Γράφει ο Αντώνης Φίλιας
Στις 22 Ιανουαρίου 2026 ολοκληρώθηκε επισήμως και τέθηκε σε ισχύ η αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ) από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (εφεξής Π.Ο.Υ.). Σχεδόν έναν χρόνο νωρίτερα και συγκεκριμένα στις 20 Ιανουαρίου 2025 είχε προηγηθεί έκδοση του εκτελεστικού διατάγματος (Executive Order-EO) 14155, μέσω του οποίου γνωστοποιούνταν η πρόθεση αποχώρησης των ΗΠΑ από τον εν λόγω οργανισμό. Η κυβέρνηση του Προέδρου κ. Trump προχώρησε σε αυτή την αιφνίδια απόφαση επικαλούμενη σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση, «κακή διαχείριση» της πανδημίας COVID-19, αποτυχία υιοθέτησης και εφαρμογής σημαντικών μεταρρυθμίσεων για τη λειτουργία του οργανισμού, ακατάλληλη πολιτική επιρροή κρατών-μελών καθώς και «άδικες πρακτικές χρηματοδότησης» (The White House, 2025). Οι ΗΠΑ υπήρξαν από τις πρώτες χώρες που συμμετείχαν στο εγχείρημα του ΠΟΥ από την ίδρυση του το 1948 και αποτελούσαν εξ’ αρχής έναν θεσμικό θεματοφύλακα, αλλά και τον κύριο χρηματοδότη του οργανισμού (WHO, 2023). Η απόφαση της αποχώρησης πέραν της πολιτικής της διάστασης δύναται να επηρεάσει σε καίριο βαθμό το modus operandi του οργανισμού καθώς και ευρύτερα το πολυμερές σύστημα της παγκόσμιας υγείας. Εγείρονται, λοιπόν, ερωτήματα που αφορούν την ανθεκτικότητα του οργανισμού και μέσω αυτού τη διαμόρφωση, πλέον, της παγκόσμιας υγειονομικής αρχιτεκτονικής.
Από την διακήρυξη της ιδρύσεώς του ο ΠΟΥ θεωρείται ένας θεσμικός και συντονιστικός οργανισμός που αποτελεί θεμελιώδη λίθο για τη σύσταση της παγκόσμιας υγειονομικής αρχιτεκτονικής. Η λειτουργία του επιτρέπει τη πρόληψη και τη διαχείριση της εμφάνισης υγειονομικών κρίσεων μέσω της διαμόρφωσης πρότυπων κανονιστικών εργαλείων (Διεθνείς Υγειονομικοί Κανονισμοί), καθώς και τον καθορισμό της διεθνούς ατζέντας αναφορικά με ερευνητικά ζητήματα (Fidler, 2004, σ. 3-5/Congress.gov, 2026). Καθ’ όλα σημαντική είναι και η σύνταξη και κοινοποίηση στα κράτη-μέλη του ΠΟΥ κατευθυντήριων οδηγιών, οι οποίες λειτουργούν ως πρότυπα για εθνικές πολιτικές σχετικές με πληθώρα ζητημάτων υγείας όπως είναι οι εμβολιασμοί, η διατροφική πολιτική και η διαχείριση μη μεταδοτικών νοσημάτων (non communicable diseases-NCDs), ενισχύοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη παγκόσμια σύγκλιση των κρατών σε τέτοιου είδους ζητήματα (Moon et al., 2015, σ. 2006-2008). Παρά τη πολύτιμη συμβολή του ΠΟΥ ως πυλώνας της παγκόσμιας υγειονομικής αρχιτεκτονικής, ο οργανισμός δεν είναι οικονομικά αυτάρκης. Συγκεκριμένα, η λειτουργία του προϋποθέτει τη παροχή των υποχρεωτικών οικονομικών συνεισφορών από τα μέλη αλλά και κάποιες εθελοντικές ενισχύσεις μεγάλων δωρητών. Ως αποτέλεσμα αυτού, η δημοσιονομική δομή του οργανισμού αποδεικνύει ακριβώς τον πολυμερή χαρακτήρα του προκαλώντας ταυτοχρόνως προκλήσεις στην διατήρηση ισορροπίας μεταξύ των ισχυρών μελών του στο σύγχρονο ανταγωνιστικό διεθνές πλαίσιο (Clift, 2014, σ. 20-22).
