Γράφει η Σοφία Ηλιοπούλου
Η Ανοικτή Θάλασσα (High Seas), δηλαδή οι περιοχές του ωκεανού πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (ΑΟΖ, αιγιαλίτιδα ζώνη, εσωτερικά ύδατα ή αρχιπελαγικά ύδατα), (Χατζηκωνσταντίνου et al., 2014, σ. 469) καλύπτει σχεδόν τα δύο τρίτα των παγκόσμιων θαλασσών και φιλοξενεί κρίσιμα οικοσυστήματα για τη ρύθμιση του κλίματος και τη διατήρηση της θαλάσσιας ζωής. Λόγω της τεράστιας σημασίας της, δημιουργήθηκε και η ανάγκη για την προστασία της, η οποία επήλθε με την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982). Ακόμα, όμως, και μετά από την Σύμβαση αυτή συνεχίζουν να υφίστανται ορισμένα θεσμικά κενά, ειδικότερα στο ζήτημα της προστασία της βιοποικιλότητας και του θαλάσσιου πλούτου.
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982), θέσπισε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο για τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των κρατών στις θαλάσσιες ζώνες, προβλέποντας μεταξύ άλλων ότι «τα κράτη έχουν την υποχρέωση να προστατεύουν και να διατηρούν το θαλάσσιο περιβάλλον» (άρθρο 192) και να λαμβάνουν μέτρα για την πρόληψη, τη μείωση και τον έλεγχο της ρύπανσης (άρθρο 194). Παράλληλα, τα άρθρα 87 και 89 κατοχυρώνουν την αρχή της ελευθερίας των θαλασσών, επιτρέποντας σε όλα τα κράτη τη χρήση της ανοικτής θάλασσας για ειρηνικούς σκοπούς, υπό τον όρο ότι δεν παρεμποδίζονται τα δικαιώματα των άλλων κρατών. Ωστόσο, η UNCLOS δεν καθιέρωσε συγκεκριμένο μηχανισμό για τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας πέραν των εθνικών ορίων, ούτε ρύθμισε την πρόσβαση και εκμετάλλευση των θαλάσσιων γενετικών πόρων (Marine Genetic Resources – MGRs). Η έλλειψη αυτή οδήγησε σε ένα θεσμικό κενό, το οποίο ήρθε να καλύψει η Συμφωνία για τη Διατήρηση και τη Βιώσιμη Χρήση της Θαλάσσιας Βιοποικιλότητας των Περιοχών Πέραν της Εθνικής Δικαιοδοσίας (BBNJ Agreement), που εγκρίθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στις 19 Ιουνίου 2023. Η BBNJ αποτελεί το τρίτο εφαρμοστικό όργανο της UNCLOS και σκοπεύει να συμπληρώσει το ισχύον δίκαιο της θάλασσας, δημιουργώντας δεσμευτικούς κανόνες για τη διαχείριση της βιοποικιλότητας σε διεθνή ύδατα (IISD Summary Report, 2023).
Το Μέρος II της Συμφωνίας (άρθρα 10–18) ρυθμίζει το ζήτημα των θαλάσσιων γενετικών πόρων και της δίκαιης κατανομής των ωφελειών. Το άρθρο 11 καθορίζει ότι οι MGRs των ABNJ πρέπει να χρησιμοποιούνται «για το όφελος όλης της ανθρωπότητας» (“for the benefit of all humanity”), υιοθετώντας ουσιαστικά την αρχή της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας που προβλέπεται στο άρθρο 136 της UNCLOS για τον βυθό και τα ορυκτά του. Το άρθρο 14 προβλέπει τη δημιουργία διεθνούς μηχανισμού κοινοποίησης και καταγραφής των ερευνών σε βάση δεδομένων, ενώ το άρθρο 15 εισάγει την υποχρέωση δίκαιης κατανομής των ωφελειών, τόσο σε υλική όσο και σε άυλη μορφή, όπως επιστημονικά δεδομένα, τεχνογνωσία και πρόσβαση στην τεχνολογία. Η πρόβλεψη αυτή αποσκοπεί στην αποφυγή του φαινομένου της «βιοπειρατείας» και στην προώθηση της επιστημονικής συνεργασίας.
