Γράφει ο Παναγιώτης Μόσχος
Στη διάρκεια της μεταψυχροπολεμικής περιόδου, αναδείχθηκε η κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ) και η εξάπλωση της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης. Οι δημοκρατικές αρχές, οι κανόνες για ελεύθερο εμπόριο και για καθιέρωση πολυμερών θεσμών, αποτέλεσαν το επίκεντρο του διεθνούς συστήματος, που οικοδομήθηκε μετά το 1991 (Ikenberry, 2018, σ. 45-78). Ωστόσο, οι συνεχείς και όχι ιδιαίτερα επιτυχημένες επεμβάσεις στη Μέση Ανατολή, η άνοδος της Κίνας και η κρίση του θεσμού της παγκοσμιοποίησης οδήγησαν στην εγκατάλειψη των φιλελεύθερων αξιών και την επιστροφή του ρεαλισμού ως κυρίαρχης στρατηγικής αντίληψης (Mearsheimer, 2019, σ. 12-50).
Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ το 2016 επίσπευσε αυτή την αλλαγή. Έχοντας ως σύνθημα το “America First”, η πρώτη προεδρία Τραμπ έθετε ως προτεραιότητα τα εθνικά συμφέροντα, υποβαθμίζοντας τη σημασία πολλών διεθνών θεσμών και συμμαχιών (Council on Foreign Relations (CFR), 2020). Παρότι, η κυβέρνηση Μπάιντεν επανέφερε τη ρητορική περί «συμμαχιών και δημοκρατίας», η πολιτική των ΗΠΑ παραμένει ρεαλιστική.
Εξετάζοντας τον ρεαλισμό σε θεωρητικό πλαίσιο, υποστηρίζει πως το διεθνές σύστημα είναι άναρχο και τα κράτη δρουν ως ορθολογικοί δρώντες, έχοντας ως στόχο τη διατήρηση της ισχύος και της επιβίωσής τους (Waltz, 1979, σ. 88-110). Σε αντίθεση με τον φιλελευθερισμό, ο οποίος εστιάζει στους θεσμούς και τη συνεργασία, ο ρεαλισμός θεωρεί πως η ισορροπία δυνάμεων συνιστά το βασικό μέσο σταθερότητας (Mearsheimer, 2019, σ. 15-40).
Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, ο ρεαλισμός θεωρήθηκε πια απαρχαιωμένος, καθώς η ηγεμονία των ΗΠΑ δημιούργησε μια περίοδο «μονοπολικής αυταπάτης» (Wohlforth, 1999, σ. 5-41) κατά την οποία υπήρχε η πίστη ότι η αμερικανική κυριαρχία ήταν πλήρης και αδιαμφισβήτητη, αγνοώντας την άνοδο νέων δυνάμεων και τις περιορισμένες δυνατότητες στρατηγικής επιβολής. Η αποτυχία όμως, της στρατιωτικής επέμβασης στο Ιράκ, η μεγάλη κρίση του 2008 και η άνθιση της Κίνας, επιβεβαίωσαν την άποψη ότι η ισχύς εξακολουθεί να είναι η κινητήριος δύναμη των διεθνών σχέσεων (Haass, 2022, σ. 116-142). Το αποτέλεσμα ήταν οι ΗΠΑ να υποχρεωθούν να αναδιαμορφώσουν τη στρατηγική τους από μία φιλελεύθερη ηγεμονία σε ένα ισχυρό κράτος ικανό να αντιμετωπίσει τον ανταγωνισμό.
Εξάλλου, τη μετα-φιλελεύθερη εποχή χαρακτηρίζει η υποχώρηση των παραδοσιακών φιλελεύθερων αξιών και η επιστροφή στρατηγικών βασισμένων στην ισχύ και την εθνική κυριαρχία (Acharya, 2021, σ. 1-19). Η περίοδος αυτή, που ξεκινά μετά το 2008 και φτάνει μέχρι σήμερα, διαφοροποιείται από τον κλασικό φιλελευθερισμό, αφού εστιάζει περισσότερο στις περιφερειακές ισορροπίες δυνάμεων και την επιλεκτική συνεργασία. Θεωρητικοί, όπως ο Acharya και ο Krasner, δείχνουν ότι η μετα-φιλελεύθερη πολιτική περιορίζει σημαντικά τον ρόλο των θεσμών μπροστά στην υπεροχή των εθνικών στρατηγικών και συμφερόντων.