Από την άλλη πλευρά, ο ρόλος των ΗΠΑ στο πλαίσιο λειτουργίας του ΠΟΥ, είναι καθοριστικής σημασίας. Αφενός, στο χρηματοοικονομικό επίπεδο η συνεισφορά τους στον οργανισμό θεωρούνταν απαραίτητη και ιδιαιτέρως σημαντική. Οι ΗΠΑ κάλυπταν το μεγαλύτερο τμήμα τόσο των υποχρεωτικών εισφορών (assessed contributions), όσο και των εθελοντικών εισφορών (voluntary contributions). Ενδεικτικά, σύμφωνα με τα επίσημα οικονομικά στοιχεία του ΠΟΥ για το έτος 2022-2023, υπολογίζεται πως οι ΗΠΑ αποτέλεσαν τον μεγαλύτερο μεμονωμένο χρηματοδότη του οργανισμού με ενίσχυση που ξεπερνούσε τα 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια. Από το προαναφερθέν ποσό, περίπου τα 200 με 300 εκατομμύρια αφορούν υποχρεωτικές εισφορές, ενώ το υπόλοιπο περίπου 1 δισεκατομμύριο αφορά εθελοντική χρηματοδότηση (Kaiser Family Foundation, 2024). Αφετέρου, η τεχνική υποστήριξή τους στη λειτουργία του ΠΟΥ υπήρξε πολύτιμη διαχρονικά. Αυτή παρεχόταν μέσω αμερικανικών φορέων δημόσιας υγείας για τη συλλογή επιδημιολογικών δεδομένων, τη συγκρότηση διεθνών υγειονομικών αποστολών και την ανάπτυξη πρωτοκόλλων μέσω των οποίων ελεγχόταν η εκδήλωση νόσων από τα κράτη-μέλη του οργανισμού (Moon et al., 2015, σ. 2209-2212). Εκτός των ανωτέρω, η ισχύς των ΗΠΑ εντός του οργανισμού της παρείχε τη δυνατότητα προώθησης συγκεκριμένων πολιτικών και γενικότερης κατεύθυνσης κατά την ώρα λήψης υγειονομικών αποφάσεων (Clift, 2014, σ. 18-21). Επομένως, ο ρόλος των ΗΠΑ στο πλαίσιο λειτουργίας του οργανισμού καθιστά την αποχώρησή τους από αυτόν επιζήμια σε διάφορα επίπεδα.
Όπως προαναφέρθηκε, ο ρόλος των ΗΠΑ αναφορικά με τη χρηματοδότηση του ΠΟΥ είναι πολύτιμος. Επομένως, η αποχώρησή τους από τον οργανισμό είναι πιθανό να δημιουργήσει ένα δυσαναπλήρωτο κενό χρηματοδότησης. Προγράμματα πρόληψης λοιμωδών νοσημάτων, δράσεις πρόληψης και διαχείρισης υγειονομικών κρίσεων, αλλά και ενισχύσεις σε περιόδους ανθρωπιστικών κρίσεων θα πληγούν σοβαρά. Επιπλέον, η κατάσταση αυτή δύναται να προκαλέσει χώρες που έως τώρα διαδραμάτιζαν πιο περιθωριοποιημένο ρόλο στον οργανισμό (όπως η Κίνα), να διεκδικήσουν τον ρόλο του συντονιστή ενισχύοντας τη γεωπολιτική τους θέση. Το ζήτημα που αναδύεται αφορά το κατά πόσο χώρες που καθοδηγούνται από τέτοιου είδους κίνητρα θα λειτουργούν με ανιδιοτέλεια προς το κοινό συμφέρον. Άλλα σημαντικά ζητήματα αφορούν τον περιορισμό της ελεύθερης πρόσβασης των επιστημόνων υγείας σε βάσεις δεδομένων αμερικανικών εταιριών που σχετίζονται με επιδημιολογικά ή άλλα δεδομένα. Αποτέλεσμα αυτού θα είναι η (πιθανώς) ελλιπής ενημέρωση των αρμόδιων ειδικών και άρα οι μη ολοκληρωμένες επιστημονικά κατευθυντήριες οδηγίες. Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό πως η συνολική συνεισφορά των ΗΠΑ στον οργανισμό και η έντονη εξάρτηση του οργανισμού από αυτές καταλήγουν να επηρεάζουν άμεσα την επιχειρησιακή ευελιξία του. Άλλα ζητήματα στρατηγικής φύσης αφορούν τη πιθανή μετατόπιση από παγκόσμια πολυμερή σχήματα με αντικείμενο την υγεία σε διαφοροποιημένα μονομερή, διμερή ή άλλα πολυμερή σχήματα με συγκεκριμένα γεωγραφικά ή άλλα όρια (λ.χ. χώρες της ΕΕ).
Κλείνοντας, είναι φανερό πως η τωρινή κατάσταση δεν επηρεάζει αποκλειστικά τη λειτουργία του ΠΟΥ ως μεμονωμένου οργανισμού, αλλά ευρύτερα τη παγκόσμια αρχιτεκτονική υγείας. Οι συνέπειες της αποχώρησης των ΗΠΑ, λόγω διακοπής χρηματοδότησης και περιορισμού τεχνικής υποστήριξης στον οργανισμό, θα είναι έκδηλες από το αμέσως επόμενο διάστημα. Η απόφαση του Προέδρου Ντόναλντ Τράμπ άνοιξε τον ασκό του Αιόλου σε ένα μέχρι πρότινος απολύτως συνεκτικό και δομημένο πολυμερές σύστημα υγείας, το οποίο καλείται τώρα να ισορροπήσει υπό τις νέες συνθήκες προτού πιθανότατα αντικατασταθεί από νέα σχήματα. Το μόνο σίγουρο είναι πως η παγκόσμια αρχιτεκτονική στον τομέα της υγείας θα αλλάξει ολοκληρωτικά.
Βιβλιογραφία
Clift, C. (2014). What’s the World Health Organization for? Chatham House.
Congress.gov. (2026). The World Health Organization (WHO): Background and U.S. withdrawal.
Fidler, D. P. (2004). SARS, governance and the globalization of disease. Palgrave Macmillan.
Kaiser Family Foundation. (2024). The U.S. government and the World Health Organization: Funding overview.
Moon, S., Sridhar, D., et al. (2015). Will Ebola change the game? Ten essential reforms before the next pandemic. The Lancet, 386(10009), 2204–2221.
The White House. (2025). Executive order on withdrawing the United States from the World Health Organization.
World Health Organization. (2023). Programme budget and financing overview. WHO Publications.
Εικόνα εξωφύλλου: The Lancet. (2017). WHO: What’s next? https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)31255-2/fulltext