Γράφει η Μαριάνθη Ευαγγελία Τρανσβαλίδου
Σήμερα σε πολλά και διαφορετικά ειδησεογραφικά άρθρα αναφέρονται όροι όπως «κράτος δικαίου», «δικαστική ανεξαρτησία» και «αρχή της δικαιοσύνης», χωρίς ποτέ να δίνεται και το αντίστοιχο ερμηνευτικό και εννοιολογικό πλαίσιο τους με συνέπεια συχνά να ερμηνεύονται λάθος από τον μέσο αναγνώστη. Ένα συχνό φαινόμενο που παρατηρείται όλο και περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες είναι το «ζευγάρωμα» των παραπάνω όρων σε ένα κοινό έδαφος, αυτό της ανεξάρτητης δικαστικής αρχής και τον ρόλο του κράτους δικαίου στην επίτευξή της. Επρόκειτο για ένα ζήτημα που έχει απασχολήσει πολλές χώρες, μάλιστα και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως σύνολο, με πιο πρόσφατο και σοβαρό παράδειγμα αυτό της Ουγγαρίας σχετικά με τη διάβρωση του δικαστικού κλάδου της χώρας και τον έλεγχό του από την κυβέρνηση, γεγονός που οδήγησε στην απόλυτη αμφισβήτηση του δικαστικού λειτουργήματος της χώρας και στην δικαστική της διαμάχη με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Πλέον, η σχέση των ευρωπαϊκών κρατών-μελών με τη Ένωση είναι πλήρως εναρμονισμένη και ως έναν βαθμό αλληλεξαρτώμενη. Με το πέρασμα των χρόνων και τη σύναψη συνθηκών, έχουν καθιερωθεί και εφαρμοσθεί ορισμένες αρχές με σκοπό το σεβασμό και τη διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας στον χώρο της Ένωσης, όπως το κράτος δικαίου. Ο όρος «κράτος δικαίου» εμφανίστηκε το 1986 στην γνωστή «Υπόθεση των Πρασίνων» (Les Verts v. Parliament, C-294/83). Στη συγκεκριμένη απόφαση-ορόσημο κατέστη επιτακτική ανάγκη για ανάδειξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας σε ένα υπερνομοθετικό όργανο το οποίο θα ελέγχει και θα υπερτερεί των κρατών-μελών. Έτσι, σε ένα πρώιμο στάδιο το κράτος δικαίου χαρακτηρίζεται από την αρχή της νομιμότητας και του αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου (Fr. Jacobs, 2007). Έπειτα, ο όρος αυτός άρχισε να αποκτά υπόσταση μέσα από την αναφορά του στις Συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ το 1992 και 1997 αντίστοιχα (Συνθήκη Μάαστριχτ, 1992). Το παράδοξο όμως είναι ότι το κράτος δικαίου δεν έχει αποκτήσει μέχρι και σήμερα έναν συγκεκριμένο ορισμό ωστόσο κατέχει κάποια κοινώς αποδεχόμενα χαρακτηριστικά (Μ. Δ. Χρυσομάλλης, 2018).
Το πιο σημαντικό στοιχείο του κράτους δικαίου είναι ότι καθιερώνει έναν «συνταγματισμό» στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής ένωσης (Μ. Δ. Χρυσομάλλης, 2018). Όλες οι κρατικές έννομες τάξεις βασίζονται στην αρχή αυτή, η οποία πρεσβεύει την απονομή δικαιοσύνης, τη δικαστική ανεξαρτησία, τη διάκριση των εξουσιών και την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την ισότητα και τη διαφάνεια. Όπως γίνεται αντιληπτό, ο όρος κράτος δικαίου θεωρείται μια αρχή-ομπρέλα η οποία εμπεριέχει κάποιες αξίες-θεμέλια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όπως έχει ήδη αναφερθεί λόγω του πολυσχιδούς χαρακτήρα του όρου, δεν έχει δοθεί ένας συγκεκριμένος ορισμός όμως για την ενιαία εφαρμογή του από τα κράτη μέλη, όμως στη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται ρητή μνεία στο περιεχόμενό του και στον τρόπο εφαρμογής του στα άρθρα 2 και 7 αντίστοιχα, κατά τα οποία το Συμβούλιο μπορεί μετά από σχετική πρόταση να ερευνήσει την παράβαση κάποιου κανόνα- αξίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης από κάποιο κράτος- μέλος και να επιβάλει ανάλογες κυρώσεις σε αυτό (Συνθήκη Ευρωπαϊκής Ένωσης).
Ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο στο οποίο πρέπει να δοθεί η δέουσα προσοχή ειδικά στις μέρες μας είναι η δικαστική ανεξαρτησία. Ως δικαστική ανεξαρτησία ορίζεται η ελεύθερη και χωρίς εξωτερική πίεση εργασία των δικαστών με τρόπο αντικειμενικό και δίκαιο προς τους διαδίκους και η αυτόνομη από όλες τις υπόλοιπες λειτουργία της δικαστικής εξουσίας (Βηλαράς, 2019). Βάσει των παραπάνω καθίσταται σαφές ότι η δικαστική ανεξαρτησία χωρίζεται σε δύο επίπεδα: αυτό του ανεξάρτητου δικαστή και στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης εν συνόλω (Rafael Bustos Gisbert, 2022). Αρχικά, ως ανεξάρτητος δικαστής θεωρείται αυτός που υποδεικνύεται από το αρμόδιο όργανο για την εκδίκαση μιας υπόθεσης. Άπαξ και πραγματοποιηθεί η ανάληψη μιας υπόθεσης από έναν δικαστή δεν είναι επιτρεπτή η αφαίρεσή της από αυτόν παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις οι οποίες προβλέπονται σε εθνικό νόμο. Τελευταίο κριτήριο είναι η αποτελεσματική απαγόρευση εσωτερικών και εξωτερικών πιέσεων προς το δικαστικό σώμα για την έκδοση απόφασης (Λίνα Παπαδοπούλου). Η δικαστική ανεξαρτησία επιτυγχάνεται με τόσο με κρατικά όσο και με ευρωπαϊκά μέτρα. Στην Ελλάδα επρόκειτο για συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, το οποίο αναγνωρίζει την απόλυτη απονομή της δικαστικής εξουσίας στο δικαστικό σώμα το οποίο λειτουργεί ανεξάρτητα από τις υπόλοιπες εξουσίες. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο η ανεξαρτησία αυτή είναι ιδιαίτερα δύσκολα να επιτευχθεί, με πολλές χώρες να βρίσκονται ενώπιον των ευρωπαϊκών αρχών για την καταπάτησή της (Ανδρουλάκης).
Η περίπτωση της Ουγγαρίας έχει απασχολήσει την Ευρωπαϊκή κοινότητα τα τελευταία χρόνια λόγω της συνεχούς απειλής και παράβασης κάτω από την οποία βρίσκεται το κράτος δικαίου. Το σχετικό ζήτημα χρονολογείται ήδη από το 2018 όπου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινήθηκε κατά της Ουγγαρίας, όταν η χώρα ψήφισε νόμους σχετικά με τη μεταναστευτική εισροή, οι οποίοι ήταν ρητώς αντίθετοι με τις αξίες της Ένωσης και υπήρχε μια άρνηση της χώρας να εφαρμόσει αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (CNN, 2018). Όμως, η αντιπαράθεση αυτή δεν περιοριζόταν στο μεταναστευτικό. Την ίδια χρονιά η κυβέρνηση της Ουγγαρίας ψήφισε και εφάρμοσε ένα νομοσχέδιο με σημαντικές αλλαγές στη δικαστική εξουσία και στον τρόπο άσκησής της και επεδίωκε τον άμεσο έλεγχό της από άλλες εξουσίες. Αμέσως ασκήθηκε σκληρή κριτική στο νομοσχέδιο αυτό το οποίο υπονόμευε τη δικαστική ανεξαρτησία των εθνικών δικαστών της Ουγγαρίας και άλλες αρχές της Ένωσης. Ακόμα και σήμερα παρόλο που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκανε χρήση του άρθρου 7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για επιβολή κυρώσεων κατά της Ουγγαρίας, για πρώτη φορά στην ιστορία, το ζήτημα διερευνάται και αμφισβητείται σφόδρα κατά πόσο η Ουγγαρία συμμορφώθηκε (Σύνοδος Ολομέλειας, 2025).
Δυστυχώς όμως, το ζήτημα αυτό δεν έχει επιλυθεί ακόμα και οι σχέσεις Ουγγαρίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται σε κλιμάκωση λόγω της αστάθειας που επικρατεί στο δικαστικό σύστημα της χώρας. Το 2023 η Ουγγαρία δέχτηκε κονδύλια ύψους 10 δισεκατομμυρίων ευρώ τα οποία είχαν πρότινος δεσμευθεί λόγω μη καθιέρωσης θεμελιωδών προϋποθέσεων του κράτος δικαίου. Με το νέο έτος, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στράφηκε κατά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής λόγω της χορήγησης των κονδυλίων στην Ουγγαρία καθώς αμφισβητείται το κατά πόσο βελτιώθηκαν οι συνθήκες κράτος δικαίου στην Ουγγαρία, οι οποίες θα επέτρεπαν την αποδέσμευση των συγκεκριμένων κονδυλίων, ενώ υποστηρίζεται ότι είχε εκδοθεί και σχετική γνωμοδότηση η οποία δεν είναι μεν δεσμευτική ωστόσο επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την έκβαση της απόφασης. Ως αποτέλεσμα, έχει τεθεί ως ενδεχόμενο η επιστροφή των κονδυλίων από την Ουγγαρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και ήδη έχει αποφασιστεί να μην χορηγηθούν άλλα κονδύλια για παρεμφερή ζητήματα δημοκρατικότητας και κράτος δικαίου (Δικαστήριο Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2026). Η απόφαση αυτή αναμένεται να αποτελέσει κομβικό σημείο για το ευρωπαϊκό δίκαιο και να αναδιαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τη σχέση Ευρωπαϊκής Ένωσης και κρατών-μελών.
