourakis, 2025). Ακόμη και μετά τη θέσπιση του νέου συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο, πολλά ευρωπαϊκά κράτη εξακολουθούν να αποκλίνουν από τις κοινές νομοθετικές ρυθμίσεις, καταλήγοντας σε αντιμεταναστευτικές πολιτικές και αυξανόμενους περιορισμούς στις ροές, που ενισχύουν διαρκώς το ιδεολόγημα της «Ευρώπης φρούριο» (Gkliati & Kilpatrick, 2025).
Η ραγδαία άνοδος της ακροδεξιάς στην Ευρώπη και η προσήλωση της κοινής γνώμης σε θέματα ελέγχου των συνόρων και αναχαίτησης των ροών, αναγκάζουν σταδιακά ολοένα και μεγαλύτερο τμήμα του κομματικού φάσματος να υιοθετήσει αυστηρότερες δεσμεύσεις στον ευρύτερο τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου (Varma & Roehse, 2024). Μεταξύ των εικοσιεπτά κρατών μελών της Ε.Ε., έξι έχουν ακροδεξιά κόμματα στην ηγεσία τους. Εκτός από τις Ιταλία, Φινλανδία, Τσεχία, Ουγγαρία, Κροατία και Σλοβακία, όπου η ακροδεξιά έχει πλέον ισχυρή πλειοψηφία στην κυβέρνηση, η Γερμανία έρχεται να προστεθεί στον κατάλογο των ευρωπαϊκών κρατών όπου η εκλογική άνοδος συντηρητικών και ακροδεξιών δυνάμεων είναι θεαματική τα τελευταία χρόνια. Η άνοδος αυτή δεν είναι τυχαίο ότι βρίσκει έρεισμα σε μια βαθύτατα αντιμεταναστευτική και ρατσιστική ρητορική, που κάνει λόγο για προστασία από την ισλαμική τρομοκρατία και την άνοδο της εγκληματικότητας (Zarhloule, 2025).
Έτσι, χώρες με μεγάλο αριθμό προσφύγων και μεταναστών, όπως η Γερμανία, καθώς και κράτη πρώτης υποδοχής, όπως η Ιταλία, αυστηροποιούν διαρκώς τη νομοθεσία τους και προχωρούν σε συμφωνίες με τρίτες χώρες για την ανακοπή των οδών διέλευσης, παραβιάζοντας το διεθνές προσφυγικό δίκαιο αλλά και το δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων (O’ Flaherty, 2025). Όλα αυτά συμβαίνουν υπό το πλαίσιο του νέου συμφώνου για τη μετανάστευση και το άσυλο. Το «σύμφωνο» συνιστά μια δέσμη κανόνων ως προς τη διαχείριση των μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών που θεωρητικά δεσμεύει τα κράτη της Ένωσης για μεγαλύτερη συνεργασία και κοινές διαδικασίες υποδοχής, χορήγησης ασύλου και ένταξης των προσφύγων (European Commission, 2024). Πώς μπορεί όμως κανείς να μιλήσει για συνεργασία, αλληλεγγύη και κοινές πολιτικές όταν κάθε κράτος τείνει να ακολουθεί μια δική του μεταναστευτική πολιτική καθοριζόμενη συχνά από παράγοντες όπως τα εκάστοτε εθνικά συμφέροντα, οι ιστορικές συνθήκες και οι περιοδικές κοινωνικές στάσεις; (Bolborici, 2025).
