Γράφει η Αλεξάνδρα Κουτσοδενδρή
Στις αρχές της δεκαετίας του 2022, με αφορμή τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η Ευρώπη ήρθε αντιμέτωπη με μια επώδυνη αλήθεια: η οικονομία της ήταν πολύ πιο ευάλωτη απ’ ό,τι πίστευαν, επί μακρόν, οι υπεύθυνοι χάραξης της πολιτικής. Η ενέργεια, ως θεμελιώδης παράγοντας που στηρίζει την οικονομική ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα, είχε μετατραπεί σε μια μεγάλη στρατηγική αδυναμία της ηπείρου (Vladimirov et al., 2025, σ.16). Η τεχνολογική καινοτομία αποτελεί βασικό εργαλείο για την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας, καθώς επιτρέπει στα κράτη να διαφοροποιούν τις πηγές ενέργειας, να αυξάνουν την αποδοτικότητα και να περιορίζουν την εξάρτησή τους από ασταθείς γεωπολιτικούς παράγοντες. Στο πλαίσιο αυτό, οι στρατηγικές διαφοροποίησης συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πιο ανθεκτικού ενεργειακού συστήματος, ενισχύοντας παράλληλα την οικονομική σταθερότητα απέναντι σε εξωτερικούς κραδασμούς (Lomlen, 2023, σ. 1-3). Η νέα αυτή πραγματικότητα αναδεικνύει ότι οι προκλήσεις για την ενεργειακή ασφάλεια δεν περιορίζονται πλέον σε παραδοσιακές μορφές γεωπολιτικού ανταγωνισμού, αλλά εκτείνονται και σε πιο σύνθετες και πολυδιάστατες μορφές πίεσης, καθιστώντας αναγκαία την κατανόηση του ρόλου των υβριδικών απειλών στο σύγχρονο περιβάλλον ασφάλειας.
‘Όσον αφορά τον όρο «υβριδική απειλή», ο Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου (εφεξής ΝΑΤΟ) ορίζει τις υβριδικές απειλές ως έναν συνδυασμό στρατιωτικών και μη στρατιωτικών μέσων, τόσο φανερών όσο και συγκαλυμμένων, όπως: παραπληροφόρηση, δολιοφθορά, κυβερνοεπιθέσεις, οικονομική πίεση, ανάπτυξη άτακτων ένοπλων ομάδων, χρήση τακτικών στρατιωτικών δυνάμεων. Οι υβριδικές μέθοδοι χρησιμοποιούνται για να θολώσουν τη διάκριση μεταξύ πολέμου και ειρήνης και να δημιουργήσουν αβεβαιότητα στις κοινωνίες-στόχους, επιδιώκοντας την αποσταθεροποίησή τους (Bjørge and Høiby, 2024, σ. 13-14). Οι υβριδικές εκστρατείες διαμορφώνονται με τρόπο που καθιστά δυσχερή τόσο τον έγκαιρο εντοπισμό, όσο και την αποτελεσματική αντιμετώπισή τους, καθώς λειτουργούν συστηματικά κάτω από το κατώφλι που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως πράξη πολέμου. Υπό το πρίσμα αυτό, η διαχείριση των υβριδικών απειλών συνιστά μια πολυεπίπεδη και διαρκώς μεταβαλλόμενη πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ) , τα κράτη-μέλη της και τους διεθνείς εταίρους της (European Council, 2025).