Εν κατακλείδι, το ζήτημα του κράτους δικαίου δεν θεωρείται μια εδραιωμένη αρχή και αποτελεί ένα έργο προς υλοποίηση στις σημερινές δημοκρατίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρά τις συνεχείς προσπάθειες της Ένωσης, καθίσταται επιτακτική η άρτια συνεργασία και επικοινωνία μεταξύ της Ένωσης και των κρατών- Μελών προκειμένου να επιτευχθεί η υλοποίηση του ευρωπαϊκού οράματος και να αναδειχθούν οι ευρωπαϊκές αξίες και ιδεώδη. Στόχος και μέλημα της Ένωσης αποτελεί η προαγωγή του κράτος δικαίου αλλά και ο συνετισμός κρατών- μελών που παρεκκλίνουν από βασικές αρχές του προκειμένου να εδραιωθεί μια ισορροπία και ένας κοινός παρονομαστής σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή επικράτεια.
Βιβλία
Fr. Jacobs (2007), The sovereignty of law: The European Way, Cambridge University Press, σελ. 35.
Μιχάλης Δ. Χρυσομάλλης (2018), Η αρχή του κράτους δικαίου στην έννομη τάξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη σελ. 23-52.
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Μιχαήλ Βηλαράς (2018), Δικαστική Ανεξαρτησία και Αρχές Αμοιβαίας Εμπιστοσύνης και Αναγνώρισης στην πρόσφατη Νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Θεσσαλονίκη. Διαθέσιμο σε: https://european-law-association.gr/wp-content/uploads/2019/02/Βηλαράς.pdf
Rafael Bustos Gisbert (2022), Judicial Independence in European Constitutional Law, Cambridge University Press,
Βασίλης Π. Ανδρουλάκης (2018), Ζητήματα Δικαστικής Ανεξαρτησίας. Διαθέσιμο σε: https://www.constitutionalism.gr/wp-content/uploads/2018/07/Η-δικαστική-ανεξαρτησία.pdf
Λίνα Παπαδοπούλου, Το κράτος δικαίου στην Ευρώπη και αυταρχικός λαϊκισμός ως «δούρειος ίππος» για την άλωσή του. Διαθέσιμο σε: https://www.constitutionalism.gr/wp-content/uploads/2022/01/Papadopoulou.Lina_Κράτος-δικαίου-ως-sine-qua-non-της-συνταγματικής-δημοκρατίας.pdf
Πρωτογενείς πηγές
Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρθρα 2 και 7, 1992. Διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomothesia/synthiki-gia-tin-eyropaiki-enosi/arthro-7-synthiki-gia-tin-eyropaiki-enosi/
Άρθρα από ειδησεογραφικές πηγές
Σύνοδος Ολομέλειας, Κρίση του Κράτους Δικαίου στην Ουγγαρία: το ΕΚ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, 2025. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/news/el/press-room/20251120IPR31492/krisi-tou-kratous-dikaiou-stin-ouggaria-to-ek-krouei-ton-kodona-tou-kindunou
Amnesty (2020). Ουγγαρία: Ο φόβος επικρατεί μεταξύ των δικαστών. Διαθέσιμο σε: https://www.amnesty.gr/news/articles/article/23183/oyggaria-o-fovos-epikratei-metaxy-ton-dikaston
CNN (2018). Ουγγαρία: Στη Βουλή το νομοσχέδιο που ποινικοποιεί την παροχή βοήθειας σε μετανάστες. Διαθέσιμο σε:
Parapolitika, 2026. Xαμός για τα 10 δισ. ευρώ της Ουγγαρίας: Το Δικαστήριο της ΕΕ ανοίγει θέμα επιστροφής κονδυλίων – “Είναι παράλογο”, λέει ο Όρμπαν. Διαθέσιμο σε: https://www.parapolitika.gr/diethni/article/1680099/xamos-gia-ta-10-dis-euro-tis-ouggarias-to-dikastirio-tis-ee-anoigei-thema-epistrofis-kondulion-einai-paralogo-leei-o-orban/
Εικόνα: https://gr.pinterest.com/pin/1061653312136194538/