Κατεξοχήν παράδειγμα συνιστά η Ουγγαρία. Ως αποτέλεσμα του φράχτη που κατασκευάστηκε στα χερσαία σύνορα της χώρας και της εξαιρετικά αυστηρής αντί-μεταναστευτικής νομοθεσίας που έχει υιοθετήσει, οι αιτήσεις ασύλου μειώθηκαν από 177.135 το 2015 σε μόλις 177 το 2020 και μόνο 29 το 2024 (Asylum Information Database, 2025). Η τεράστια πτώση οφείλεται αφενός στα πολλαπλά εμπόδια και την αποτροπή που βιώνουν όσοι τελικά καταφθάνουν στα σύνορα της χώρας, αφετέρου στις νομοθετικές ρυθμίσεις που υιοθετήθηκαν κατά τη περίοδο της πανδημίας. Εκμεταλλευόμενη το γενικότερο πλαίσιο φόβου απέναντι στον ξένο και τα αυστηρά υγειονομικά πρωτόκολλα που δημιούργησε ο covid 19, η Ουγγαρία θέσπισε νόμο που απαιτεί ακόμη και σήμερα από τους αιτούντες να δηλώσουν πρώτα την πρόθεσή τους να υποβάλουν αίτηση ασύλου σε μια ουγγρική πρεσβεία, προτού μπορέσουν να υποβάλουν αίτηση ασύλου εντός της Ουγγαρίας (Pascual & Gratacap, 2025). Φυσικά, μια τέτοια διάταξη περιορίζει σημαντικά τις διαθέσιμες επιλογές των αιτούντων άσυλο και έρχεται σε αντίθεση με το Ενωσιακό δίκαιο και ειδικότερα με την οδηγία σχετικά με κοινές διαδικασίες για τη χορήγηση και ανάκληση του καθεστώτος διεθνούς προστασίας (Court of Justice of the European Union, 2023).
Ανάλογη πορεία ακολουθούν η Ιταλία, η Πολωνία, η Ελλάδα και η Γερμανία. Η Ιταλία, μετά την προσφυγική κρίση του 2015-16 και την άνοδο του ακροδεξιού και λαϊκιστικού λόγου στην Ευρώπη, ακολούθησε την πολιτική «Σαλβίνι», μειώνοντας τα κέντρα υποδοχής, ποινικοποιώντας ουσιαστικά τις επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης και καταργώντας τις άδειες παραμονής για ανθρωπιστικούς λόγους πέρα από το άσυλο (Hoque, 2024). Το μνημόνιο συνεννόησης μεταξύ Αλβανίας και Ιταλίας αποτέλεσε καίριο χτύπημα στο κοινό δίκαιο προσφυγικής προστασίας, δεδομένου ότι προέβλεπε την κράτηση στην Αλβανία έως και 36.000 μεταναστών ανά έτος που θα διασώζονται από τις ιταλικές αρχές στη Μεσόγειο. Για όσους αιτούντες η αίτηση ασύλου έχει αρνητική έκβαση θα απελαύνονται απευθείας από την Ιταλία (Sunderland, 2024).
Παρά την καταφανή παραβίαση του διεθνούς δικαίου και των κοινών νομοθετικών δεσμεύσεων, αξίζει να σημειωθεί ότι η Ιταλία δεν έκανε κάτι καινοτόμο. Ακολούθησε απλώς το παράδειγμα της Ελλάδας, που πριν μερικά χρόνια μέσω της κοινής δήλωσης Ε.Ε.–Τουρκίας συμφώνησε σε παράνομες επαναπροωθήσεις κυρίως Σύρων αιτούντων άσυλο στην Τουρκία. Πρόκειται βέβαια για μια χώρα που, όπως και στην περίπτωση της Αλβανίας, βρίσκεται εκτός της Ένωσης και άρα εκτός του ελέγχου και της δικαιοδοσίας της (Kohlenberger, 2024). Πιο πρόσφατα, άλλη μια τρίτη χώρα προστέθηκε στον κατάλογο των ασφαλών κρατών προς επιστροφή αιτούντων άσυλο. Μέσα από συμφωνίες με τη Γερμανία και την Ιταλία, η Αίγυπτος, ένα κράτος με πληθώρα υποθέσεων παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεσμεύτηκε στην αποτροπή και των έλεγχο των ροών προς την Ευρώπη με αντάλλαγμα σημαντική οικονομική βοήθεια (Jacob & Malichudis, 2025).