Η πρώτη προεδρία Τραμπ, 2017–2021, έφερε οριστική ρήξη με τη φιλελεύθερη διεθνή στρατηγική. Ο Τραμπ πίστευε πως η αμερικανική κυριαρχία εγκλωβίζεται μέσα στις πολυμερείς συμφωνίες. Ακολούθησαν οι αποχωρήσεις από τη Συμφωνία του Παρισιού, το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (εφεξής ΟΗΕ) και η αμφισβήτηση της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (εφεξής ΝΑΤΟ), επιβεβαιώνοντας αυτή τη «ρεαλιστική στροφή» (United Nations, 2020, σ. 1-5; ΝΑΤΟ, 2023, σ. 1-10). Η εξωτερική πολιτική του Τραμπ στηρίχθηκε στην «απόδοση ισχύος», δηλαδή στη λογική ότι η διεθνής επιρροή δεν πηγάζει μέσα από τους θεσμούς, αλλά από την ικανότητα άσκησης πιέσεων και επιτυχημένων διαπραγματεύσεων (CFR, 2020). Για παράδειγμα, οι εμπορικοί πόλεμοι με την Κίνα και την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ), η επιβολή κυρώσεων στο Ιράν και η μονομερής διαχείριση διεθνών ζητημάτων φανερώνουν την υιοθέτηση ενός ρεαλιστικού εθνικισμού.
Παράλληλα, ο Τραμπ έφερε εκ νέου στο επίκεντρο την έννοια της κρατικής κυριαρχίας, η οποία αντιτίθεται στη φιλελεύθερη λογική των υπερεθνικών θεσμών (Krasner, 2020, σ. 25-60). Κατά την άποψη αυτή, η αμερικανική ισχύς είναι αυτοσκοπός και κύριο μέσο διασφάλισης της εθνικής επιβίωσης σε έναν ανταγωνιστικό κόσμο.
Με την εκλογή του Τζο Μπάιντεν το 2021, υπήρχαν προσδοκίες για επαναφορά του φιλελεύθερου πλαισίου συνεργασίας. Ωστόσο, εφαρμόστηκε μία νέα στρατηγική «ανταγωνιστικής συνύπαρξης» με την Κίνα και τη Ρωσία, δίνοντας συνέχεια στη ρεαλιστική παράδοση (White House, 2022). Η αποχώρηση από το Αφγανιστάν το 2021, αν και είχε ξεκάθαρο πολιτικό κόστος, φανερώνει το ενδιαφέρον για διατήρηση ισχύος και όχι για ικανοποίηση φιλελεύθερων συμφωνιών (Brookings Institution, 2021). Επιπλέον, η αμερικανική συνδρομή στην Ουκρανία προκρίνει το επιχείρημα περί «διαφύλαξης της δημοκρατίας», συνδυάζοντας, όμως, καθαρά στρατηγικούς στόχους για περιορισμό της ρωσικής επιρροής στην Ευρώπη (NATO, 2023). Η πολιτική Μπάιντεν, συνεπώς, αποτελεί συνέχεια της ρεαλιστικής ιδεολογίας από διαφορετική οπτική. Ο φιλελεύθερος διεθνισμός δεν εγκαταλείπεται, αλλά κατά μία έννοια υποβαθμίζεται μπροστά στη ρεαλιστική αρχή της ισχύος (Haass, 2022, σ. 112-145; Brookings Institution, 2023).
Το παγκόσμιο σύστημα λειτουργεί πλέον σε μια «μετα-φιλελεύθερη» ισορροπία, όπου η ισχύς επεκτείνεται διαρκώς και οι θεσμοί υποχωρούν έναντι των εθνικών στρατηγικών (Acharya, 2021, σ. 1-19). Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αντιληφθεί ότι η διασφάλιση της παγκόσμιας ηγεμονίας τους δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε αξίες, αλλά και στην υιοθέτηση ισορροπιών με αναδυόμενες δυνάμεις.
Οι νέες πρωτοβουλίες, όπως είναι η Συμμαχία Αυστραλίας – ΗΠΑ – Ηνωμένου Βασιλείου (εφεξής AUKUS) και ο Μηχανισμός Τετραμερούς Συνεργασίας (εφεξής QUAD), μεταξύ ΗΠΑ, Ινδίας, Ιαπωνίας, Αυστραλίας επιβεβαιώνουν τη μετατόπιση από τον φιλελευθερισμό των πολυμερών θεσμών σε πιο επιλεκτικές και ρεαλιστικές συνεργασίες (Australian Government, 2023). Ταυτόχρονα, ο τρόπος προσέγγισης του διεθνούς δικαίου από τις ΗΠΑ χαρακτηρίζεται από επιλεκτικότητα, καθώς παρέχει στήριξη όταν τις συμφέρει ή κριτική και αγνόηση όταν δε συμβαίνει αυτό (United Nations, 2023).
Σε αυτό το ρεαλιστικό πλαίσιο, λαμβάνει τη νέα μορφή της η αμερικανική ηγεμονία. Όπως σημειώνει ο Nye, η ισχύς κατά τον 21ο αιώνα είναι συνδυασμός στρατιωτικών ικανοτήτων, τεχνολογικής επιβολής και αφηγηματικής επιρροής (Nye, 2021, σ. 12-34), στοιχεία που διαθέτουν οι ΗΠΑ και προσπαθούν να διατηρήσουν έναντι της Κίνας και της Ρωσίας. Η επιστροφή του Τραμπ στην ηγεσία το 2025 φαίνεται να παγιώνει τη ρεαλιστική προσέγγιση ως κυρίαρχο μέσο άσκησης της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και στον Ινδο-Ειρηνικό, η περίπτωση της Ουκρανίας και η συνεχώς αυξανόμενη ένταση με την Κίνα αποδεικνύουν την υποχώρηση των παγκόσμιων κανόνων και συμφωνιών έναντι της ισχύος (Carnegie Endowment for International Peace, 2024).
