Γράφει η Ελένη Δημητροπούλου
Η ένοπλη σύγκρουση μεταξύ του Ισραήλ και της Παλαιστίνης αποτελεί ένα από τα κύρια στοιχεία που χαρακτηρίζουν την περιοχή της Μέσης Ανατολής τον τελευταίο αιώνα. Το φλέγον αυτό ζήτημα έχει απασχολήσει ανέκαθεν τη διεθνή κοινότητα, σχετικά με τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την ασφάλεια της περιοχής, αλλά και τις επιπτώσεις της στο επίπεδο των διαπεριφερειακών σχέσεων. Μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, η σύγκρουση απέκτησε μια διαφορετική διάσταση, η οποία σηματοδότησε ένα νέο κεφάλαιο σε αυτόν τον πόλεμο. Πλέον, πέρα από την παραδοσιακή του διεξαγωγή μεταξύ ανθρώπων, η σύγκρουση περιλαμβάνει και την ψηφιακή διάσταση, καθώς η χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών έχει κλιμακωθεί σε πρωτοφανή βαθμό (Fathallah, 2025). Σε αυτή τη φάση, χρησιμοποιήθηκε σε πληθώρα τομέων η τεχνητή νοημοσύνη, η συλλογή δεδομένων πραγματοποιήθηκε με ραγδαίους και πρωτόγνωρους ρυθμούς και αρκετές στρατιωτικές επιχειρήσεις αυτοματοποιήθηκαν, τόσο ως προς τον εντοπισμό στόχων όσο και ως προς τη συλλογή δεδομένων. Η μεγαλύτερη διαφορά στη συγκεκριμένη φάση, σε σχέση με το παρελθόν, είναι ότι έπαψε πλέον ο ανθρώπινος στόχος να ταυτίζεται αποκλειστικά με στρατιωτικούς σε θέσεις υψηλής επικινδυνότητας, αλλά επεκτάθηκε και σε κατώτερα στελέχη, αστυνομικούς και άλλα άτομα που θεωρούνταν ότι συνδέονταν με παλαιστινιακές οργανώσεις (Queen Mary University of London, 2024).
Tο άρθρο αυτό θα εξετάσει τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα και, πιο συγκεκριμένα, τα τρία κύρια συστήματα (Gospel, Lavender, Where’s Daddy). Στη συνέχεια, θα αξιολογήσει τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης με βάση τα κριτήρια του jus in bello. Τέλος, θα αναφερθεί σε μια διαφορετική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας.
Αναφορικά με τη στοχοποίηση και την εξόντωση Παλαιστινίων «εχθρών», τρία κύρια προγράμματα τέθηκαν σε εφαρμογή για αυτόν τον σκοπό. Σύμφωνα με συνεντεύξεις που δόθηκαν στο ισραηλινοπαλαιστινιακό μέσο +972 Magazine, το Ισραήλ έχει εξοπλιστεί με το Gospel, ένα σύστημα στοχοποίησης βασισμένο σε τεχνητή νοημοσύνη, το οποίο στοχεύει στην επιτάχυνση και την αυτοματοποίηση της διαδικασίας στοχοποίησης. Σύμφωνα με τον πρώην αρχηγό του Γενικού Επιτελείου των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων, Αβίβ Κοχάβι, πριν από τη χρήση του συστήματος εντοπίζονταν περίπου 50 στόχοι ετησίως, ενώ με το σύστημα Gospel, αλλιώς ονομαζόμενο Habsora, ο αριθμός αυτός αυξήθηκε σε πάνω από 100 την ημέρα, ώστε η αεροπορία να μην μένει ποτέ χωρίς διαθέσιμους στόχους (Abraham, 2023). Αντί για ανθρώπους, το σύστημα στοχεύει σε κτίρια και αρχηγεία, τα οποία αναγνωρίζονται ως κέντρα υψηλού κινδύνου, δηλαδή κέντρα δραστηριότητας της Χαμάς. Ο τεράστιος όγκος δεδομένων συλλέγεται μέσω πλάνων από drone, κλεμμένων επικοινωνιών, δεδομένων επιτήρησης και πληροφοριών που αντλούνται από την παρακολούθηση των κινήσεων ατόμων και μεγάλων ομάδων. Το σύστημα βαθμολογεί και ανάλογα απεικονίζει με τρία διαφορετικά χρώματα, κίτρινο, πράσινο και κόκκινο, λαμβάνοντας υπόψη και τις εκτιμήσεις θυμάτων στην περιοχή (Davies et al., 2023). Το κόκκινο χρώμα σημαίνει ότι υπάρχουν υπερβολικά πολλά θύματα μεταξύ των Παλαιστινίων για να δικαιολογηθεί μια επίθεση, ενώ το πράσινο υποδεικνύει το αντίθετο, με αποτέλεσμα να την εγκρίνει (Fenton-Harvey, 2023). Ωστόσο, το Gospel έχει συνδεθεί με πολυάριθμους θανάτους αμάχων και δεν είναι πάντοτε ακριβές, παρά το γεγονός ότι απαιτείται ανθρώπινη έγκριση (Queen Mary University of London, 2024).