Τον Σεπτέμβριο του 2025, η πολιτική αυστηροποίησης των ελέγχων και των επιστροφών στα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο. Η Ελλάδα και πάλι, με νέο νομοσχέδιο με τίτλο: «Αναμόρφωση πλαισίου και διαδικασιών επιστροφών πολιτών τρίτων χωρών – Λοιπές ρυθμίσεις του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου» διεύρυνε τη περίοδο κράτησης όσων εισέρχονται στη χώρα παράτυπα, εισήγαγε τη μέθοδο της ηλεκτρονικής επιτήρησης με βραχιολάκι, καθώς και αυστηρά χρηματικά πρόστιμα και ποινές φυλάκισης, μέτρα από τα οποία δεν εξαιρούνται ούτε τα παιδιά. Και σε αυτή την περίπτωση, ο νέος νόμος δεν παραβιάζει μόνο το διεθνές δίκαιο όπως την Σύμβαση για τα δικαιώματα του παιδιού, αλλά και το ευρωπαϊκό κοινό δίκαιο και συγκεκριμένα την οδηγία 2008/115/ΕΚ σχετικά με τους κοινούς κανόνες και διαδικασίες στα κράτη μέλη για την επιστροφή των παρανόμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών (Greek Council on Refugees, 2025).
Κατά τρόπο παραπλήσιο με την πολιτική που ακολουθεί η Ελλάδα, προσφάτως η Πολωνία, μια χώρα ευρέως γνωστή για την άρνησή της ως προς την υποδοχή προσφύγων, υπερτονίζει την αντίθεσή της στο νέο σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο και διαμηνύει ότι πρόκειται να εξαιρεθεί από συγκεκριμένες διατάξεις του. Η κύρια αντίθεση της Πολωνίας και άλλων κρατών όπως η Σλοβακία και η Ουγγαρία βρίσκεται στον μηχανισμό αλληλεγγύης, που επιδιώκει να διαμοιράσει την ευθύνη υποδοχής μεταξύ των κρατών μελών και να μειώσει την πίεση στα συνοριακά κράτη με μεγάλες εισροές μεταναστών (Krzysztoszek, 2025). Μολονότι η εξαίρεση από το κοινό δίκαιο της Ένωσης βρίσκει έρεισμα στη μεγάλη εισροή αιτούντων άσυλο από την Ουκρανία, εντούτοις οι δηλώσεις ανώτατων Πολωνών αξιωματούχων περί μακροχρόνιας απαλλαγής από ανάλογες κοινές δεσμεύσεις και η αυθαιρεσία που συνοδεύει συχνά τις πολιτικές της χώρας δεν ταιριάζει σε ένα σύστημα κοινών ευρωπαϊκών πολιτικών και συνεργασίας (Glogowski, 2025).
Στον αντίποδα, η Ισπανία, παρότι παραμένει μια από τις χώρες με τις περισσότερες πρώτες αφίξεις αιτούντων άσυλο και μεταναστών (International organization on Migration, 2025) συγκεντρώνοντας ένα ποσοστό της τάξης του 18,2% αλλοδαπών στο σύνολο του πληθυσμού της (Eurostat, 2024), ακολουθεί μια διαφορετική πολιτική. Μολονότι εξακολουθεί να παρουσιάζει αστοχίες ως προς τις συνθήκες υποδοχής και τη διεκπεραίωση των αιτήσεων ασύλου (European Council on Refugees and Exiles, 2025), εντούτοις πέρα από αυστηρούς ελέγχους έχει φέρει στο επίκεντρο της μεταναστευτικής πολιτικής την ένταξη μέσω της αγοράς εργασίας, της πολιτογράφησης και της ενίσχυσης των κοινωνικών δεσμών (Finotelli & Rinken, 2023).
Η ισπανική πολιτική αποδεικνύει πως συχνά τα μέτρα που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση του μεταναστευτικού και προσφυγικού φαινομένου είναι περισσότερο ζήτημα κυβερνητικών επιλογών και μιας γενικότερης κομματικής ατζέντας και στοχοθεσίας. Αυτό καθίσταται έκδηλο αν συγκρίνουμε την ισπανική πολιτική με την αντίστοιχη της Πορτογαλίας. Παρότι βρίσκονται στην ίδια γεωγραφικά ζώνη, η Πορτογαλία έχει επιλέξει να υιοθετήσει νέους περιορισμούς στην έλευση μεταναστών, ενώ καταγράφονται και σημαντικές καθυστερήσεις στην εξέταση των εκκρεμών αιτήσεων για άδειες παραμονής που πλέον αριθμούν 400.000. Δεν είναι τυχαίο ωστόσο, ότι η αυστηροποίηση της νομοθεσίας επήλθε μετά από πολιτικές πιέσεις και υποστηρίχθηκε από την δεξιά πλειοψηφία καθώς και από το ακροδεξιό κόμμα Chega (Concalves, 2025).