Στο Μέρος III (άρθρα 19–29), η Συμφωνία προβλέπει τη θέσπιση χωρικών εργαλείων διαχείρισης (Area-Based Management Tools – ABMTs), συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών (Marine Protected Areas – MPAs) (Diz et al., 2024). Σύμφωνα με το άρθρο 19, τα κράτη οφείλουν να θεσπίζουν μέτρα για την προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας μέσω καθορισμένων γεωγραφικών περιοχών. Η διαδικασία ορίζεται στο άρθρο 20, σύμφωνα με το οποίο η πρόταση μιας MPA υποβάλλεται στην Conference of the Parties (COP), αξιολογείται από επιστημονικό και τεχνικό όργανο (Scientific and Technical Body) και εγκρίνεται με συναίνεση ή με πλειοψηφία δύο τρίτων. Το άρθρο 22 επιβάλλει στα κράτη-μέλη την υποχρέωση να λαμβάνουν τα απαραίτητα εθνικά μέτρα για την εφαρμογή των αποφάσεων της COP, ενώ το άρθρο 23 προβλέπει συνεργασία με τις περιφερειακές οργανώσεις, ώστε να διασφαλίζεται η συνέργεια και να αποφεύγεται η υπονόμευση (“non-undermining”) των υπαρχόντων μηχανισμών (Diz et al., 2024).
Το Μέρος IV (άρθρα 30–41) αφορά την περιβαλλοντική εκτίμηση επιπτώσεων (Environmental Impact Assessment – EIA) και προβλέπει ότι κάθε δραστηριότητα που ενδέχεται να προκαλέσει σημαντικές δυσμενείς επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα των ABNJ πρέπει να υπόκειται σε εκτίμηση επιπτώσεων, σύμφωνα με το άρθρο 30. Η διάταξη αυτή ενισχύει το άρθρο 206 της UNCLOS, το οποίο ήδη επιβάλλει στα κράτη την υποχρέωση να αξιολογούν τις πιθανές επιπτώσεις δραστηριοτήτων υπό τη δικαιοδοσία ή τον έλεγχό τους στο θαλάσσιο περιβάλλον. Επιπλέον, το άρθρο 35 της Συμφωνίας προβλέπει διαδικασία διαβούλευσης και δημοσιοποίησης των αποτελεσμάτων, ενισχύοντας τη διαφάνεια και τη συμμετοχή της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.
Το Μέρος V (άρθρα 42–46) καθιερώνει μηχανισμούς για τη μεταφορά θαλάσσιας τεχνολογίας και την ανάπτυξη ικανοτήτων (capacity-building) προς τα αναπτυσσόμενα κράτη, σε ευθυγράμμιση με το άρθρο 266 της UNCLOS, που προβλέπει την υποχρέωση διεθνούς συνεργασίας για τη διάδοση της θαλάσσιας επιστήμης. Η Συμφωνία επιβάλλει τη δημιουργία χρηματοδοτικών μηχανισμών (άρθρο 52) και την προώθηση κοινών προγραμμάτων εκπαίδευσης, ενισχύοντας τη συμμετοχή των λιγότερο ανεπτυγμένων κρατών στην ωκεάνια έρευνα.
Σε θεσμικό επίπεδο, το Μέρος VI προβλέπει τη σύσταση Conference of the Parties (άρθρο 48), Scientific and Technical Body (άρθρο 49) και Γραμματείας (άρθρο 51). Η COP αποτελεί το κύριο όργανο λήψης αποφάσεων, αρμόδιο για την παρακολούθηση της εφαρμογής της Συμφωνίας και την έγκριση των θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών. Ωστόσο, η Συμφωνία δεν περιλαμβάνει ρητές κυρώσεις σε περίπτωση μη συμμόρφωσης. Τα άρθρα 53 και 54 αναφέρουν απλώς πως η κάθε χώρα που είναι μέρος της συμφωνίας οφείλει να πάρει τα κατάλληλα μέτρα για την εφαρμογή της (IUCN, 2023).
