Γράφει η Αουρόρα Τότα
Το απαρτχάιντ (apartheid) είναι ένα σύστημα φυλετικής διάκρισης που τέθηκε σε εφαρμογή στη Νότια Αφρική από τα τέλη της δεκαετίας του ‘40 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ‘90. Συγκεκριμένα, από το 1948 έως το 1994 υλοποιήθηκε ο περιορισμός εκτεταμένου αριθμού δικαιωμάτων έναντι του μαύρου πληθυσμού (The National Archives, 2025). Το Εθνικό Κόμμα της Δημοκρατίας της Νότιας Αφρικής, το οποίο αποτελούνταν και υποστηριζόταν από τη λευκή μειοψηφία της χώρας, τους Αφρικάνερ, έθεσε βασικά μέτρα εις βάρος του πλειοψηφούντος αφρικανικού πληθυσμού.
Ένα από τα βασικά μέτρα που τέθηκαν από το Εθνικό Κόμμα ήταν ο περιορισμός του δικαιώματος κατοχής και κατοικίας. Συγκεκριμένα, η κατοχή ή ενοικίαση γης περιοριζόταν μόνο στα «εδάφη των γηγενών», δηλαδή αυτά που ανήκαν στον νοτιοαφρικανικό πληθυσμό. Συχνή εμφανιζόταν η εκδίωξη των κατοίκων από τις κατοικίες τους για την οικοδόμηση νέων κτηρίων που προορίζονταν για τους Αφρικάνερς και τις επιχειρήσεις τους (A History of Apartheid in South Africa, 2025). Ο μαύρος πληθυσμός διαβιούσε σε αποκλεισμένα χωριά, γνωστά ως Bantustans. Για τον έλεγχο και περιορισμό της μετακίνησής τους στα εδάφη της κυρίαρχης μειονότητας, υποχρεωτική ήταν η δημιουργία ειδικών διαβατηρίων, των λεγόμενων «Passbooks». Ο διαχωρισμός δεν έπαψε να ισχύει και σε δημόσιους χώρους, οχήματα και υπηρεσίες. Παράλληλα, δημιουργήθηκε ένα εθνικό σύστημα φυλετικής ταξινόμησης σε μαύρους Αφρικανούς (Bantu), μεικτής φυλής (Coloured) ή λευκούς. Σημαντική προσθήκη στην πολιτική καταπίεσή τους αποτέλεσε η απαγόρευση των εκλογικών τους δικαιωμάτων. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί η στέρηση του δικαιώματος γάμου με άτομα διαφορετικής φυλής (A History of Apartheid in South Africa, 2025).
Μία από τις βασικότερες αρχές που τέθηκαν σε εφαρμογή από το Εθνικό Κόμμα ήταν ο διαχωρισμός στην εκπαίδευση. Ειδικότερα, ο Νόμος για την Εκπαίδευση των Μπαντού (1953) τοποθέτησε τον μαύρο πληθυσμό σε ιεραρχικά κατώτερη θέση συγκριτικά με τον λευκό. Τα σχολεία του νοτιοαφρικανικού πληθυσμού δέχονταν ελάχιστο ποσό χρηματοδότησης για τις υποδομές και τις παροχές τους. Τα αναλυτικά τους προγράμματα περιελάμβαναν περιορισμένες γνώσεις με στόχο την μη επιδίωξη κοινωνικής ανόδου, καθώς προορίζονταν από την επιβάλλουσα δύναμη για χειρωνακτικές εργασίες. Αυτό συνέβαινε, καθώς, ο πληθυσμός τους σχημάτιζε ισχυρό και καθοριστικό εργατικό δυναμικό αποτελώντας βασικό πυλώνα της εργατικής δύναμης και συμβάλλοντας στην οικονομία του κράτους (Aiken, 2025). Οι μαθητές ανά αφρικανικό σχολείο ήταν σε μεγάλο ποσοστό περισσότεροι από αυτούς στα ευρωπαϊκά σχολεία και οι καθηγητές τους ήταν πολύ λιγότεροι, αναλογία η οποία δεν ήταν ισορροπημένη και οδηγούσε τους περισσότερους νοτιοαφρικανούς στη διακοπή των σπουδών τους. Παράλληλα, οι καθηγητές αφρικανικής καταγωγής δέχονταν εξαιρετικά μειωμένο μισθό συγκριτικά με τους ευρωπαίους. Η πλειονότητα των μαθητών αφρικανικής καταγωγής διδάσκονταν στα Αφρικάανς, τη γλώσσα των Ολλανδών κυβερνώντων, αντί για τη μητρική τους γλώσσα, γεγονός το οποίο προκάλεσε σοβαρές διαμαρτυρίες με βασικότερη εκείνη του Σοβέτο το 1976 (Apartheid: Its Effects on Education, Science, Culture and Information, UNESCO).
