Γράφει η Ελευθερία Κιούρδη
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence- AI, εφεξής TN), εκτός από μία τεχνολογική καινοτομία, συνιστά επίσης έναν αναδυόμενο δομικό παράγοντα ανακατανομής ισχύος στο διεθνές σύστημα. Η ανάπτυξη και η διάχυση της ΤΝ επηρεάζει και αναδεικνύει την ανάγκη αναδιαμόρφωσης των θεσμικών πλαισίων για τα δεδομένα (data) καθώς και της διαδικασίας θέσπισης διεθνών τεχνολογικών προτύπων. Η πρόσβαση σε υπολογιστική ισχύ, δεδομένα μεγάλης κλίμακας και εξειδικευμένη τεχνογνωσία συγκεντρώνεται σε έναν περιορισμένο αριθμό ανεπτυγμένων κυρίως κρατών και μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών που εδράζονται σε αυτά, τα οποία συνιστούν τα κράτη του λεγόμενου Παγκόσμιου Βορρά. Αντίθετα, οι αναπτυσσόμενες χώρες, οι χώρες του λεγόμενου Παγκόσμιου Νότου, φαίνεται να τελούν υπό ένα καθεστώς τεχνολογικής εξάρτησης από τα ανεπτυγμένα κράτη, λόγω αδυναμίας ανάπτυξης αυτόνομων τεχνολογικών υποδομών και πλαισίων διακυβέρνησης της ΤΝ (Ghozali, 2025, σ. 87). Αυτή η μονοπωλιακή κατάσταση ως προς τον Παγκόσμιο Βορρά και η θέση εξάρτησης που χαρακτηρίζει τον Παγκόσμιο Νότο, έχει χαρακτηριστεί ευρύτερα ως μία μορφή ψηφιακής αποικιοκρατίας (digital colonialism) (Ghozali, 2025, σ. 78). Ο όρος δεν υποδηλώνει την κλασική εδαφική κυριαρχία, αλλά μια νέα μορφή ελέγχου που ασκείται μέσω δεδομένων και τεχνολογικών προτύπων.
Στον Παγκόσμιο Βορρά συγκαταλέγονται ουσιαστικά, μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, ανεπτυγμένα κράτη με ισχυρές οικονομίες, ενώ στον Παγκόσμιο Νότο συγκαταλέγονται τα μη ανεπτυγμένα οικονομικά κράτη. Κατά μία προσέγγιση, ο Παγκόσμιος Νότος δεν συνιστά απλά μία διακριτή γεωγραφική περιοχή ή ένα διακριτό σύνολο αναπτυσσόμενων κρατών, αλλά ένα σύνολο χωρών που φέρουν δυσανάλογο βάρος από τις ανισορροπίες του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, σε συνδυασμό με δομικές ανισότητες που ανάγονται στο αποικιακό παρελθόν (Png, 2022, σ. 1434-1435). Αξίζει να σημειωθεί ότι οι όροι «Παγκόσμιος Βορράς» και «Παγκόσμιος Νότος» λειτουργούν ως αναλυτικά εργαλεία, ωστόσο δεν αντανακλούν αποκλειστικά ομοιογενείς κατηγορίες. Η ανάπτυξη, η διαπραγματευτική ισχύς και οι στρατηγικές απέναντι στην ΤΝ διαφοροποιούνται σημαντικά εντός κάθε ομάδας, γεγονός που καθιστά το τοπίο περισσότερο πολυκεντρικό παρά διπολικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα διαφοροποίησης της τεχνολογικής ισχύος εντός του Παγκόσμιου Νότου αποτελεί η άνοδος της Κίνας στη διακυβέρνηση της ΤΝ, η οποία περιπλέκει τη σαφή διάκριση μεταξύ Βορρά-Νότου (Png, 2022, σ. 1435).
