Γράφει η Μαρία Γιαννοπούλου
Η εμπορική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και των χωρών της Mercosur (Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη και Ουρουγουάη) αποτελεί αδιαμφισβήτητα μία από τις πιο εκτεταμένες, φιλόδοξες και μακροχρόνιες διαπραγματεύσεις στην ιστορία του σύγχρονου παγκόσμιου εμπορίου (Sanahuja & Rodríguez, 2019, σελ. 2). Οι συζητήσεις, οι οποίες ξεκίνησαν επισήμως το 1999 και πέρασαν από πολυάριθμες φάσεις στασιμότητας, κατέληξαν σε μια καταρχήν «πολιτική συμφωνία» μόλις τον Ιούνιο του 2019, δημιουργώντας τα θεμέλια για μια τεράστια ζώνη ελεύθερων συναλλαγών (European Commission, 2019, σελ. 2). Η ζώνη αυτή στοχεύει να καλύψει σχεδόν 780 εκατομμύρια καταναλωτές, συνδέοντας δύο ισχυρά οικονομικά μπλοκ με συνολικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) που αγγίζει σχεδόν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πλούτου (European Commission, 2019, σελ. 1). Ωστόσο, η οριστική επικύρωση αυτής της Συμφωνίας έχει παγώσει, καθώς το ερώτημα, εάν πρόκειται για μια «ιστορική» γεωπολιτική και οικονομική επιτυχία ή για μια βαθιά αμφιλεγόμενη οικολογική και κοινωνική κίνηση, διχάζει έντονα κράτη-μέλη, ευρωπαϊκούς θεσμούς και εκατομμύρια πολίτες (Ghiotto & Echaide, 2019, σελ. 14).
Από τη σκοπιά των εμπορικών επιμελητηρίων, των πολυεθνικών εταιρειών και της ευρωπαϊκής βαριάς βιομηχανίας, η συμφωνία ΕΕ-Mercosur δικαίως χαρακτηρίζεται ως «ιστορική» (Timini & Viani, 2020, σελ. 5). Ο κύριος λόγος εντοπίζεται στη ρητή δέσμευση για σταδιακή κατάργηση των δασμών στο 91% των αγαθών που εξάγει η ΕΕ στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, μια στρατηγική κίνηση που υπολογίζεται ότι θα εξοικονομεί στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις περίπου 4 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ποσό υπερδιπλάσιο σε σχέση με αντίστοιχες συμφωνίες με την Ιαπωνία ή τον Καναδά (European Parliament, 2020, σελ. 2). Οι χώρες της Mercosur ανέκαθεν διατηρούσαν ιστορικά μια εξαιρετικά προστατευτική οικονομική πολιτική, επιβάλλοντας δασμούς που έφταναν το 35% στα αυτοκίνητα, το 14% στα φαρμακευτικά προϊόντα και το 20% στα μηχανήματα (Timini & Viani,2020, σελ. 8-9). Η διάρρηξη αυτών των υψηλών εμπορικών τειχών προσφέρει στις ευρωπαϊκές βιομηχανίες ένα κρίσιμο πλεονέκτημα (first-mover advantage) έναντι άλλων παγκόσμιων ανταγωνιστών (Timini & Viani, 2020, σελ. 11).
Επιπρόσθετα, η εν λόγω Συμφωνία διαθέτει έντονο και κρίσιμο γεωπολιτικό πρόσημο. Σε μια σύγχρονη περίοδο κατά την οποία ο εμπορικός προστατευτισμός αυξάνεται και η Κίνα επεκτείνει ταχύτατα την οικονομική και πολιτική της επιρροή στη Λατινική Αμερική μέσω επενδύσεων σε υποδομές, η ΕΕ διασφαλίζει τον στρατηγικό της ρόλο ως παγκόσμιου ρυθμιστή κανόνων (rule-maker) και διατηρεί ζωντανούς τους ιστορικούς της δεσμούς με την περιοχή (Sanahuja & Rodríguez. 2019, σελ. 5).
Στον αντίποδα αυτής της αισιοδοξίας, η Συμφωνία έχει προκαλέσει πρωτοφανείς κοινωνικές, πολιτικές και περιβαλλοντικές αντιδράσεις, καθιστώντας την άκρως αμφιλεγόμενη, με χώρες, όπως η Γαλλία και η Αυστρία να προβάλλουν συχνά βέτο. Ο βασικός πυρήνας της κριτικής εστιάζει στις ανυπολόγιστες περιβαλλοντικές συνέπειές της. Κορυφαίες περιβαλλοντικές οργανώσεις κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, προειδοποιώντας ότι η κατακόρυφη αύξηση των ποσοστώσεων για εξαγωγές βόειου κρέατος, σόγιας και βιοαιθανόλης προς την Ευρώπη θα επιταχύνει δραματικά την αποψίλωση των δασών, με επίκεντρο το τροπικό δάσος του Αμαζονίου και το δάσος Τσάκο (Greenpeace, 2020, σελ. 2). Επιπλέον, επιστημονικές μελέτες υποδεικνύουν ότι το υφιστάμενο κεφάλαιο της Συμφωνίας για το Εμπόριο και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη (Trade and Sustainable Development – TSD) είναι εν πολλοίς διακοσμητικό, καθώς στερείται νομικά δεσμευτικών μηχανισμών επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση που ένα κράτος παραβιάσει τη Συμφωνία του Παρισιού για το κλίμα (Kehoe et al., 2020, σελ. 341).