Η διάσταση που έλαβε η κυριαρχία του απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική έπληξε την οικονομία της χώρας. Οι λευκοί εκμεταλλεύονταν τους αφρικανούς εργάτες διορίζοντάς τους σε ορυχεία όπου οι εργατικές συνθήκες ήταν εξαντλητικές και οι μισθοί ελάχιστοι. Τα κυριότερα εξαγώγιμα προϊόντα ήταν ο χρυσός και το διαμάντι, φυσικοί πόροι οι οποίοι εκμεταλλεύονταν συνεχώς. Τα ορυχεία πλησίαζαν έως και τα 1.000 μέτρα υπογείως. Πολλοί εργάτες των ορυχείων αυτών, ανάμεσα τους και Έλληνες μετανάστες, απεβίωναν λόγω των δυσμενέστατων συνθηκών. Οι θερμοκρασίες ήταν εξαιρετικά υψηλές και οι εργάσιμες ώρες έφταναν έως και τις δεκατέσσερις (ΣΚΑΪ, 2025).
Το κράτος για να εξασφαλίσει όσους περισσότερους αφρικανούς εργάτες μπορούσε, επέβαλλε φόρους στις καλύβες και στις αγροτικές τους εκτάσεις, ωθώντας τους σε εργασίες στα μεταλλωρυχεία (South Africa Under Apartheid, n.d.). Οι αφρικανοί εργάτες διέμεναν σε οικισμούς που ανήκαν στις εταιρείες που αναλάμβαναν τα ωρυχεία αφήνοντας τις οικογένειές τους πίσω, ενώ στους ευρωπαίους παραχωρούνταν κατοικίες για να διαμένουν οικογενειακώς. Οι πρώτοι, λάμβαναν κατώτερους μισθούς (το 1/10 του μισθού των λευκών) εφόσον οι οικογένειές τους έμεναν στις φάρμες τους και έβγαζαν εισόδημα, σε αντίθεση με τους δεύτερους. Οι συνθήκες διαβίωσης των νοτιοαφρικανών στους οικισμούς αυτούς ήταν εντελώς ανθυγιεινές, με υπερβολικά συνωστισμένους χώρους και κακής ποιότητας φαγητό. Γενικότερα, η επιβίωσή τους στην εργασία, αλλά και εκτός, ήταν δυσχερής κι η καθημερινότητά τους επίπονη.
Στο σημείο αυτό, σημαντική είναι και η εξέταση του φαινομένου της διπλής καταπίεσης των μη λευκών γυναικών. Είναι ευρέως γνωστό, πως στο παγκόσμιο σύνολο οι γυναίκες έχουν δεχθεί καταπίεση σε μεγάλο βαθμό, οπότε προκύπτει το ερώτημα αναφορικά με τον βαθμό στον οποίο βίωσαν την καταπίεση αυτή οι Νοτιοαφρικανές αλλά και Ινδές γυναίκες στη Νότια Αφρική κατά την περίοδο ακμής του απαρτχάιντ. Οι αυτόχθονες Αφρικανές έως το 1943 δεν ήταν επιτρεπτό να συμμετέχουν στην πολιτική, κάτι το οποίο άλλαξε με την πρωτοβουλία του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου, το οποίο πάλευε ενάντια στο απαρτχάιντ. Συγκεκριμένα, 5 χρόνια αργότερα ιδρύθηκε η Γυναικεία Οργάνωση του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου ενσωματώνοντας και τις γυναίκες στην πολιτική. Οι γυναίκες της χώρας, ανεξαρτήτως φυλετικής και εθνοτικής καταγωγής κατέβαλαν σοβαρές προσπάθειες για να ανατρέψουν το καθεστώς του απαρτχάιντ και να ισοπεδώσουν τις κοινωνικές και φυλετικές διακρίσεις στη χώρα τους (Women and the Struggle Against Apartheid, 2019).
