Γράφει η Μυρτώ Παζιωτοπούλου
Στις μέρες μας, η συζήτηση γύρω από τις κλιματικές αποζημιώσεις και τον μηχανισμό “Loss and Damage” έχει αναδειχθεί σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα και πολιτικά φορτισμένα ζητήματα της διεθνούς κλιματικής διακυβέρνησης. Καθώς οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης εντείνονται, οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου επιζητούν την αναγνώριση της ιστορικής ευθύνης των ανεπτυγμένων κρατών και την παροχή οικονομικής στήριξης για τις ανεπανόρθωτες ζημιές που υφίστανται. Το ζήτημα δεν είναι μόνο οικονομικό αλλά αποτελεί ένα βαθιά γεωπολιτικό και ηθικό διακύβευμα, το οποίο επαναπροσδιορίζει τις σχέσεις Βορρά–Νότου και θέτει υπό αμφισβήτηση το ίδιο το πλαίσιο της διεθνούς συνεργασίας (UNFCCC, 2023).
Οι έννοιες “Loss and Damage” και “Climate Reparations” συχνά συγχέονται, αλλά έχουν διακριτές αποχρώσεις. Από την μία πλευρά, το Loss and Damage αφορά τις ζημιές που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή και δεν μπορούν να αποφευχθούν ούτε μέσω μετριασμού ούτε μέσω προσαρμογής. Περιλαμβάνει τόσο υλικές απώλειες, όπως καταστροφή υποδομών λόγω ανόδου της στάθμης της θάλασσας, όσο και άυλες, όπως η απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς (IPCC, 2022). Από την άλλη, οι κλιματικές αποζημιώσεις (climate reparations) αποτελούν μια πιο ριζοσπαστική και πολιτικά ευαίσθητη έννοια, καθώς προϋποθέτουν ρητή αναγνώριση ευθύνης από τις ανεπτυγμένες χώρες για τις ιστορικές τους εκπομπές. Αυτό έχει άμεση σχέση με την αποικιοκρατική κληρονομιά, τις ανισότητες στην ανάπτυξη και την άνιση κατανομή των ωφελειών από τη βιομηχανική επανάσταση (Roberts & Pelling, 2022).
Η γεωπολιτική διάσταση του Loss and Damage γίνεται εμφανής στις διαπραγματεύσεις των COP, δηλαδή στις ετήσιες συνόδους των μερών του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή. Στο COP27, για πρώτη φορά, οι ανεπτυγμένες χώρες συμφώνησαν στη δημιουργία Ταμείου Loss and Damage (Loss and Damage Fund), έπειτα από δεκαετίες πίεσης από τα μικρά νησιωτικά κράτη και τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η συμφωνία αυτή θεωρήθηκε ιστορική, αλλά παραμένει ασαφής ως προς το ποιος θα χρηματοδοτήσει το ταμείο και με ποιον τρόπο θα γίνει η διανομή των πόρων (UN News, 2022).
Ο μηχανισμός του Loss and Damage αναδεικνύει μια βαθιά ηθική κρίση εμπιστοσύνης στο διεθνές σύστημα. Οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου υποστηρίζουν ότι έχουν συμβάλει ελάχιστα στην κλιματική αλλαγή, αλλά υφίστανται δυσανάλογα μεγάλες συνέπειές. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, οι αναπτυσσόμενες χώρες υφίστανται οικονομικές απώλειες που υπερβαίνουν το 5% του ΑΕΠ τους ετησίως λόγω κλιματικών καταστροφών, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τις ανεπτυγμένες χώρες σπάνια ξεπερνά το 0,5% (World Bank, 2021).