Συμπληρωματικά λειτουργούν τα προγράμματα Lavender και Where’s Daddy, τα οποία στοχεύουν πρόσωπα. Το πρώτο πρόγραμμα δημιουργεί μια λίστα στόχων, οι οποίοι στο παρελθόν ήταν κυρίως μέλη της Χαμάς. Ωστόσο, όταν το Lavender ρυθμίζεται να έχει ευρύτερη εμβέλεια, περιλαμβάνει κατώτερα στελέχη, μέλη της πολιτικής άμυνας και αστυνομικούς, φτάνοντας συνολικά τους 37.000 και πλέον στόχους. Το σύστημα έχει κατηγορηθεί επανειλημμένα για μεροληψία. Ο ίδιος ο στρατός εκτιμούσε την ακρίβειά του σε περίπου 90%, δηλαδή ποσοστό σφάλματος της τάξης του 10% (Abraham, 2024). Σύμφωνα με δημοσιευμένες αναφορές, το μοντέλο εκπαιδεύτηκε σε δεδομένα γνωστών μελών και αναζητά παρόμοια χαρακτηριστικά στον υπόλοιπο πληθυσμό (Abraham, 2024). Επειδή η αναγνώριση στηρίζεται στην ομοιότητα και όχι σε επιβεβαιωμένη ιδιότητα, υπάρχει κίνδυνος να καταχωρίζονται ως στόχοι και άμαχοι. Μία προφύλαξη που λαμβανόταν, ειδικά για τα κατώτερα στελέχη, ήταν ο έλεγχος του φύλου τους, καθώς θεωρούνταν ότι οι γυναίκες δεν κατείχαν επίσημο ρόλο στη Χαμάς και, επομένως, εξαιρούνταν. Σύμφωνα με το προσωπικό που είχε χρησιμοποιήσει το πρόγραμμα, η έγκριση για τη στοχοποίηση γινόταν σχεδόν αυτόματα, με κάθε περίπτωση να απαιτεί μόλις 20 δευτερόλεπτα. Το Where’s Daddy διευκόλυνε την εφαρμογή του Lavender, καθώς παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο την τοποθεσία των ανθρώπινων στόχων και ειδοποιεί τον στρατό όταν ο στόχος εισέρχεται στην οικία του, στο σπίτι της οικογένειάς του, οπότε και μπορεί να πραγματοποιηθεί το χτύπημα. Με τη χρήση της τεχνικής του «ευρέος κυνηγιού» (broad hunting), χαμηλόβαθμοι στρατιωτικοί μπορούσαν να αντιγράφουν και να επικολλούν εκατοντάδες, ακόμη και χιλιάδες, ονόματα από τη λίστα του Lavender, μέχρι κάποιος από αυτούς να φτάσει στην κατοικία του. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), 6.120 άνθρωποι που ανήκαν σε 1.340 οικογένειες έχασαν τη ζωή τους κατά τον πρώτο μήνα του πολέμου, με το ρεπορτάζ του +972 να συνδέει τις απώλειες αυτές με την πρακτική των χτυπημάτων σε οικίες (Abraham, 2024). Η Fathallah (2025) επισημαίνει μια θεμελιώδη αντίφαση στη λειτουργία αυτών των συστημάτων: ο πληθυσμός λειτουργεί ταυτόχρονα ως στόχος και ως πηγή δεδομένων. Ενώ το ζητούμενο είναι ο θάνατος των στόχων, τα συστήματα εξαρτώνται από τη συνεχή παρουσία και δραστηριότητά τους για να συλλέγουν πληροφορίες και να εκπαιδεύονται.