Η «επιστροφή του ρεαλισμού» δε συνεπάγεται απομόνωση, αλλά προσαρμογή: οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να ηγούνται, αλλά όχι ως «φύλακες» της τάξης, ως ρυθμιστές συμφερόντων. Η μετα-φιλελεύθερη εποχή δεν αναιρεί τη διεθνή συνεργασία, αλλά υπάγεται στις αρχές της ισχύος και της κυριαρχίας (Walt, 2022, σ. 88-112).
Προκύπτει, επομένως, το συμπέρασμα ότι η αμερικανική εξωτερική πολιτική επιδεικνύει τα τελευταία χρόνια μια ιστορική αναβίωση του ρεαλισμού. Από την πρώτη προεδρία του Τραμπ, στην προεδρία του Μπάιντεν και πάλι του Τραμπ, οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν τη φιλελεύθερη πολιτική και προσαρμόστηκαν στις απαιτήσεις και ανάγκες ενός πολυπολικού κόσμου. Η ισχύς, η εθνική κυριαρχία και τα συμφέροντα αντικαθιστούν σταδιακά τη σημασία των παγκόσμιων θεσμών και των κοινών αξιών. Το διεθνές δίκαιο γίνεται εργαλείο διαπραγμάτευσης και η όποια συνεργασία θεωρείται ευκαιριακή στο πλαίσιο της ρεαλιστικής προσέγγισης. Η μεταπολεμική φιλελεύθερη τάξη δεν εγκαταλείπεται εντελώς, απλά αλλάζει μορφή μέσα στο σύστημα ρεαλιστικών ισορροπιών. Ο ρεαλισμός, ουσιαστικά, αποκαλύπτει την πραγματική φύση της αμερικανικής ηγεμονίας και την επιστροφή στις παραδοσιακές τις αξίες.
Βιβλιογραφία / Πηγές
Acharya, A. (2021). Multilateralism and the Post-liberal World Order. International Affairs, σ.1-19.
Haass, R. (2022). The World: A Brief Introduction. Penguin Books, σ. 112–145.
Ikenberry, G. J. (2018). After Victory: Institutions, Strategic Restraint, and the Rebuilding of Order after Major Wars. Princeton University Press, σ. 45–78.
Krasner, S. D. (2020). Sovereignty and Power in the Post-Liberal Order. Stanford University, σ. 25–60.
Mearsheimer, J. J. (2019). Bound to Fail: The Rise and Fall of the Liberal International Order. International Security, 43(4), σ. 7–50.
Nye, J. S. (2021). Soft Power Revisited in the Age of Global Competition. Harvard Kennedy School, σ. 12–34.
Walt, S. M. (2022). The Hell of Good Intentions: The Limits of Liberalism in U.S. Foreign Policy. Harvard Kennedy School, σ. 88–112.
Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Addison-Wesley, σ. 88–110.
Wohlforth, W. C. (1999). The Stability of a Unipolar World. International Security, 24(1), σ. 5–41.
Australian Government. (2023). AUKUS Partnership: Factsheet. Διαθέσιμο σε: https://www.defence.gov.au/about/taskforces/aukus
Brookings Institution. (2021). Understanding the U.S. Withdrawal from Afghanistan. Διαθέσιμο σε: https://www.brookings.edu/articles/understanding-the-us-withdrawal-from-afghanistan/
Brookings Institution. (2023). Biden’s Foreign Policy One Year In: Strategic Competition and Democratic Renewal. Διαθέσιμο σε: https://www.brookings.edu/articles/biden-foreign-policy-one-year-in/
Carnegie Endowment for International Peace. (2024). The Return of Great-Power Rivalry and the Future of U.S. Strategy. Διαθέσιμο σε: https://carnegieendowment.org/2024/01/return-of-great-power-rivalry-pub
Council on Foreign Relations (CFR). (2020). The Trump Administration’s Foreign Policy. Διαθέσιμο σε: https://www.cfr.org/conference-calls/us-foreign-policy-trump-administration
NATO. (2023). U.S. Support to Ukraine. Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/en/what-we-do/partnerships-and-cooperation/natos-support-for-ukraine
United Nations. (2020). U.S. Withdrawal from International Agreements: Implications for Multilateralism. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/press/en/2020/sc14105.doc.htm
United Nations. (2023). Charter of the United Nations and International Law Today. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/en/about-us/un-charter
White House. (2022). Biden Foreign Policy Overview. Διαθέσιμο σε: https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2022/10/Biden-Harris-Administrations-National-Security-Strategy-10.2022.pdf
Πηγή εικόνας: Wikimedia Commons. (n.d.). US Foreign Policy. Διαθέσιμο σε: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:United_States_foreign_policy