Γράφει η Μαριάνθη Ευαγγελία Τρανσβαλίδου
Από τις 4 Οκτωβρίου του 1957 με την εκτόξευση του Sputnik 1 ξεκίνησε ένα ταξίδι άγνωστο για τον άνθρωπο, χωρίς να υπάρχουν συγκεκριμένες προσδοκίες ή όνειρα. Το διάστημα πλέον είναι κάτι που έρχεται όλο και πιο κοντά στην Γη μέσω των συνεχών διαστημικών «ταξιδιών» και ανακαλύψεων. Το επίτευγμα αυτό αποτέλεσε το εφαλτήριο γεγονός για ένα αδιάκοπο έργο ανακάλυψης του διαστήματος και του ηλιακού μας συστήματος. Όλα αυτά τα γεγονότα εγείρουν αντίστοιχα νομικά ζητήματα και ερωτήματα. Η διεθνής κοινότητα έκανε τα πρώτα βήματα ήδη από το 1967 με τη Συνθήκη για τις Αρχές που διέπουν τις Δραστηριότητες των Κρατών στην Εξερεύνηση και Χρήση του εξωτερικού Διαστήματος και ακολούθησε μια σειρά συνθηκών και συμφωνιών για την προστασία του διαστήματος (ΟΗΕ, 1966). Ωστόσο, οι συνεχείς ανακαλύψεις και δυνατότητες του ανθρώπινου είδους στο διάστημα δημιουργούν ζητήματα νομοθέτησης του χώρου του διαστήματος καθώς και τη ρύθμιση ζητημάτων που προκαλούνται από την ανθρώπινη παρουσία σε αυτό.
Από το 1961, με το πρώτο ταξίδι του ανθρώπου στο φεγγάρι, γεννήθηκε το ερώτημα του ποιος θα εξουσιάσει το διάστημα και πώς θα κυβερνάται αυτό από τα κράτη και όχι μόνο. Η λύση ήρθε σχετικά σύντομα, το 1967, με τη σύνταξη και εφαρμογή της πρώτης συνθήκης για το Διάστημα, και πιο συγκεκριμένα της «Συνθήκης για τις Αρχές που διέπουν τις δραστηριότητες των κρατών στην εξερεύνηση και χρήση του εξωτερικού διαστήματος (Γραφείο Ηνωμένων Εθνών για τις υποθέσεις του Διαστήματος, 1967), συμπεριλαμβανομένης της Σελήνης και των άλλων ουράνιων σωμάτων» (εφεξής Συνθήκη). Βασικοί πυλώνες της Συνθήκης είναι η ειρηνική εξερεύνηση του διαστήματος και απαγόρευση χρήσης όπλων μαζικής καταστροφής στο διάστημα, η αποφυγή εθνικής κυριαρχίας κρατών στο διάστημα, η διεθνής συνεργασία και η ασφάλεια και προστασία των ουράνιων σωμάτων. Έκτοτε έχουν θεσμοθετηθεί και άλλες διακρατικές συμφωνίες ενώ έχουν συσταθεί και οργανισμοί αποκλειστικά για ζητήματα του διαστήματος, όπως η Εθνική Υπηρεσία Αεροναυπηγικής και Διαστήματος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος. Παρόλα αυτά, οι προκλήσεις που έρχονται να αντιμετωπίσουν τα κράτη είναι ανάλογες των ραγδαίων ανακαλύψεων και εξελίξεων στον χώρο.