Το λεγόμενο ενεργειακό τρίλημμα αποτελεί μία από τις βασικές προκλήσεις στη διαμόρφωση σύγχρονων ενεργειακών πολιτικών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Κράτη και διεθνείς οργανισμοί, συμπεριλαμβανομένων των φορέων του αμυντικού τομέα, καλούνται να εξισορροπήσουν τρεις αλληλένδετες και συχνά αντικρουόμενες διαστάσεις: την οικονομική προσιτότητα της ενέργειας, την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και τη διασφάλιση της ενεργειακής ασφάλειας (World Energy Council, 2021) . Στο πλαίσιο αυτό, ο ευρωπαϊκός αμυντικός τομέας αντιμετωπίζει αυξανόμενες προκλήσεις στο σημείο σύγκλισης της κλιματικής αλλαγής και των υβριδικών απειλών (Briggs, 2020, σ. 3). Η εντεινόμενη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη παρουσία υβριδικών μορφών απειλής ενισχύει περαιτέρω την ευαλωτότητα των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών (Critical Energy Infrastructure – CEI). Δεδομένου ότι οι υποδομές αυτές αποτελούν θεμελιώδη στοιχεία για τη λειτουργία των ενεργειακών συστημάτων και την επιχειρησιακή ετοιμότητα των αμυντικών δομών, η προστασία και η ενίσχυση της ανθεκτικότητάς τους αναδεικνύεται σε σημαντική προτεραιότητα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια (Papamichael et al., 2025).
Στο πλαίσιο αυτό, ως κρίσιμη ενεργειακή υποδομή νοείται κάθε σύστημα ή στοιχείο του συστήματος μαζικής ηλεκτρικής ισχύος (bulk-power system), είτε φυσικό είτε ψηφιακό, του οποίου η δυσλειτουργία ή η καταστροφή θα μπορούσε να επιφέρει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην εθνική ασφάλεια, την οικονομική σταθερότητα, καθώς και στη δημόσια υγεία και ασφάλεια (Federal Energy Regulatory Commission, 2025). Στον θαλάσσιο χώρο, οι κρίσιμες ενεργειακές υποδομές περιλαμβάνουν εγκαταστάσεις αποθήκευσης LNG/LPG (Liquefied Natural Gas/ Liquefied Petroleum Gas), υπεράκτιες ενεργειακές πλατφόρμες και υποθαλάσσιους αγωγούς, οι οποίες αποτελούν βασικό στοιχείο της παγκόσμιας ανταλλαγής ενέργειας και της μετάδοσης δεδομένων, δεδομένου ότι σχεδόν το 90% της διαηπειρωτικής ψηφιακής κυκλοφορίας βασίζεται σε υποθαλάσσια καλώδια (Daniel et al., 2025). Κατά συνέπεια, η εύρυθμη λειτουργία και η προστασία των εν λόγω υποδομών συνιστούν κρίσιμο παράγοντα για τη διασφάλιση της συνολικής ανθεκτικότητας των σύγχρονων κρατικών και ενεργειακών συστημάτων.
Είναι επομένως εύκολα αντιληπτό, ότι οι κρίσιμες ενεργειακές υποδομές αποτελούν ολοένα και συχνότερο στόχο υβριδικών ενεργειών, καθώς η διατάραξη της λειτουργίας τους μπορεί να προκαλέσει σημαντικές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η δολιοφθορά στους αγωγούς Nord Stream, η οποία ανέδειξε με σαφή τρόπο την ευαλωτότητα των ενεργειακών υποδομών στο σύγχρονο περιβάλλον ασφάλειας. Πιο ειδικά, μεταξύ 26 και 29 Σεπτεμβρίου 2022, εντοπίστηκαν τέσσερις διαρροές στους αγωγούς Nord Stream 1 και Nord Stream 2, κοντά στο νησί Bornholm της Δανίας (United Nations, 2025). Οι εν λόγω διαρροές εμφανίστηκαν σε διεθνή ύδατα, εντός των αποκλειστικών οικονομικών ζωνών της Δανίας και της Σουηδίας. Έρευνες που διεξήχθησαν από τη Δανία, τη Γερμανία και τη Σουηδία κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι ζημιές προκλήθηκαν από ισχυρές εκρήξεις που συνδέονται με πράξη δολιοφθοράς, ενώ στο σημείο εντοπίστηκαν υπολείμματα εκρηκτικών (Security Council Report, 2025). Το περιστατικό ανέδειξε τη σημασία της προστασίας των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών εντάσεων. Οι επιθέσεις ή ακόμη και η απειλή επιθέσεων σε τέτοιες υποδομές αποτελούν βασικό χαρακτηριστικό των υβριδικών δραστηριοτήτων που εκδηλώνονται κάτω από το κατώφλι της ανοικτής σύγκρουσης. Στο πλαίσιο αυτό, η ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ της ΕΕ και του ΝΑΤΟ θεωρείται κρίσιμη για την αποτελεσματικότερη προστασία και ανθεκτικότητα των ενεργειακών υποδομών (Lorenz and Zaręba, 2022).