Παράλληλα, τίθεται ένα σοβαρότατο ζήτημα αθέμιτου ανταγωνισμού. Οι Ευρωπαίοι αγρότες υφίστανται αυστηρούς περιορισμούς μέσω της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (European Green Deal) και της στρατηγικής «Από το Αγρόκτημα στο Πιάτο», αναφορικά με τη χρήση φυτοφαρμάκων, τα αντιβιοτικά και την καλή διαβίωση των ζώων. Αντιθέτως, τα πρότυπα παραγωγής στη Mercosur υπολείπονται δραματικά αυτών των ευρωπαϊκών προδιαγραφών, δημιουργώντας ένα εξόχως άνισο πεδίο ανταγωνισμού που απειλεί τη βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής πρωτογενούς παραγωγής (Copa-Cogeca, 2021, σελ. 4). Ειδικότερα για χώρες της νότιας Ευρώπης με εξαιρετικά ευαίσθητο γεωργικό τομέα, μικρό κλήρο και σαφή προσανατολισμό στην παραγωγή ποιοτικών αγροδιατροφικών προϊόντων, όπως είναι η Ελλάδα (European Parliament, 2020, σελ. 4), η εν λόγω Συμφωνία δημιουργεί ένα εξαιρετικά σύνθετο τοπίο. Σε αυτό το πλαίσιο, οι σημαντικές εξαγωγικές ευκαιρίες συγκρούονται μετωπικά με τον φόβο του αθέμιτου ανταγωνισμού, της απορρύθμισης της τοπικής αγοράς και της ενδεχόμενης συρρίκνωσης της υπαίθρου (Enterprise Greece, 2021, σελ. 5).
Όσον αφορά στην περίπτωση της Ελλάδας, η Συμφωνία παρουσιάζει συγκεκριμένες και μετρήσιμες στρατηγικές ευκαιρίες, ιδιαίτερα για τον ισχυρό εγχώριο κλάδο των τροφίμων, των ποτών και της εξειδικευμένης βιομηχανίας. Η πιο σημαντική, ίσως, διπλωματική νίκη για τη χώρα μας εντός της Συμφωνίας είναι η νομική αναγνώριση και προστασία 357 ευρωπαϊκών Προστατευόμενων Ονομασιών Προέλευσης (ΠΟΠ) και Προστατευόμενων Γεωγραφικών Ενδείξεων (ΠΓΕ). Για την Ελλάδα αυτό μεταφράζεται στην αυστηρή νομική προστασία εμβληματικών εξαγώγιμων προϊόντων, όπως η Φέτα, το Ούζο, το Τσίπουρο, οι Ελιές Καλαμών και η Μαστίχα Χίου. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι σταδιακά αποτρέπονται οι φθηνές νοτιοαμερικανικές απομιμήσεις από το να κυκλοφορούν στην αγορά χρησιμοποιώντας παραπλανητικά τις ελληνικές ονομασίες, διασφαλίζοντας, έτσι, την προστιθέμενη αξία των ελληνικών εξαγωγών (European Commission, 2021, σελ. 3).
Παράλληλα, Ελληνικά προϊόντα που μέχρι πρότινος αντιμετώπιζαν απαγορευτικούς δασμούς κατά την είσοδό τους στη Λατινική Αμερική (όπως τα κονσερβοποιημένα ροδάκινα, τα ακτινίδια, τα κρασιά, αλλά και βιομηχανικά είδη, όπως τα δομικά υλικά, τα χημικά προϊόντα και τα μάρμαρα) αποκτούν πλέον ελεύθερη ή προνομιακή πρόσβαση σε τεράστιες αγορές, όπως αυτές της Βραζιλίας και της Αργεντινής (Υπουργείο Εξωτερικών, 2022, σελ. 9). Αυτό ευνοεί σημαντικά την προσπάθεια εξωστρέφειας και διαφοροποίησης των αγορών για τις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις (Υπουργείο Εξωτερικών, 2022, σελ. 11).