Τα προγράμματα που εισήχθησαν σε αυτή τη σύγκρουση εγείρουν αναμφισβήτητα μια σειρά νέων ανησυχιών και ερωτημάτων, πιο συγκεκριμένα ως προς το κατά πόσο η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να δικαιολογηθεί ηθικά και, αν ναι, κατά πόσο συνάδει με τις αρχές του δικαίου κατά τη διεξαγωγή του πολέμου (jus in bello). Ο Αυγουστίνος ο Ιππώνος (Ιερός Αυγουστίνος) και ο Θωμάς Ακινάτης έθεσαν ένα σημαντικό ζήτημα: είναι όλοι οι πόλεμοι δικαιολογημένοι; Πώς μπορεί να οριστεί ένας δίκαιος πόλεμος και με βάση ποια κριτήρια; Αυτοί οι δύο μελετητές θεμελίωσαν κυρίως το jus ad bellum: το δίκαιο της προσφυγής στον πόλεμο (ICRC, 2015). Στη συνέχεια, μελετητές όπως ο Vitoria ανέπτυξαν περαιτέρω τη θεωρία του δίκαιου πολέμου, και ιδίως το jus in bello, δηλαδή τους κανόνες που διέπουν τη διεξαγωγή της σύγκρουσης (Vitoria, 1917), ενώ το jus post bellum, που αφορά την περίοδο μετά την ολοκλήρωσή της, είναι σύγχρονη προσθήκη (Orend, 2002). Καθώς εδώ εξετάζεται η δικαιοσύνη της συμπεριφοράς εντός ενός πολέμου, ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος ο πόλεμος ήταν δικαιολογημένος, η ανάλυση επικεντρώνεται στους βασικούς πυλώνες του jus in bello: α) στρατιωτική αναγκαιότητα, β) απαγόρευση εγγενώς κακών μέσων (mala in se), γ) διάκριση και δ) αναλογικότητα (Lazar, 2016).
Τα δύο πρώτα κριτήρια δεν χρειάζονται τόσο εκτενή ανάλυση σε σχέση με τη συγκεκριμένη περίπτωση. Σύμφωνα με το κριτήριο της στρατιωτικής αναγκαιότητας, η βία επιτρέπεται μόνο όταν υπάρχει συγκεκριμένος σκοπός και στόχος. Η χρήση τεχνολογιών αναφορικά με τη στοχοποίηση δεν είναι αναγκαία για την επίτευξη ενός νόμιμου στρατιωτικού στόχου, καθώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλα, λιγότερο παρεμβατικά, μέσα για την επίτευξη του αποτελέσματος. Επιπλέον, προγράμματα όπως το Gospel χρησιμοποιούνται ώστε η αεροπορία να μη μένει χωρίς στόχους. Το ζήτημα αυτό δεν αφορά την αναγκαιότητα (necessity) αλλά την αποδοτικότητα (efficiency). Εδώ είναι εμφανές ότι η χρονική διάσταση είναι κεντρική στη συζήτηση, καθώς η δυνατότητα του Gospel να στοχοποιεί γρήγορα και αποτελεσματικά διαμόρφωσε τη στρατηγική και όχι το αντίστροφο. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη εξακολουθεί να αναδύεται και να αναπτύσσεται, δεν υπάρχει ένα υφιστάμενο πλαίσιο που να ορίζει ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στον πόλεμο είναι εκ φύσεως ανήθικη, όπως συμβαίνει με τα χημικά όπλα (Fathallah, 2025). Στο πλαίσιο αυτό, το συγκεκριμένο κριτήριο (β) παραμένει άλυτο, λόγω της έλλειψης θεωρητικής και κανονιστικής συναίνεσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αρχή της διάκρισης, σύμφωνα με την οποία, όπως ορίζεται στις Συμβάσεις της Γενεύης, οι στρατιωτικοί οφείλουν να κάνουν σαφή διάκριση μεταξύ μαχητών, οι οποίοι αποτελούν νόμιμους στόχους, και μη μαχητών, δηλαδή αμάχων, οι οποίοι προστατεύονται. Όπως παρουσιάστηκε παραπάνω, το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης Lavender, σε σημαντικό ποσοστό περιπτώσεων, αναγνωρίζει εσφαλμένα αμάχους, λόγω της μεροληπτικής εκπαίδευσής του, ενώ το Gospel σηματοδοτεί ενίοτε εσφαλμένα ότι δεν υπάρχουν άμαχοι κοντά στο κτίριο, παρέχοντας την πράσινη ένδειξη. Το περιθώριο σφάλματος είναι σημαντικό και επαρκεί για να γίνει λόγος για παραβίαση της αρχής της διάκρισης (Queen Mary University of London, 2024).