Το προαναφερθέν περιστατικό ενίσχυσε τις ανησυχίες σχετικά με την ασφάλεια των ενεργειακών υποδομών στην Ευρώπη και ανέδειξε την ανάγκη για πιο συντονισμένες πολιτικές προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Με αφορμή τα παραπάνω, η ΕΕ αναγνωρίζει τον κυβερνοχώρο ως κρίσιμο πεδίο ασφάλειας για την προστασία των κρίσιμων υποδομών, συμπεριλαμβανομένων των ενεργειακών δικτύων. Για τον λόγο αυτό, μέσω του European Defence Fund, η Ένωση επενδύει στην ανάπτυξη προηγμένων τεχνολογιών, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και οι κυβερνοτεχνολογίες, με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ευρωπαϊκών υποδομών απέναντι σε σύγχρονες απειλές (European Commission, 2025, σ. 7). Ακόμη, στο πλαίσιο της ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ανθεκτικότητας απέναντι στις υβριδικές απειλές, το Joint Research Centre έχει αναπτύξει την ομάδα Hybrid Threats and Critical Entities Resilience (HYCER), η οποία επικεντρώνεται στη μελέτη και ενίσχυση της προστασίας των κρίσιμων οντοτήτων της Ένωσης. Μέσω της συνεργασίας με θεσμούς της ΕΕ, κράτη-μέλη και αναλυτές πολιτικής, η ομάδα συμβάλλει στη διαμόρφωση στρατηγικών που ενισχύουν την ανθεκτικότητα κρίσιμων τομέων απέναντι σε σύνθετες και υβριδικές απειλές (Joint Research Centre, 2026). Τέλος, η EU Preparedness Union Strategy αποτελεί ένα στρατηγικό πλαίσιο πολιτικής που επιδιώκει την ενίσχυση της ικανότητας της ΕΕ να προλαμβάνει και να αντιμετωπίζει απειλές όπως υβριδικές και κυβερνοεπιθέσεις που στοχεύουν κρίσιμες ενεργειακές υποδομές. Η στρατηγική προβλέπει δράσεις όπως η δημιουργία αποθεμάτων ενεργειακού εξοπλισμού, η διεξαγωγή πανευρωπαϊκών ασκήσεων ετοιμότητας, η ανάπτυξη ολοκληρωμένων αξιολογήσεων κινδύνου και η ενίσχυση της συνεργασίας με το NATO. Παράλληλα, η Directive on the Resilience of Critical Entities ενισχύει το κανονιστικό πλαίσιο προστασίας κρίσιμων υποδομών, θεσπίζοντας μέτρα για την ενδυνάμωση της ανθεκτικότητας βασικών τομέων, συμπεριλαμβανομένου του ενεργειακού (European Commission, 2026).
Συνοψίζοντας, η ασφάλεια των ευρωπαϊκών ενεργειακών υποδομών αναδεικνύεται ως κρίσιμο ζήτημα στο σύγχρονο περιβάλλον ασφάλειας, όπου οι υβριδικές απειλές αξιοποιούν την πολυπλοκότητα και την αλληλεξάρτηση των ενεργειακών συστημάτων για την άσκηση πίεσης σε κράτη και κοινωνίες. Τα πρόσφατα περιστατικά δολιοφθοράς, καθώς και οι αυξανόμενες κυβερνοαπειλές, καταδεικνύουν ότι η προστασία των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών δεν αποτελεί πλέον μόνο τεχνικό ζήτημα ενεργειακής πολιτικής, αλλά βασική διάσταση της ευρωπαϊκής στρατηγικής ασφάλειας. Παρά τις σημαντικές πρωτοβουλίες που έχουν αναληφθεί σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η αποτελεσματική αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών προϋποθέτει ενισχυμένο συντονισμό, συνεχή τεχνολογική καινοτομία και βαθύτερη συνεργασία μεταξύ κρατών-μελών και διεθνών εταίρων. Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου στρατηγικού ανταγωνισμού, η ενεργειακή ασφάλεια συνδέεται πλέον άμεσα με την ευρύτερη γεωπολιτική ισορροπία ισχύος στην Ευρώπη.