Σύμφωνα με το άρθρο 6 της Συνθήκης, τα κράτη κατέχουν διεθνή ευθύνη έναντι των υπολοίπων για εθνικές δραστηριότητες στον χώρο του διαστήματος, της Σελήνης και άλλων σωμάτων (Συνθήκη για το Διάστημα, 1967). Ως εθνικές δραστηριότητες νοούνται αυτές που χρηματοδοτούνται και εκτελούνται από κρατικούς φορείς αλλά και όσοι πραγματοποιούνται από ιδιωτικούς φορείς και επιχειρήσεις οι οποίοι πρέπει να λογοδοτούν στο κράτος – έδρα τους, το οποίο φέρει και διεθνή ευθύνη για οποιαδήποτε παράβαση της Συνθήκης (Τζανέτος, 1994). Βέβαια, τα πραγματικά περιστατικά είναι αρκετά πιο πολυσχιδή και δυσχερή στην αντιμετώπισή τους από οποιαδήποτε άλλα ζητήματα διεθνούς δικαίου, και αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι δεν υπάρχει η λεγόμενη «νομολογία» διεθνούς δικαίου, καθώς τέτοιας φύσης ζητήματα δεν φτάνουν σε ειδώλια δικαστηρίου. Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπόθεση της Beresheet το 2019. Πιο συγκεκριμένα, η ιδιωτική Ισραηλινή σεληνάκατος Beresheet που εκτοξεύτηκε από τις ΗΠΑ, κατέπεσε στη Σελήνη ενώ μετέφερε βάσεις δεδομένων και βιολογικό υλικό (Jonathan Amos, 2019) πράγμα που προκάλεσε ανησυχία σε άλλους φορείς που δραστηριοποιούνται στον κλάδο, καθώς δεν υπήρξε ενημέρωση προς τα υπεύθυνα κράτη ενώ εγέρθηκαν και πολιτισμικές ανησυχίες σχετικά με την επαφή του εδάφους της Σελήνης με ξένους οργανισμούς που μετέφερε η σεληνάκατος. Σε νομικό επίπεδο ευθύνη έφεραν μόνο τα κράτη του Ισραήλ και των ΗΠΑ, καθώς δεν μπορούσε να αναζητηθεί ευθύνη της ιδιωτικής επιχείρησης βάσει των άρθρων της Συνθήκης (Jonathan Amos, 2019). Καθώς η ιδιωτική πρωτοβουλία αυξάνεται όλο και περισσότερο για τον χώρο του διαστήματος, τέτοιας φύσεως ερωτήματα έρχονται ολοένα και πιο συχνά στο φως, αποδεικνύοντας την ύπαρξη ενός νομικού κενού.
Όσο αυξάνεται η κινητικότητα ξένων σωμάτων στον διαστημικό χώρο, τόσο διαταράσσεται το φυσικό περιβάλλον του. Ένα βασικό πρόβλημα που δημιουργείται είναι η μόλυνση του διαστήματος από τα απορρίμματα των διαστημοπλοίων και των δορυφόρων. Οι δορυφόροι σήμερα αποτελούν ένα καίριο μέσο για πολλούς τομείς της σύγχρονης καθημερινότητας όπως τηλεπικοινωνία, μετεωρολογία, παρατήρηση του πλανήτη μας και του γενικότερου ηλιακού συστήματος. Προκειμένου να επιτελούν τον όποιο ρόλο τους, οι δορυφόροι κατά την κίνησή τους απορρίπτουν στο διάστημα τα λεγόμενα διαστημικά συντρίμμια. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ως τέτοια ορίζονται όλα τα ανθρωπίνως κατασκευασμένα αντικείμενα τα οποία περιλαμβάνουν και θραύσματα ή μέρη αντικειμένων τα οποία βρίσκονται στη τροχιά της Γης ή επανέρχονται στην ατμόσφαιρα όμως πλέον βρίσκονται σε μη λειτουργική κατάσταση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2022). Τα διαστημικά απορρίμματα μπορούν είτε να αποτελέσουν κίνδυνο για το περιβάλλον του διαστήματος αν έρθουν σε σύγκρουση με κάποιον δορυφόρο ή ξένο σώμα, ή για την ίδια τη Γη με την επανείσοδό τους στην ατμόσφαιρα και την βίαια προσγείωση στην επιφάνειά της.