Αδιαφιλονίκητα, η Συμφωνία BBNJ είναι ένα σημαντικό βήμα για την προστασία της θαλάσσιας ζωής παρουσιάζει, ωστόσο, σημαντικές θεσμικές και νομικές αδυναμίες που περιορίζουν την πρακτική της αποτελεσματικότητα. Ξεκινώντας, τίθενται ορισμένα πρακτικά ζητήματα στην επικύρωση της συμφωνίας. Η Συμφωνία χρειάζεται τουλάχιστον 60 κράτη για να τεθεί σε ισχύ, αλλά παρότι πάνω από 90 χώρες την έχουν υπογράψει, οι επικυρώσεις είναι πολύ λίγες. Ταυτόχρονα, η διαδικασία επικύρωσης είναι πολιτικά φορτισμένη και πολύπλοκη: κάθε χώρα πρέπει να εναρμονίσει την εσωτερική της νομοθεσία με τις απαιτήσεις της Συμφωνίας και να περάσει από κοινοβουλευτικές διαδικασίες, κάτι που απαιτεί χρόνο, τεχνογνωσία και πόρους.
Περνώντας τώρα στην εφαρμογή της Συμφωνίας, τα κράτη που δεν είναι συμβαλλόμενα δεν δεσμεύονται να εφαρμόσουν τις υποχρεώσεις της, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει ασυνέπεια μεταξύ των διεθνών πλαισίων και των πρακτικών των Marine Protected Areas (Yong & Xin, 2025). Παράλληλα, στις περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας (ABNJ), δεν υπάρχει κεντρική αρχή για έλεγχο, αλλά η συμμόρφωση εξαρτάται από τη συνεργασία των κρατών, που μπορεί να είναι ανομοιόμορφη, ενώ υπάρχουσες διεθνείς και περιφερειακές οργανώσεις (π.χ. RFMOs, ISA) και επικαλύψεις αρμοδιοτήτων μπορεί να δημιουργούν συγκρούσεις και κατακερματισμένη διακυβέρνηση (OSTL, n.d.). Το ζήτημα της δικαιοσύνης Βορρά–Νότου παραμένει επίσης κρίσιμο, καθώς, παρά τη ρητή πρόβλεψη για δίκαιη κατανομή οφελών οι σχετικοί μηχανισμοί διακυβεύονται από αοριστία και πιθανές ανισότητες, ενώ ταυτόχρονα η ρήτρα «not undermine» δημιουργεί αβεβαιότητα και δυσκολίες συνεργασίας με ήδη υπάρχοντα όργανα διαχείρισης (Sohail, 2024). Να σημειωθεί, τέλος, ότι ναι μεν η BBNJ θέτει ότι οι θαλάσσιοι γενετικοί πόροι στο υψηλό πέλαγος είναι «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας», αλλά η πρακτική εφαρμογή του διαμοιρασμού οφελών είναι πολύ δύσκολη. Πώς θα μετράται η αξία τους; Ποιοι θα είναι οι όροι διαμοιρασμού; Όλα αυτά απαιτούν πολύπλοκους μηχανισμούς οι οποίοι φυσικά πρέπει με κάποιον τρόπο να χρηματοδοτηθούν κάτι στο οποίο πολλά κράτη δεν μπορούν να συνεισφέρουν.