Όμως, παρά την αυστηρότερη νομοθεσία στα περισσότερα κράτη της Ένωσης, το αποτέλεσμα για την Ευρώπη παραμένει περίπου το ίδιο. Συνολικά, οι παράτυπες ροές στην Ένωση αυξήθηκαν και μάλιστα περισσότερο σε σχέση με το 2016 (FRONTEX, 2024). Είναι συνεπώς ξεκάθαρο ότι, οι απελπισμένοι άνθρωποι και όσοι αναζητούν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης πάντα θα έρχονται. Μπορεί ο κοινός στόχος να είναι η μείωση των ροών, ιδίως των παράτυπων, η επιλογή όμως των μέσων προς επίτευξη του στόχου επαφίεται σε μεγάλο βαθμό στα ίδια τα κράτη μέλη. Εξαιτίας της διακυβερνητικής της βάσης, η πολιτική στον τομέα της μετανάστευσης και του ασύλου στηρίχθηκε από την απαρχή της σε ευέλικτους μηχανισμούς και σε μια διαφοροποιημένη διακυβέρνηση μεταξύ των κρατών μελών. Εντούτοις, κοινή δέσμευση όλων των μερών αποτελούσε πάντα ο σεβασμός των ευρωπαϊκών αξιών και του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου. Σήμερα, πέρα από τη διαφοροποίηση ως προς την εφαρμογή της μεταναστευτικής πολιτικής, διαφαίνεται και ένα βαθύτερο ρήγμα ως προς τα κοινά ιδανικά που τη θεμελιώνουν (Silga, 2022).
Επομένως, από τα παραδείγματα κρατικών πολιτικών που παρατέθηκαν παραπάνω, μπορεί κανείς εύλογα να διαπιστώσει το διαφορετικό νομοθετικό πλαίσιο ως προς την αντιμετώπιση του ξένου που ποικίλει ανάλογα με το κράτος που θα τον υποδεχθεί. Το αποτέλεσμα είναι η απουσία μιας κοινής μεταναστευτικής και προσφυγικής πολιτικής στην πράξη και ένα «χάσμα» μεταξύ των κοινών αξιών και δεσμεύσεων από τη μια και της εφαρμογής τους μέσα από το ευρωπαϊκό και το εκάστοτε εθνικό δίκαιο από την άλλη.
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκά άρθρα:
Bolborici, Α.Μ. (2025). Migration and Asylum: Policy Overview. Divergence among EU Member States. Bulletin of the Transilvania University of Braşov Series VII Social Sciences • Law. DOI:10.31926/but.ssl.2024.17.66.3.3
Finotelli, C. & Rinken, S. (2023). A Pragmatic Bet: The Evolution of Spain’s Immigration System. Migration Policy Institute. https://www.migrationpolicy.org/article/spain-immigration-system-evolution
Gkliati, M. & Kilpatrick, J. (2025). Exporting Borders. Frontex and the Expansion of Fortress Europe in West Africa. Statewatch. Transnational Institute Amsterdam. https://www.statewatch.org/media/5008/eu-frontex-west-africa-exporting-borders-07-25.pdf
Hoque, N. (2024). Trapped by Italy’s Policy Paradox, Asylum Seekers and Other Migrants Can Fall into Exploitative Farm Labor. Migration Policy Institute. https://www.migrationpolicy.org/article/italy-migrant-farmworker-exploitation
Silga, J. (2022). Differentiation in the EU Migration Policy: The ‘Fractured’ Values of the EU. European Papers, Vol. 7, 2022, No 2, pp. 909-928. https://www.europeanpapers.eu/system/files/pdf_version/EP_eJ_2022_2_SS1_4_Janine_Silga_00586.pdf
Varma, T. & Roeshe, S. (2024). Understanding Europe’s turn on migration. Brookings. https://www.brookings.edu/articles/understanding-europes-turn-on-migration/
Zarhloule, Y. (2025). Migrants at the Gate: Europe Tries to Curb Undocumented Migration. Carnegie Endowment for International Peace. https://carnegieendowment.org/research/2025/02/migrants-at-the-gate-europe-tries-to-curb-undocumented-migration?lang=en
Πρωτογενείς πηγές:
Asylum Information Database. (2025). Hungary country report: statistics. https://asylumineurope.org/reports/country/hungary/statistics/
Court of Justice of the European Union. (June 23, 2023). Commission v Hungary, Case C-823/21. https://curia.europa.eu/juris/document/document.jsf?docid=274870&mode=req&pageIndex=1&dir=&occ=first&part=1&text=&doclang=EN&cid=12275224