Διαχρονικά, τόσο η έρευνα όσο και οι υποδομές ως προς την τεχνολογία και ιδίως την ΤΝ συγκεντρώνονται στον Παγκόσμιο Βορρά. Πέρα από τη συγκέντρωση τεχνολογικών υποδομών, τα κράτη και οι εταιρείες του Παγκόσμιου Βορρά διατηρούν σημαντική επιρροή και στη διαμόρφωση της ρητορικής και των αντιλήψεων περί διακυβέρνησης της ΤΝ (Png, 2022, σ. 1437). Οι βασικές ηθικές αρχές, τα ρυθμιστικά πρότυπα και οι θεσμικές πρωτοβουλίες σχεδιάζονται κατά κύριο λόγο σε ανεπτυγμένες οικονομίες, γεγονός που προσδίδει σε αυτές κανονιστική ισχύ και δυνατότητα καθορισμού των παγκόσμιων κανόνων και προτύπων (Png, 2022, σ. 1436).
Παράλληλα, οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας, οι οποίες προέρχονται από ανεπτυγμένα κράτη αποκτούν πρόσβαση μέσα από πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογές κινητών τηλεφώνων σε προσωπικά, συμπεριφορικά και βιομετρικά δεδομένα από χρήστες σε αναπτυσσόμενες χώρες, ωστόσο οι αλγόριθμοι που προκύπτουν από αυτά τα δεδομένα σπάνια προσαρμόζονται ή σχεδιάζονται ώστε να ικανοποιούν ανάγκες του πληθυσμού των αναπτυσσόμενων χωρών (Ghozali, 2025, σ. 85). Η σχέση αυτή έχει παρουσιαστεί ως ένα είδος αποικιοκρατίας των δεδομένων (data colonialism), η οποία αποτελεί βασική πτυχή του digital colonialism. Ουσιαστικά, η εξαγωγή και αξιοποίηση δεδομένων από πληθυσμούς του Παγκόσμιου Νότου οδηγεί σε δημιουργία τεχνολογικών προϊόντων και υπηρεσιών των οποίων η προστιθέμενη αξία, η πνευματική ιδιοκτησία και τα οικονομικά οφέλη συγκεντρώνονται κυρίως σε εταιρείες του Παγκόσμιου Βορρά, ενώ παράλληλα συμβάλλει στη δημιουργία διακυβερνητικών πλαισίων, δυτικοκεντρικής αντίληψης (Ghozali, 2025, σ. 79). Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα δεδομένα λειτουργούν ως μία νέας μορφής πρώτη ύλη, η οποία προέρχεται από τα κράτη του Παγκόσμιου Νότου και η οποία καταλήγει σε κέντρα τεχνολογικής ισχύος, όπου συγκεντρώνεται και υφίσταται επεξεργασία, σχηματίζοντας μία “αποικιακή αλυσίδα αξίας” (colonial supply chain) (Muldoon & Wu, 2023, σ. 80). Οι κοινωνίες που παρέχουν τα δεδομένα παραμένουν συχνά καταναλωτές τελικών προϊόντων, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή στη διαδικασία σχεδιασμού, ανάπτυξης ή ρύθμισης των σχετικών τεχνολογιών.
Πέραν, όμως, της ηθικής και αξιακής διάστασης, ανακύπτει και ένα κρίσιμο πρακτικό ζήτημα κυριαρχίας και ασφάλειας. Ειδικότερα, στο πλαίσιο του διαλόγου περί ψηφιακής αποικιοκρατίας έχει αναδειχθεί η έννοια της τεχνολογικής κυριαρχίας (digital sovereignty). Η «κυριαρχία δεδομένων», που αποτελεί συστατικό στοιχείο του digital sovereignty, αφορά την ικανότητα ενός κράτους να ρυθμίζει πού αποθηκεύονται και πώς διακινούνται τα δεδομένα των πολιτών και των θεσμών του (Hassan, 2025). Το φαινόμενο της εξάρτησης αρκετών κρατών από τη διαχείριση ευαίσθητων για την ασφάλεια τους δεδομένων από εξωτερικές πλατφόρμες ξένων μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών εγείρει σοβαρά ζητήματα ασφάλειας και κυριαρχίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα κράτη της Λατινικής Αμερικής, στα οποία οι περισσότερες κρατικές υπηρεσίες νέφους φιλοξενούνται από αμερικανικές εταιρείες, όπως η Amazon Web Services, γεγονός που καθιστά ορισμένα κρίσιμα κρατικά δεδομένα ιδιαίτερα ευάλωτα και επισφαλή σε περίπτωση γεωπολιτικών αναταραχών (Hassan, 2025).