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκές πηγές
Bjørge, N. M. Høiby, M. (2024), Contemporary research on hybrid threats, Nord university, Διαθέσιμο σε: https://www.taylorfrancis.com/chapters/oa-edit/10.4324/9781032617916-3/contemporary-research-hybrid-threats-nina-bj%C3%B8rge-marte-h%C3%B8iby?utm
Briggs, C. M. (2020), Climate Change and Hybrid Warfare Strategies, Journal of Strategic Security, Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/347699843_Climate_Change_and_Hybrid_Warfare_Strategies
Daniel, E. I. Makokha, A. Ren, X. Olatunji, E. (2025), Digital Transitions of Critical Energy Infrastructure in Maritime Ports: A Scoping Review, Journal of Marine Science and Engineering, Διαθέσιμο σε: https://www.mdpi.com/2077-1312/13/7/1264#Introduction
Lomlen, S. (2023), Energy security as a strategic objective in international relations, Research Gate, Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/378040474_Energy_security_as_a_strategic_objective_in_international_relations
Papamichael , I. Voukkali, I. Vrionides, K. Loizia, P. Stylianou, M. Sospiro P. Liscio, M. C. Naddeo, V. Zorpas, A. A. (2025), An overview of critical energy infrastructure of the European Defence sector, Elsevier, Διαθέσιμο σε: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S277242712500124X
Vladimirov, Μ. Köppen, M. Rickles, Μ. (2025), Energy and Climate Security in Europe: From Crisis Response to Structural Transformation, Center for the Study of Democracy, Διαθέσιμο σε: https://csd.eu/fileadmin/user_upload/publications_library/files/2025_09/ECSRI_Report_WEB_EN.pdf
Πρωτογενείς πηγές
European Commission (2025), EU Defence Industry Transformation Roadmap: Unleashing Disruptive Innovation for Defence Readiness, Διαθέσιμο σε: https://defence-industry-space.ec.europa.eu/document/download/513de692-d08c-40cc-80c3-cb6611ace178_en?filename=EU-Defence-Industry-Transformation-Roadmap.pdf
European Commission (2026) Critical infrastructure and cybersecurity, Διαθέσιμο σε: https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-security/critical-infrastructure-and-cybersecurity_en
European Council (2025), Hybrid threats, Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/hybrid-threats/
Federal Energy Regulatory Commission (2025), Critical Energy/Electric Infrastructure Information (CEII), Διαθέσιμο σε: https://www.ferc.gov/ceii
Joint Research Centre, (2026) Strengthening EU resilience: hybrid threats and critical entities, Διαθέσιμο σε: https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/strengthening-eu-resilience-hybrid-threats-and-critical-entities_en
Lorenz, W. Zaręba, S. (2022), Consequences of the Nord Stream 1 and 2 Gas Pipeline Explosions, The Polish Institute of International Affairs, Διαθέσιμο σε: https://pism.pl/publications/consequences-of-the-nord-stream-1-and-2-gas-pipeline-explosions
Security Council Report (2025), The Nord Stream Incident: Open Briefing, Διαθέσιμο σε: https://www.securitycouncilreport.org/whatsinblue/2025/08/the-nord-stream-incident-open-briefing-2.php
United Nations, (2025), Briefing Security Council, Senior Official Stresses Importance of Cooperation, Warns against Politicization of Nord Stream Investigations, UN Meetings Coverage and Press Releases, Διαθέσιμο σε : https://press.un.org/en/2025/sc16156.doc.htm
World Energy Trilemma Framework, (2021), World Energy Council, Διαθέσιμο σε: https://www.worldenergy.org/transition-toolkit/world-energy-trilemma-framework