Η διεθνής επιτροπή για τον περιορισμό των διαστημικών συντριμμιών έχει θεσπίσει έναν οδηγό προς τα μέλη του, με κύριο σκοπό τη μείωση των συντριμμιών κατά τις συνήθεις ανθρώπινες δραστηριότητες στο χώρο του διαστήματος, την πρόληψη των αποτυχημένων ενεργειών που οδηγούν σε διαστημικά συντρίμμια και τον έλεγχο και την αποφυγή πρόσκρουσης των συντριμμιών σε άλλους δορυφόρους ή ακόμη και διαστημόπλοια (United Nations, Office for Outer Space Affairs2010). Χαρακτηριστικό παράδειγμα της τελευταίας περίπτωσης αποτελεί η πρόσφατη σύγκρουση αεροσκάφους μέσα στο οποίο βρισκόταν τρείς αστροναύτες από την Κίνα με διαστημικά συντρίμμια, γεγονός που κατέστησε επιτακτική τη μετεπιβίβαση τους σε άλλο διαστημόπλοιο για την ασφαλή επιστροφή τους στην Γη. Το γεγονός αυτό μπορεί για τα τωρινά δεδομένα να αποτελεί την εξαίρεση στον κανόνα, όμως αν συνεχιστεί η ραγδαία αποστολή ξένων σωμάτων στο διάστημα, σύντομα θα αποτελεί τον κανόνα. Σύμφωνα με τον αστρονόμο και αστροφυσικό Jonathan Mcdowell, αυτή τη στιγμή υπάρχουν 13.000 ενεργοί δορυφόροι στον διαστημικό χώρο γύρω από την Γη, σχεδόν δέκα φορές περισσότεροι από όσοι υπήρχαν πριν δέκα χρόνια. Το γεγονός αυτό δημιουργεί μια δυσκολία στη συνύπαρξη και ελεύθερη κίνηση των δορυφόρων καθώς σε συνδυασμό με τα διαστημικά απορρίμματα ο ελεύθερος χώρος κίνησης έχει μειωθεί κατά πολύ.
Τέλος, ένα ζήτημα το οποίο πλέον είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα από ότι στη φαντασία είναι ο διαστημικός τουρισμός. Ο διαστημικός τουρισμός αφορά άτομα μη εκπαιδευμένα σε διαστημικές αποστολές, οι οποίοι πληρώνουν αδρά μια «εκδρομή» στο διάστημα. Εν προκειμένω, το ζήτημα πέρα από νομικό είναι και ιδιαίτερα κοινωνικό, καθώς αποτελεί μια ανθρώπινη φιλοδοξία η οποία όμως απευθύνεται σε ιδιαίτερα περιορισμένο μέρος της κοινωνίας. Η δραστηριότητα αυτή παρέχεται από ιδιωτικές επιχειρήσεις τις οποίες διευθύνουν οικονομικοί κολοσσοί όπως ο Jeff Bezos και ο Elon Musk (Dr. Jyoti Dharma, 2025, σελ. 685-686). Παρόλα αυτά, ο διαστημικός τουρισμός αποτελεί μια ιδέα επιστημονικής φαντασίας για το μεγαλύτερο ποσοστό του πλανήτη όχι μόνο από οικονομικής απόψεως αλλά και γεωγραφικής, μιας και η πλειοψηφία των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτόν τον κλάδο βρίσκονται στην Αμερική. Από νομικής άποψης, δεν έχουν υπάρξει ακόμα ειδικά νομοθετικά κείμενα εστιασμένα στον διαστημικό τουρισμό καθώς σύμφωνα με τα προαναφερθέντα αποτελεί, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, την εξαίρεση και όχι τον κανόνα και δεν χρήζει περαιτέρω νομικής προστασίας.