Αν και οι δομικές ανισορροπίες παραμένουν, αρκετά κράτη του Παγκόσμιου Νότου έχουν αρχίσει προσφάτως να επιχειρούν να ενισχύσουν τη θέση τους στο ψηφιακό οικοσύστημα μέσω στρατηγικών που αποσκοπούν στην τεχνολογική κυριαρχία, ιδίως μέσω της δημιουργίας πλαισίων διακυβέρνησης της ΤΝ. Πιο πρόσφατο παράδειγμα ενεργού διεκδίκησης ρόλου στη συνδιαμόρφωση προτύπων και κανόνων στη διεθνή αρχιτεκτονική διακυβέρνησης της ΤΝ είναι η διοργάνωση του India AI Impact Summit 2026 στο Νέο Δελχί, με συμμετοχή κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών και τεχνολογικών φορέων, όπου συζητήθηκαν ζητήματα ρυθμιστικών προτύπων, ασφάλειας δεδομένων και ανάπτυξης εγχώριων μοντέλων ΤΝ (Fraioli, 2026). Η έμφαση δόθηκε στη συμπεριληπτική διακυβέρνηση και στη μείωση του τεχνολογικού χάσματος μέσω διαμοιρασμού τεχνογνωσίας (Fraioli, 2026). Ακόμα ένα παράδειγμα, μεταξύ άλλων, αποτελεί η υιοθέτηση της Continental Artificial Intelligence Strategy από την Αφρικανική Ένωση το 2024, με στόχο τη διαμόρφωση αφρικανοκεντρικού πλαισίου διακυβέρνησης της ΤΝ (African Union, 2024, σ. 1). Η στρατηγική δίνει έμφαση στην ανάπτυξη εγχώριων οικοσυστημάτων, στην ενίσχυση της διακυβέρνησης δεδομένων και στη μείωση της εξάρτησης από εξωτερικές ψηφιακές υποδομές (African Union, 2024, σ. 1).
Η ΤΝ δεν αποτελεί απλώς τεχνολογική καινοτομία, αλλά παράγοντα ανακατανομής ισχύος στο διεθνές σύστημα. Η συζήτηση περί ψηφιακής αποικιοκρατίας και τεχνολογικής κυριαρχίας δείχνει ότι το βασικό διακύβευμα είναι ο έλεγχος των υποδομών, των δεδομένων και των τεχνολογικών προτύπων που διαμορφώνουν τους όρους της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Παρά τις υφιστάμενες ασυμμετρίες, οι πρωτοβουλίες κρατών του Παγκόσμιου Νότου υποδηλώνουν μια σταδιακή μετάβαση από την τεχνολογική εξάρτηση στη διεκδίκηση κανονιστικού και στρατηγικού ρόλου.
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκές πηγές
Ghozali, I. F. (2025). Decolonizing algorithms: Artificial intelligence bias and digital colonialism in Global South AI governance. Jοurnal Nawala Politika, 3(1). Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.24843/jnp.v3i1.342
Muldoon, J., & Wu, B.A.(2023). Artificial Intelligence in the Colonial Matrix of Power. Philos. Technol. 36, 80. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1007/s13347-023-00687-8
Png, M.-T. (2022). At the tensions of South and North: Critical roles of Global South stakeholders in AI governance. In Proceedings of the 2022 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency. Association for Computing Machinery. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1145/3531146.3533200
Πρωτογενείς πηγές
African Union. (2024). Continental artificial intelligence strategy. African Union Commission. Διαθέσιμο σε: https://au.int/en/documents/20240809/continental-artificial-intelligence-strategy
Ειδησεογραφικές / Αναλυτικές πηγές
Fraioli, P. (2026). India’s AI summit: A success, but with omissions. International Institute for Strategic Studies (IISS). Διαθέσιμο σε: https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2026/02/indias-ai-summit-a-success-but-with-omissions/
Hassan, M. S. (2025). Digital colonialism: How data empires are rewriting global sovereignty. Modern Diplomacy. Διαθέσιμο σε: https://moderndiplomacy.eu/2025/06/06/digital-colonialism-how-data-empires-are-rewriting-global-sovereignty/
Πηγή εικόνας:
ICTworks. (2022). Future of artificial intelligence in the Global South. Διαθέσιμο σε: https://www.ictworks.org/future-artificial-intelligence-global-south/