European Commission. (2024). Pact on Migration and Asylum. https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/pact-migration-and-asylum_en
Eurostat. (2024). Migration and asylum in Europe – 2024 edition. https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/migration-2024
European Council on Refugees and Exiles. (2025). AIDA Country Report on Spain – Update on 2024. https://ecre.org/aida-country-report-on-spain-update-on-2024/
FRONTEX. (2024). Significant rise in irregular border crossings in 2023, highest since 2016. https://www.frontex.europa.eu/media-centre/news/news-release/significant-rise-in-irregular-border-crossings-in-2023-highest-since-2016-C0gGpm
Greek Council on Refugees. (2025). Children on the move in Greece. https://gcr.gr/wp-content/uploads/Save-GCR-Joint-Briefing_Q2_ENGLISH.pdf
International organization on Migration. (October 26, 2025). Mixed migration flows to Europe by sea and land. Global data institute displacement tracking matrix. https://dtm.iom.int/content/europe-migration-arrivals-dashboard
O’ Flaherty, M. (2025). Externalised asylum and migration policies and human rights law. Council of Europe. https://rm.coe.int/report-on-externalisation-of-migration-by-michael-o-flaherty-council-o/488028300a
Διαδικτυακές πηγές:
Concalves, S. (2025). Portugal’s parliament approves amended immigration law after veto. Reuters. https://www.reuters.com/world/portugals-parliament-approves-amended-immigration-law-after-veto-2025-09-30/
Glogowski P. (2025). Can any countries be exempted from their obligations under the EU’s controversial migration pact? Euronews. https://www.euronews.com/2025/10/16/can-any-countries-be-exempted-from-their-obligations-under-the-eus-controversial-migration
Jacob, C. & Malichudis, S. (2025). Egypt: The EU’s unexpected ally against migration. Solomon. https://wearesolomon.com/mag/focus-area/migration/egypt-eu-unexpected-ally/
Kohlenberger, J. (2024). Migration Policy: European Union Increasingly Outsources Responsibility for Asylum. Heinrich Boll Stiftung. https://www.boell.de/en/2024/10/15/migration-policy-european-union-increasingly-outsources-responsibility-asylum
Krzysztoszek, A. (2025). Warsaw rejects EU migrant relocation plan, Poland’s president tells von der Leyen. EURACTIV. https://www.euractiv.com/news/warsaw-rejects-eu-migrant-relocation-plan-polands-president-tells-von-der-leyen/
Mouzourakis, M. (2025). Asylum bans in the European Union: How states break the law and get away with it. Heinrich Boll Stiftung, Thessaloniki, Greece. https://gr.boell.org/en/2025/08/21/asylum-bans-european-union-how-states-break-law-and-get-away-it#:~:text=In%202024%2C%20Finland%20passed%20legislation,v
Pascual, J. & Gratacap, S. (2025). In Hungary, a decade of dismantling asylum rights. Le Monde. https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2025/07/02/in-hungary-a-decade-of-dismantling-asylum-rights_6742928_23.html
Sunderland, J. (2024). Italy’s Dodgy Detention Deal with Albania. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2024/02/01/italys-dodgy-detention-deal-albania
Πηγή εικόνας:
Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή. (2022). Η εργαλειοποίηση των μεταναστών και η προσφυγική κρίση της Ουκρανίας επιβάλλουν ένα νέο ξεκίνημα για τη μεταναστευτική πολιτική. https://www.eesc.europa.eu/el/news-media/news/i-ergaleiopoiisi-ton-metanaston-kai-i-prosfygiki-krisi-tis-oykranias-epiballoyn-ena-neo-xekinima-gia-ti-metanasteytiki