Η έννοια της κλιματικής δικαιοσύνης λειτουργεί ως ηθικό πλαίσιο που συνδέει την κλιματική κρίση με ιστορικές ανισότητες. Οι ακτιβιστές και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών υποστηρίζουν ότι η κλιματική αλλαγή δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και ζήτημα δικαιωμάτων, καθώς οι πιο ευάλωτες κοινότητες πλήττονται περισσότερο, παρά το ότι έχουν συμβάλει ελάχιστα στις εκπομπές,
Η γεωπολιτική του Loss and Damage περιπλέκεται περαιτέρω από τη στάση των μεγάλων δυνάμεων. Αρχικά, οι ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Ένωση φοβούνται ότι η αναγνώριση νομικής ευθύνης θα μπορούσε να οδηγήσει σε μαζικές διεκδικήσεις αποζημιώσεων, κάτι που θα δημιουργούσε προηγούμενο στο διεθνές δίκαιο. Για τον λόγο αυτό, επιμένουν ότι το Loss and Damage αφορά «αλληλεγγύη» και όχι «ευθύνη» (European Commission, 2023). Επιπλέον, η Κίνα, παρότι είναι ο μεγαλύτερος σημερινός ρυπαντής, αυτοπροσδιορίζεται ως αναπτυσσόμενη χώρα και αποφεύγει να συνεισφέρει στο ταμείο. Αυτό δημιουργεί ένταση, καθώς οι ανεπτυγμένες χώρες υποστηρίζουν ότι η Κίνα πρέπει να συμμετέχει στη χρηματοδότηση, ενώ οι αναπτυσσόμενες χώρες θεωρούν ότι η ιστορική ευθύνη παραμένει στον Βορρά (Reuters, 2023). Παράλληλα, τα μικρά νησιωτικά κράτη (AOSIS) έχουν αναδειχθεί σε ηγετική δύναμη στις διαπραγματεύσεις, καθώς αντιμετωπίζουν υπαρξιακές απειλές από την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Έτσι, η επιμονή τους έχει διαμορφώσει την παγκόσμια ατζέντα και έχει αναγκάσει τις μεγάλες δυνάμεις να αναγνωρίσουν την ανάγκη για μηχανισμούς αποζημίωσης (AOSIS, 2022).
Οι κλιματικές αποζημιώσεις συνδέονται άμεσα επίσης και με την ανάγκη για μεταφορά τεχνολογίας, διαγραφή χρέους και αναδιανομή πόρων. Πολλές αναπτυσσόμενες χώρες υποστηρίζουν ότι χωρίς δομικές αλλαγές στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, οι αποζημιώσεις θα αποτελούν απλώς προσωρινή λύση σε ένα βαθύτερο πρόβλημα ανισότητας (UNDP, 2023).
Ωστόσο, η εφαρμογή του Loss and Damage παραμένει αβέβαιη. Παρά τις δεσμεύσεις, η χρηματοδότηση είναι περιορισμένη και οι διαδικασίες κατανομής πόρων ασαφείς. Πολλοί αναλυτές προειδοποιούν ότι χωρίς σαφείς μηχανισμούς λογοδοσίας, το ταμείο κινδυνεύει να αποτελέσει ένα συμβολικό και όχι ουσιαστικό εργαλείο.
Συνολικά, η γεωπολιτική του Loss and Damage αποκαλύπτει τις βαθιές ανισότητες που διαπερνούν το διεθνές σύστημα. Η κλιματική κρίση λειτουργεί ως καταλύτης που φέρνει στο προσκήνιο ιστορικές αδικίες και αναγκάζει τις χώρες να επαναδιαπραγματευτούν τις ευθύνες και τις υποχρεώσεις τους. Η επιτυχία του μηχανισμού Loss and Damage θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι ανεπτυγμένες χώρες θα αναλάβουν ουσιαστική δράση και από το αν το διεθνές σύστημα θα μπορέσει να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας νέας περιόδου κλιματικής δικαιοσύνης.
Βιβλιογραφία:
UNFCCC Department of Economic and Social Affairs. (2023). Loss and Damage – Workstreams and policy developments. United Nations Framework Convention on Climate Change. https://sdgs.un.org/un-system-sdg-implementation/united-nations-framework-convention-climate-change-unfccc-56905
IPCC. (2022). AR6 Working Group II Report: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Intergovernmental Panel on Climate Change. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/
Roberts, J. T., & Pelling, M. (2022). Climate justice and global inequality. Taylor & Francis Online. https://www.researchgate.net/publication/226602673_J_Timmons_Roberts_and_Bradley_C_Parks_A_Climate_of_Injustice_Global_Inequality_North-South_Politics_and_Climate_Policy
UN News. (2022). COP27 Reaches historic agreement on Loss and Damage fund. United Nations News. https://news.un.org/en/story/2022/11/1130832
World Bank. (2021). Climate Change Overview. World Bank Group. https://climateknowledgeportal.worldbank.org/climate-change-overview
European Commission. (2023). International Climate Negotiations. European Commission – Climate Action. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2023/754191/IPOL_STU(2023)754191_EN.pdf
Reuters. (2023). China says developed nations must lead Loss and Damage fund. Reuters. https://www.reuters.com/world/developing-countries-group-china-seek-new-loss-damage-fund-draft-proposal-2022-11-15/
AOSIS. (2022). Press Releases and Climate Advocacy Statements. Alliance of Small Island States https://www.aosis.org/category/press-release/
UNDP. (2023). Climate Justice Report. United Nations Development Programme. https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2024-03/annual-report-2023.pdf
Εικόνα: Audrey Gaughran. (2025). Reclaiming wealth for climate, reparations and justice https://www.somo.nl/reclaiming-wealth-for-climate-reparations-and-justice/