Γράφει η Όλγα Χρύσου
H τρομοκρατική επίθεση της 9/11 αποτέλεσε την αρχή ενός από τους μακροβιότερους πολέμους στην σύγχρονη αμερικανική ιστορία. Τον 20ετή πόλεμο εναντίον του Αφγανιστάν, ο όποιος τελικά έληξε με την ανακήρυξη του τότε αμερικανικού προέδρου Biden ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είχαν επιτύχει τον στόχο τους, δηλαδή την εξαφάνιση των προτεργατών της τρομοκρατικής επίθεσης και την σταθεροποίηση του status των ΗΠΑ ως ένα κράτος που δεν θα δεχόταν καμία επανάληψη της τραγικής εκείνης ημέρας (White House, 2023). Η απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων, αν μη τη άλλο, είχε ως αποτέλεσμα την αναπόφευκτη ανάδειξη των Ταλιμπάν στην ηγεσία του Αφγανιστάν. Οι συνέπειες ήταν τραγικές και αποτέλεσαν το έναυσμα μιας απίστευτης μεγάλης προσφυγικής και ανθρωπιστικής κρίσης, που η διεθνής κοινότητα καλέστηκε να διαχειριστεί.
Με την αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων, οι Tαλιμπάν προχώρησαν στην άμεση σκληροπυρηνική επιβολή του ισλαμικού νόμου (sharia law). Όλοι όσοι είχαν εμπλακεί με τις δυτικές δυνάμεις, από αξιωματούχους μέχρι απλούς πολίτες, βρέθηκαν να διώκονται, να βασανίζονται ή ακόμα και να εκτελούνται. Φυσικά, τα κεκτημένα εδώ και δεκαετίες δικαιώματα των γυναικών καταργήθηκαν, αφήνοντας έτσι το 49,5% του πληθυσμού χωρίς πρόσβαση στην εκπαίδευση, την εργασία και τη συμμετοχή στα κοινά (Council on Foreign Relations, 2021). Είναι επόμενο ότι η άνοδος αυτού του νέου καθεστώτος προκάλεσε την οικονομική κατάρρευση της χώρας, καθώς τα εξωτερικά δάνεια, τα οποία αποτελούσαν το 75% των δημοσίων δαπανών, σταμάτησαν να υφίσταντο, προωθώντας έτσι τη ραγδαία φτωχοποίηση, την κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος και την αδυναμία πρόσβασης σε βασικά αγαθά και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη (U.S. Global Leadership Coalition, 2021). Έτσι, εκατοντάδες χιλιάδες Αφγανοί τράπηκαν σε φυγή. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση των προσφυγικών ροών προς τα γειτονικά κράτη, κυρίως το Ιράν και το Πακιστάν, καθώς και την αύξηση των εσωτερικά εκτοπισμένων προσώπων (IDP).
Η εσωτερική κρατική λειτουργία του Αφγανιστάν υπό το πρίσμα των Ταλιμπάν έφερε τη διεθνή κοινότητα σε αμηχανία και πρόβαλε ένα ηθικό, νομικό και πρακτικό δίλλημα στο τραπέζι του ΟΗΕ: την σύγκρουση μεταξύ του σεβασμού της κρατικής κυριαρχίας έναντι του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα. Ως κρατική κυριαρχία ορίζεται η δυνατότητα του κράτους να λαμβάνει αποφάσεις, χωρίς την παρεμβολή ενδογενών ή εξωγενών παρεμποδιστικών παραγόντων, για το παρόν και το μέλλον του· δηλαδή, ανάλογα το πολίτευμα που επικρατεί, να ασκείται η εκτελεστική και νομοθετική εξουσία, εξασφαλίζοντας την εύρυθμη λειτουργία του κράτους. Όσον αφορά τις κινήσεις του στο διεθνές σύστημα, πρέπει να μπορεί να κινείται αυτόνομα και να προνοεί για την διασφάλιση των συμφερόντων του, στην βάση του διεθνούς δικαίου και των διεθνών θεσμών (Λίτσας,2024). Αυτό ακριβώς αποτέλεσε και το βασικό πρόβλημα στη γενικότερη περίπτωση του Αφγανιστάν.
Σύμφωνα με το άρθρο 2, παράγραφο 7 της χάρτας του ΟΗΕ, ο ίδιος ο οργανισμός δεσμευόταν από την αρχή της μη επέμβασης, διάταξη που του αφαιρεί το δικαίωμα να επέμβει σε υποθέσεις που αφορούν ουσιαστικά την εσωτερική δικαιοδοσία και λειτουργία του κράτους (United Nations, 1945). Ωστόσο, αποφασισμένος να μην εγκαταλείψει τον λαό του Αφγανιστάν, ακολούθησε τα εξής μέτρα για να διατηρήσει την τεράστια ανθρωπιστική κρίση στο πλαίσιο διαχείρισης του. Η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες (UNHCR) τον Αύγουστο του 2021, ανταποκρινόμενη στην άμεση κρίση, εξέδωσε κείμενο προσκαλώντας όλα τα κράτη να δεχτούν τους Αφγανούς πολίτες, παρέχοντας προσφυγικό άσυλο ωσότου να σταθεροποιηθεί η κατάσταση στο Αφγανιστάν, καθώς έκανε και σύσταση μη επιστροφής, η οποία θα λειτουργούσε ως ελάχιστο πρότυπο και θα παράμενε σε ισχύ, μέχρις ότου η ασφάλεια, το κράτος δικαίου και η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Αφγανιστάν βελτιωθούν σημαντικά (UNHCR,2021).