Μία από τις πολυάριθμες εκστρατείες που έλαβαν μέρος κατά τη δύσκολη αυτή κοινωνικά και μη περίοδο, ήταν η Εκστρατεία Ανυπακοής το 1952, η οποία στόχευε στη δημόσια παραβίαση των νόμων του απαρτχάιντ ανεξαρτήτως φύλου και έθνους, ώστε να πλήξει το ποινικό του σύστημα. Με τη σύλληψη επομένως μεγάλου αριθμού προσώπων, το καθεστώς βρέθηκε υπό κίνδυνο στρατιωτικής αποδυνάμωσης και ολικής κατάρρευσης. Οι πολίτες κατάφεραν με αυτήν την εκστρατεία να λάβουν την προσοχή της διεθνούς κοινωνίας, κάτι το οποίο αποτέλεσε καταλύτη στην αντιμετώπιση του βίαιου αυτού καθεστώτος. Ακολούθησαν πολλές ακόμη διαμαρτυρίες για εκτενές χρονικό διάστημα, με καθοριστικότερη εκείνη του Σοβέτο, όπως αναφέρθηκε επιγραμματικά προηγουμένως. Με τη συμβολή πολυάριθμων διαμαρτυριών και τη βοήθεια της διεθνούς κοινωνίας, το 1990 ο Πρόεδρος Φρεντερίκ Ντε Κλερκ ξεκίνησε διαπραγματεύσεις και καταργήσεις νόμων του απαρτχάιντ. Αυτό είχε ως συνέπεια τη μεταβολή της κυβέρνησης και τη παραχώρηση δικαιωμάτων ψήφου στους νοτιοαφρικανούς πολίτες, με τις πρώτες δημοκρατικές εκλογές να διεξάγονται το 1994 (Χουλιάρας, 2025).
Στις εκλογές του 1994 ανακηρύχθηκε ο Νέλσον Μαντέλα, ο πρώτος μαύρος πρόεδρος της Νότιας Αφρικής, ο οποίος αποτέλεσε πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατάργηση του καταπιεστικού καθεστώτος. Ο Νέλσον Μαντέλα, γεννηθείς το 1918, ήταν ένας ενεργός στα πολιτικά δρώμενα νεαρός ο οποίος στόχευε να βελτιώσει τον κόσμο, το οποίο κατάφερε. Λάμβανε μέρος σε πολιτικές αντιδράσεις κατά του απαρτχάιντ και συμμετείχε στις συναντήσεις του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου για τη νεολαία.
Το 1962 ο Μαντέλα έφυγε από τη χώρα για να λάβει στρατιωτική εκπαίδευση και την υποστήριξη του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου. Λίγους μήνες αργότερα, κατά την επιστροφή του, δέχθηκε κατηγορίες για την αποχώρησή του από τη χώρα χωρίς διαβατήριο και την υποκίνηση εργαζομένων να απεργήσουν με αποτέλεσμα να συλληφθεί. Η αρχική ποινή που θα του επιβαλλόταν ήταν πενταετής, συμμετείχε όμως αργότερα στη δίκη της Ριβόνιας όπου κατηγορήθηκε μαζί με 10 ακόμη για απόπειρα ανατροπής κυβέρνησης. Η δίκη αυτή κατέληξε στην ισόβια κάθειρξη του Μαντέλα και 7 ακόμη ανδρών. Κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του απέρριψε τουλάχιστον τρεις προσφορές αποφυλάκισής του υπό προϋποθέσεις, καθώς αντιτίθονταν στα πιστεύω του και σε όσα πάλεψε. Γενικότερα, είχε συλληφθεί αρκετές φορές και συμμετείχε σε τέσσερις δίκες, συμπληρώνοντας έτσι 27 χρόνια εν φυλακή. Αποφυλακίστηκε στις 11 Φεβρουαρίου 1990 και με τη βοήθεια του Ντε Κλερκ εκδημοκράτισαν το πολίτευμα και του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης το 1993. Τέλος, σημαντική είναι η αναφορά ίδρυσης πολλαπλών ειρηνευτικών οργανισμών από τον ίδιο που συντέλεσαν έως ένα σημείο στην διατήρηση ειρήνης και ισότητας. Μετά από ατελείωτους αγώνες για την απελευθέρωση της χώρας του, απεβίωσε τον Δεκέμβριο του 2013, αφήνοντας ένα ανεξίτηλο στίγμα σε ολόκληρο τον κόσμο (Nelson Mandela Foundation, n.d.).