Συμπερασματικά, ο χώρος του διαστήματος αποτελεί ένα νέο «οπλοστάσιο» για τη νομική επιστήμη. Όπως γίνεται κατανοητό, το άγνωστο του διαστήματος δημιουργεί ζητήματα που άπτονται άμεσης νομικής προστασίας καθώς φαντάζει κάτι μακρινό, όμως στην πραγματικότητα είναι κάτι που σε μερικά χρόνια θα αποτελεί καθημερινό ζήτημα των κρατών. Οι ιδιαιτερότητες του διαστήματος ως έναν ενιαίο χώρο που δεν μπορεί να αποτελέσει τμήμα κανενός κράτους, καθιστά επιτακτική τη συνεργασία όλων των κρατών προκειμένου να υπάρξει μια άρτια συνύπαρξη στους διαστημικούς χώρους, και μια συνεργασία η οποία θα φέρει νέες ανακαλύψεις και δυνατότητες στο ανθρώπινο γένος.
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές:
Τζανέτος Γ. (1994). Η στρατικοποίηση του διαστήματος σε σχέση με το δικαίωμα της άμυνας. Διαθέσιμο σε: https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/30027#:~:text=Η%20παρούσα%20διατριβή%20αποσκοπεί%20στο%20να%20θέσει,πλαίσιο%20του%20Γενικού%20Διεθνούς%20Δικαίου%20(συμπεριλαμβανομένου%20του
Χατζούλη Ε (2024). Τεχνητή Νοημοσύνη και δίκαιο του διαστήματος. Διαθέσιμο σε: https://dspace.lib.uom.gr/bitstream/2159/30338/1/ChatzouliEleniMsc2024.pdf
Matthew Lively (2024). Corporate Attributed lawmaking under the Outer Space Treaty of 1967. Manchester Journal of International Economic Law, Volume 21, Issue 2, 190-215,2024. Διαθέσιμο σε: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5000725
( The future of Space Tourism and legal Concerns, International Journal for Research Trends and Innovation, Volume 10, Issue 2, February 2025. Διαθέσιμο σε: https://www.ijrti.org/papers/IJRTI2502071.pdf
Πρωτογενείς πηγές:
United Nations, Office for Outer Space Affairs (1966). Treaty on Principles Governing the activities of States in the exploration and the use of Outer Space, including the Moon and other celestial bodies. Διαθέσιμο σε:
https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties/outerspacetreaty.html
European Space Agency (2022) Legal Aspects of Space Debris Mitigation, 2022 Clean Space Industry Days. Διαθέσιμο σε: https://indico.esa.int/event/416/sessions/1524/attachments/4856/7594/CSID22%20-%20Day%203%20-%20Legal%20Aspects%20of%20Space%20Debris%20Mitigation%20-%20ESA%20Perspective.pdf
United Nations, Office for Outer Space Affairs (2010) Space Debris Mitigation Guidelines of the Committee on the Peaceful Uses of outer space. Διαθέσιμο σε: https://www.unoosa.org/pdf/publications/st_space_49E.pdf
Άρθρα από ειδησεογραφικές πηγές:
Eduardo Baptista (2025) Damaged Shenzhou-20 spacecraft to return to Earth uncrewed for inspection. Διαθέσιμο σε : https://www.reuters.com/science/damaged-shenzhou-20-spacecraft-return-earth-uncrewed-inspection-2025-12-01/
Μανώλης Πλιόνης, Ανθή Κοσκινά (2024) Private companies are exploiting outer space, but the law is struggling to catch up. Διαθέσιμο σε: https://theconversation.com/private-companies-are-exploiting-outer-space-but-the-law-is-struggling-to-catch-up-223994
Jonathan Amos (2019) Israel’s Beresheet Moon mission gets under way. Διαθέσιμο σε: https://www.bbc.com/news/science-environment-47313486
Humberto Basilio (2025) China’s Stranded Astronauts show the dangers of Space Junks. Διαθέσιμο σε: https://www.scientificamerican.com/article/chinas-stranded-astronauts-show-the-dangers-of-space-junk/
European Space Agency About Space Debris. Διαθέσιμο σε:
https://www.esa.int/Space_Safety/Space_Debris/About_space_debris