Όμως, παρά τις νομικές δικλείδες ασφαλείας για τα επώνυμα ΠΟΠ προϊόντα, ο ελληνικός αγροτικός κόσμος και οι συνεταιρισμοί αντιμετωπίζουν τη εν λόγω Συμφωνία με έντονη καχυποψία, ανησυχία και δικαιολογημένο φόβο (Νέα ΠΑΣΕΓΕΣ, 2021). Ο πρωτογενής τομέας της Ελλάδας διαθέτει δομικές αδυναμίες. Συγκεκριμένα, χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά μικρό κλήρο, πολυτεμαχισμό των καλλιεργήσιμων γαιών, γήρανση του αγροτικού πληθυσμού και δυσανάλογα υψηλό κόστος εισροών (ενέργεια, λιπάσματα, ζωοτροφές). Αυτά τα χαρακτηριστικά τον καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτο σε απότομες αναταράξεις των διεθνών τιμών και στον εξωτερικό ανταγωνισμό (Νέα ΠΑΣΕΓΕΣ, 2021).
Οι ελληνικές συνεταιριστικές ενώσεις υποστηρίζουν σθεναρά ότι η απουσία «ρητρών καθρέφτη» (mirror clauses) – δηλαδή της νομικής απαίτησης τα εισαγόμενα γεωργικά προϊόντα από τη Λατινική Αμερική να πληρούν επακριβώς τις ίδιες αυστηρές προδιαγραφές χρήσης φυτοφαρμάκων και περιβαλλοντικού αποτυπώματος με τα ευρωπαϊκά – θέτει σε άμεσο κίνδυνο όχι μόνο τη βιωσιμότητα των Ελλήνων παραγωγών, αλλά εγείρει και ζητήματα για τη δημόσια υγεία των καταναλωτών (Νέα ΠΑΣΕΓΕΣ, 2021). Ο Έλληνας κτηνοτρόφος και γεωργός, που αγωνίζεται να ανταποκριθεί στις αυστηρές, δαπανηρές και γραφειοκρατικές απαιτήσεις της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ), κινδυνεύει από ένα κύμα νοτιοαμερικανικού ντάμπινγκ (dumping) τιμών, το οποίο ενδέχεται να οδηγήσει σε μαζική εγκατάλειψη παραδοσιακών καλλιεργειών και περαιτέρω ερήμωση της ελληνικής επαρχίας (Copa-Cogeca, 2021, σελ. 6)
Εξάλλου, η αθρόα εισροή δεκάδων χιλιάδων τόνων φθηνού, βιομηχανικά παραγόμενου κρέατος, ζάχαρης, μελιού και χυμών εσπεριδοειδών από τις αχανείς εκτάσεις των χωρών της Mercosur, απειλεί να συμπιέσει τις τιμές και να εκτοπίσει σταδιακά τα τοπικά, ποιοτικότερα προϊόντα από τα ράφια των ευρωπαϊκών και ελληνικών σούπερ μάρκετ (Copa-Cogeca, 2021, σελ. 5). Η Ελλάδα, που διαθέτει παραδοσιακά ισχυρή παραγωγή σε φρούτα (όπως τα εσπεριδοειδή) και γαλακτοκομικά, κινδυνεύει άμεσα από τις εισαγωγές φθηνών υποκατάστατων.
Συνεπώς, η προτεινόμενη Συμφωνία ελεύθερου εμπορίου ΕΕ-Mercosur συμπυκνώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τη σύγχρονη παγκόσμια σύγκρουση μεταξύ της λογικής της απόλυτα ελεύθερης αγοράς και της επιτακτικής ανάγκης για βιώσιμη ανάπτυξη (Ghiotto & Echaide, 2019, σελ. 16). Η επικύρωσή της αποτελεί αναμφίβολα ένα ιστορικό ορόσημο με τεράστια γεωπολιτική βαρύτητα, ικανό να αποφέρει τεράστια μακροοικονομικά οφέλη για τις μεγάλες βιομηχανίες της Ευρώπης (Timini & Viani, 2020, σελ. 5). Ωστόσο, η απουσία ισχυρών, νομικά δεσμευτικών εργαλείων για την προστασία του περιβάλλοντος, του κλίματος και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των αυτόχθονων πληθυσμών την καθιστά αντικειμενικά και βαθιά αμφιλεγόμενη (Greenpeace, 2020, σελ. 4).