Τον Δεκέμβριο του 1950, το Γενικό Συμβούλιο των Ηνωμένων Εθνών καταφήφισε την πολιτική του φυλετικού διαχωρισμού κατακρίνοντάς την ως φυλετική διάκριση, με το Ψήφισμα 395. Παρομοίως τον Ιούνιο του 1976 με το Ψήφισμα 392, το Συμβούλιο Ασφαλείας του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών καταδίκασε, επίσης, το καθεστώς απαρτχάιντ και τη βάναυση συμπεριφορά της αστυνομίας (The United Nations in South Africa, n.d.).
Κλείνοντας, αν και το απαρτχάιντ έληξε επισήμως το 1994, είχαν ήδη δημιουργηθεί βαθιά πλήγματα από τα πολλαπλά χρόνια καταπίεσης τα οποία ήταν δύσκολο να επουλωθούν. Οι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες του απαρτχάιντ άργησαν να υποχωρήσουν, και ακόμη δεν έχουν υποχωρήσει πλήρως. Το καθεστώς του απαρτχάιντ εξαθλίωσε τον νοτιοαφρικανικό πληθυσμό, ο οποίος ακόμα χρήζει αποκατάστασης. (How Did Apartheid End, n.d.)
Βιβλιογραφία
Aiken, O. (2025). The Struggle for Education in Apartheid South Africa 1955-1994.
Apartheid: Ιts effects on Εducation, Science, Culture and Information, UNESCO. (n.d.). Διαθέσιμο σε: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000002428
Bantu Education Act, Act No 47 of 1953. (2019, June 26). South African History Online. Διαθέσιμο σε: https://sahistory.org.za/archive/bantu-education-act-act-no-47-1953
Gr, Σ. Σ. (n.d.). Η Εξέγερση του Σοβέτο. Σαν Σήμερα .Gr. Διαθέσιμο σε: https://www.sansimera.gr/articles/630
How did apartheid end (n.d.). Britannica. Διαθέσιμο σε: https://www.britannica.com/question/How-did-apartheid-end
Nelson Mandela Foundation. (n.d.). Biography of Nelson Mandela – Nelson Mandela Foundation. Διαθέσιμο σε: https://www.nelsonmandela.org/biography
Nelson Mandela Foundation. (n.d.). Timeline – Nelson Mandela Foundation. Διαθέσιμο σε: https://www.nelsonmandela.org/timeline-2
Nelson Mandela Foundation. (n.d.). Trials and prisons chronology – Nelson Mandela Foundation. Διαθέσιμο σε: https://www.nelsonmandela.org/trials-and-prison-chronology
South Africa under apartheid. (2014). Διαθέσιμο σε: https://www.cjpmefoundation.org/south_africa_under_apartheid
The National Archives. (2025, July 31). Apartheid in South Africa – The National Archives. Διαθέσιμο σε: https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/apartheid-in-south-africa/?utm_source=chatgpt.com
The United Nations in South Africa. (n.d.). Διαθέσιμο σε: https://southafrica.un.org/en/about/about-the-un
Women and the struggle against Apartheid. (2019). South African History Online. Διαθέσιμο σε: https://sahistory.org.za/article/women-and-struggle-against-apartheid
ΣΚΑΪ. (2025, April 28). Ο ελληνισμός του Γιοχάνεσμπουργκ: Τα ορυχεία, ο αγώνας επιβίωσης και το success story. Διαθέσιμο σε: https://www.skai.gr/news/greece/o-ellinismos-tougioxanesmpourgk-ta-oryxeia-o-agonas-epiviosis-kai-to-success-story
Χουλιάρας, Α. (2025, October 20). Νότια Αφρική, η αρχή του τέλους του απαρτχάιντ. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/istoria/563874979/notia-afriki-i-archi-toy-teloys-toy-apartchaint/
Πηγή εικόνας: On this day: Nelson Mandela’s walk to freedom