Ολοκληρώνοντας, παρά τις προκλήσεις και τις υπάρχουσες ελλείψεις της, η Συμφωνία BBNJ συνιστά ένα ιστορικό βήμα για την παγκόσμια διακυβέρνηση των ωκεανών, ενοποιώντας αρχές του δικαίου της θάλασσας και του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου. Η επιτυχία της εξαρτάται από την έγκαιρη επικύρωση και την πολιτική βούληση των κρατών να εφαρμόσουν δεσμευτικά μέτρα, ώστε να δημιουργηθεί ένα συνεκτικό και λειτουργικό διεθνές καθεστώς για τη διαχείριση των ωκεανών. Παράλληλα, η BBNJ θέτει τις βάσεις για συλλογική ευθύνη και παγκόσμια δικαιοσύνη στη χρήση και τον δίκαιο διαμοιρασμό των θαλάσσιων γενετικών πόρων, ανοίγοντας τον δρόμο για μια νέα εποχή διεθνούς συνεργασίας και βιώσιμης αξιοποίησης των κοινών θαλάσσιων πόρων. Η εφαρμογή της δεν είναι απλώς νομικό ζήτημα, αλλά ζήτημα πολιτικής βούλησης, επιστημονικής συνεργασίας και συλλογικής δράσης για το μέλλον των ωκεανών, καθιστώντας σαφές ότι η προστασία τους αποτελεί ευθύνη όλων.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Χατζηκωνσταντίνου, Κ., Αποστολίδης, Χ., Σαρηγιαννίδης, Μ. (2014). Θεμελιώδεις Έννοιες στο Διεθνές Δημόσιο Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκκουλα.
United Nations Convention on the Law of the Sea. Διαθέσιμη σε: https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
Agreement under the United Nations Convention on the Law of the Sea on the Conservation and Sustainable Use of the Marine Biological Diversity of areas beyond national jurisdiction. Διαθέσιμη σε:
IUCN. (2023). The High Seas Biodiversity Treaty: An Introduction to the Agreement under the United Nations Convention on the Law of the Sea on the conservation and sustainable use of marine biological diversity of areas beyond national jurisdiction. Διαθέσιμο σε: https://iucn.org/sites/default/files/2024-01/iucn-bbnj-treaty-policy-brief.pdf
Diz, D., Harrison, J., Kalawole, Oke E., Brown, C., Hirshbuehl, M. (2024). Area-Based Management Tools Under the BBNJ Agreement: Towards Effective and Equitable International Implementation. BBNJ Implementation Policy Brief Series: Policy Brief No. 3. Διαθέσιμο σε: https://www.law.ed.ac.uk/sites/default/files/2024-07/ABMT%20Final%20Brief.pdf
IISD. (2023). Summary Report. Further resumed 5th Session of the Intergovernmental Conference (IGC) on BBNJ. Διαθέσιμο σε:
Yong, W. & Xin, P. (2025). Application of the environmental impact assessment provisions under the BBNJ Agreement in high seas marine protected area: challenges and suggestion. Frontiers in Marine Science. Διαθέσιμο σε:
https://www.frontiersin.org/journals/marine-science/articles/10.3389/fmars.2025.1589936/full
Sohail, A. (2024). Assessing the legal framework for marine protected areas in high seas challenges and prospects under the UN BBNJ Agreement. Global Legal Studies Review. Διαθέσιμο σε: https://www.glsrjournal.com/article/assessing-the-legal-framework-for-marine-protected-areas-in-high-seas-challenges-and-prospects-under-the-un-bbnj-agreement?#8
Organization for the Study of Treaty Law (OSTL) (n.d.). Navigating Uncharted Waters: The Challenges of Implementing the Marine Biodiversity Treaty Beyond National Jurisdiction. Διαθέσιμο σε: https://treatylaw.org/navigating-uncharted-waters-the-challenges-of-implementing-the-marine-biodiversity-treaty-beyond-national-jurisdiction/?
Πηγή εικόνας:
Swanson, J. (2019). Jaws of Life. Fort Lauderdale Mag. Διαθέσιμο σε: https://fortlauderdalemagazine.com/jaws-of-life/#:~:text=Being%20at%20the%20top%20of%20the%20food,algal%20blooms%20that%20cause%20coral%20reef%20die%2Doffs.