Οι ενέργειες δεν σταμάτησαν εκεί: το συμβούλιο ασφαλείας συνεδρίασε εκτάκτως και έβγαλε ψήφισμα με αριθμό 2593, με το οποίο καθόριζε τις άμεσες απαιτήσεις της διεθνούς κοινότητας από το νέο ισλαμικό καθεστώτος, οι οποίες περιλάμβαναν την καταδίκη της τρομοκρατίας, την έκκληση σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και την ελεύθερη αναχώρηση των Αφγανών πολιτών με ταυτόχρονη επαναλειτουργία του αεροδρομίου της Καμπούλ ( UN Security council, 2021). Με νέο ψήφισμα, τον Σεπτέμβριο του 2021, το συμβούλιο ασφαλείας κάνει ξεκάθαρη την παραμονή του ΟΗΕ στη χώρα και τονίζει την ανάγκη μιας γραπτής αναφοράς, ώστε να μπορέσει η αποστολή του ΟΗΕ να συνεχίσει να λειτουργεί αποτελεσματικά. Η στάση του οργανισμού ήταν μια και αμετάκλητη: stay and deliver.(UN Security council, 2021)
Από πολλούς, η στάση του ΟΗΕ θεωρήθηκε απλή, χλιαρή και όχι αρκετά αποτελεσματική για το χάος και το μέγεθος της κρίσης. Ωστόσο, ο ΟΗΕ βρέθηκε στην μέση των δύο πιο συγκρουσιακών σχέσεων στο διεθνές σύστημα: της σχέσης την κρατικής κυριαρχίας με τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η έννοια της κρατικής κυριαρχίας, από το βεστφαλικό μοντέλο μέχρι και σήμερα, έχει μεταβληθεί και δεν αποτελεί πλέον μόνο δικαίωμα, αλλά και ευθύνη προστασίας. Αν ένα κράτος αδυνατεί να προσφέρει αυτή την προστασία στους πολίτες του, τότε η ευθύνη αυτή περνά στην σφαίρα δράσης της διεθνής κοινότητας. Σύμφωνα με το δόγμα του 2005 του ΟΗΕ, η στρατιωτική παρέμβαση που σχετίζεται με την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας αποτελεί την έσχατη αλλά επιτρεπτή λύση και πρέπει να εγκριθεί από το συμβούλιο ασφαλείας (United Nations General Assembly, 2005, παραγρ. 138-139). Ωστόσο, παραμένει σήμερα, περισσότερο από ποτέ, αμφιλεγόμενη και επισκιαζόμενη από την υποψία ότι τα κράτη θα χρησιμοποιήσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα για να παραβιάσουν την κυριαρχία άλλων κρατών, για δικά τους γεωπολιτικά συμφέροντα. Ένα είναι το σίγουρο: η διεθνής κοινότητα έχει φτάσει σήμερα σε σημείο να οικοδομεί ένα νέο σύστημα, το οποίο δεν αντιλαμβάνεται το κράτος ως μοναδικό κυρίαρχο του ατόμου, αλλά προσπαθεί να βρει τη μέση λύση ανάμεσα στην εθνική ανεξαρτησία και την οικουμενική προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (Dagi,2017).
Βιβλιογραφία
Λίτσας Ν Σπυρίδων (2024). Διεθνείς σχέσεις από την αρχή: Θεωρητικοί Αναστοχασμοί. [Πανεπιστήμιο Μακεδονίας].
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Dagi, D. (2017). The responsibility to protect: its rise and demise. Journal of Liberty and International Affairs διαθέσιμο σε :.https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/50091/ssoar-jlibertyintaff-2017-3-dagi-The_responsibility_to_protect_its.pdf
Πρωτογενείς πηγές (Ψηφίσματα ΟΗΕ, επίσημα έγγραφα)
United Nations. (1945). Charter of the United Nations. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text
United Nations General Assembly. (2005). 2005 World Summit Outcome (A/RES/60/1). Διαθέσιμο σε : https://undocs.org/en/A/RES/60/1
United Nations Security Council. (2021). Resolution 2593 (S/RES/2593). Διαθέσιμο σε : https://undocs.org/en/S/RES/2593(2021)
United Nations Security Council. (2021). Resolution 2596 (S/RES/2596). Διαθέσιμο σε : https://undocs.org/en/S/RES/2596(2021)
The White House. (2023). U.S. Withdrawal from Afghanistan. Διαθέσιμο σε : https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2023/04/US-Withdrawal-from-Afghanistan.pdf
UNHCR. (2021). UNHCR Position on Returns to Afghanistan. Διαθέσιμο σε : https://www.refworld.org/policy/countrypos/unhcr/2021/en/18554
Ειδησεογραφικές πηγές, αναφορές & άρθρα από blogs/think tanks
Council on Foreign Relations. (2021). The Taliban in Afghanistan. Διαθέσιμο σε : https://www.cfr.org/backgrounders/taliban-afghanistan
U.S. Global Leadership Coalition. (2021). Economy in Free Fall: The Afghanistan Crisis. Διαθέσιμο σε : https://www.usglc.org/blog/economy-in-free-fall-the-afghanistan-crisis/