Ειδικά για την Ελλάδα, το τελικό ισοζύγιο διαγράφεται εξαιρετικά μεικτό. Παρόλο που ανοίγονται νέοι δρόμοι για τη διεθνοποίηση των κορυφαίων ελληνικών προϊόντων ΠΟΠ/ΠΓΕ και τη διείσδυσή τους σε νέες αγορές, ο μικρομεσαίος αγροτικός κλήρος της χώρας βρίσκεται ενώπιον μιας ασύμμετρης, υπαρξιακής απειλής εξαιτίας του αθέμιτου ανταγωνισμού. Προκειμένου το τελικό πρόσημο να καταστεί θετικό τόσο για τους καταναλωτές όσο και για τους παραγωγούς, η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ελλάδα οφείλουν να επιμείνουν στη διεκδίκηση πρόσθετων δεσμευτικών πρωτοκόλλων (side letters) που θα επιβάλλουν αυστηρά περιβαλλοντικά και αγροτικά πρότυπα στους εμπορικούς εταίρους, θωρακίζοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή διατροφική ασφάλεια και κυριαρχία (Kehoe et al., 2019, σελ. 341).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ/ΠΗΓΕΣ
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Ghiotto, L., & Echaide, J. (2019). Analysis of the agreement between the European Union and the Mercosur. Anna Cavazzini/Greens/EFA. Διαθέσιμο σε: https://www.annacavazzini.eu/wp-content/uploads/2020/01/Summary-EU-Mercosur-Luciana-Ghiotto-Javier-Echaide.pdf & https://www.annacavazzini.eu/study-on-the-eu-mercosur-agreement/
Kehoe, L., Reis, T., Virah-Sawmy, M., Balmford, A., & Kuemmerle, T. (2019). Make EU trade with Brazil sustainable. Science. Διαθέσιμο σε: https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaw8276
Sanahuja, J. A., & Rodríguez, J. (2019). Veinte años de negociaciones Unión Europea-Mercosur / Twenty years of EU-Mercosur negotiations. Fundación Carolina. Διαθέσιμο σε: https://www.fundacioncarolina.es/wp-content/uploads/2023/06/DT_FC_13.pdf
Timini, J., & Viani, F. (2020). A highway across the Atlantic? Trade and welfare effects of the EU-Mercosur agreement. Banco de España. Διαθέσιμο σε: https://www.bde.es/f/webbde/SES/Secciones/Publicaciones/PublicacionesSeriadas/DocumentosTrabajo/20/Files/dt2023e.pdf
Πρωτογενείς πηγές (αποφάσεις θεσμικών οργάνων, εκθέσεις κ.α.)
Υπουργείο Εξωτερικών. (2022). Ετήσια Έκθεση 2022 – Γραφείο Οικονομικών & Εμπορικών Υποθέσεων Μπουένος Άιρες. Διαθέσιμο σε: http://www2.mfa.gr/infofiles/%CE%95%CF%84%CE%AE%CF%83%CE%B9%CE%B1%20%CE%88%CE%BA%CE%B8%CE%B5%CF%83%CE%B7%202022%20ar.pdf
Νέα ΠΑΣΕΓΕΣ. (2021). Οι επιπτώσεις των εμπορικών συμφωνιών τύπου Mercosur στον αγροτικό τομέα. in.gr. Διαθέσιμο σε: https://www.in.gr/2021/10/18/economy/agro-in/nea-paseges-elliniki-georgia-2040-anaptyksiakoi-pylones-enos-viosimou-oikosystimatos/
Copa-Cogeca. (2021). Meeting of Commissioner Wojciechowski with the leadership of COPA-COGECA on 16 February 2021 (Mercosur & EU Farming). Corporate Europe Observatory. Διαθέσιμο σε: https://corporateeurope.org/sites/default/files/2022-03/DG%20AGRI%202021-3565_3%20Meeting%20of%20Commissioner%20Wojciechowski%20with%20the%20leadership%20of%20COPA-COGECA%20on%2016%20February%202021-_Redacted.pdf
Enterprise Greece. (2021). Monthly Newsletter FEB 21 (Doing Business in Brazil/Mercosur). Διαθέσιμο σε: https://newsletters.enterprisegreece.gov.gr/wp-content/uploads/2021/06/FEB21.pdf
European Commission. (2019). EU-Mercosur Trade Agreement: The Agreement in Principle. Διαθέσιμο σε: https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/mercosur_en
European Parliament. (2020). The EU-Mercosur Association Agreement. Ερευνητική Υπηρεσία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (EPRS). Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/652058/EPRS_BRI(2020)652058_EN.pdf
Ειδησεογραφικές πηγές, άρθρα από blogs
Greenpeace. (2020). EU-Mercosur Free Trade Agreement Legal Q&A. Διαθέσιμο σε: https://www.greenpeace.de/publikationen/eu-mercosur_free_trade_agreement_legal_qa_greenpeace_june_2020.pdf
Πηγή Εικόνας
Οικονομικός Ταχυδρόμος (OT). (2024). Η Συμφωνία Mercosur. Διαθέσιμο σε: https://www.ot.gr/2024/03/05/agro/mercosur-prasino-fos-apo-to-symvoulio-sta-metra-gia-ta-agrotika-proionta/