Σε σχέση με τον κανόνα της αναλογικότητας, η ζημία που προκαλείται στον άμαχο πληθυσμό δεν θα πρέπει να είναι υπερβολική σε σχέση με το στρατιωτικό πλεονέκτημα που επιδιώκεται. Το σύστημα, παρότι διαθέτει πολλές δυνατότητες, δεν μπορεί να σταθμίσει κριτικά την εκάστοτε κατάσταση· το πρόσωπο που υπογράφει και εγκρίνει την εντολή είναι αυτό που οφείλει να το πράξει. Αν και απαιτείται η κάθε περίπτωση να αξιολογείται ξεχωριστά από τους στρατιωτικούς, με το Gospel ή το Lavender, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η απόφαση είναι σχεδόν πανομοιότυπη με αυτήν που προτείνουν τα προγράμματα, καθώς ο στρατός τα εμπιστεύεται σε μεγάλο βαθμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των παράπλευρων απωλειών αποτελεί το Where’s Daddy, όπου ο στρατός πραγματοποιεί την επίθεση όταν ο στόχος επιστρέφει στο σπίτι του, στην οικογένειά του, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο αριθμός των θυμάτων (Abraham, 2024). Όπως αναφέρει ο Abraham (2024), υπάρχουν προεγκεκριμένα όρια παράπλευρων απωλειών περίπου 15-20 αμάχων για κατώτερα στελέχη, ωστόσο τα ίδια τα όρια ήταν αρκετά υψηλά. Όταν τέτοια όρια εφαρμόζονται μαζικά και σχεδόν αυτόματα, η στάθμιση κάθε μεμονωμένης περίπτωσης, την οποία απαιτεί η αρχή της αναλογικότητας, ουσιαστικά δεν πραγματοποιείται. Πρόκειται λοιπόν για μια εμφανή παραβίαση της αρχής αυτής.
Εφόσον αναλύσαμε το δίκαιο της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης κατά τη διάρκεια του πολέμου, εύλογο θα ήταν να αναφερθούμε και στην περίπτωση όπου η τεχνητή νοημοσύνη δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο για την επίθεση και τη στοχοποίηση των εχθρών, αλλά και για την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, με τη μορφή τροφίμων και φαρμάκων. Πιο συγκεκριμένα, τα τρόφιμα δίνονταν σε Παλαιστίνιους που ήταν καταγεγραμμένοι στο σύστημα και των οποίων τα βιομετρικά δεδομένα είχαν καταχωρηθεί. Οι δικαιούχοι των τροφίμων όλων των ηλικιών και φύλων έπρεπε να περάσουν από έλεγχο με σκανάρισμα του προσώπου, γεγονός που μετέτρεπε την όλη διαδικασία σε ένα είδος σημείου ελέγχου και υποσύστημα της γενικότερης επιτήρησης στην περιοχή. Η πρακτική αυτή προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στη διεθνή κοινότητα, με διεθνείς οργανισμούς, όπως το Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για την Παιδική Ηλικία (UNICEF) (UN News, 2025) και η Skyline International for Human Rights (SIHR), να την κατηγορούν για παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και, πιο συγκεκριμένα, του δικαιώματος στην ιδιωτικότητα, το οποίο θεμελιώνεται στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο άρθρο 12, καθώς και στο άρθρο 17 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (Skyline International for Human Rights, 2025).
Η βοήθεια παρεχόταν από έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό, το Gaza Humanitarian Foundation (GHF), ο οποίος χρησιμοποιούσε ιδιωτικές αμερικανικές εταιρείες για τη διανομή και την ασφάλεια της βοήθειας. Η δράση του υποστηριζόταν από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ενώ δέχθηκε κριτική από τον ΟΗΕ. Η κριτική αυτή βασιζόταν στο ότι η βοήθεια, αντί να διευκολύνει, συχνά απέκλειε όσους τη χρειάζονταν, καθώς η Γάζα βρισκόταν σε υψηλό κίνδυνο λιμοκτονίας, με αποτέλεσμα η συγκεκριμένη πολιτική να δυσχεραίνει περαιτέρω την κατάσταση, τη στιγμή που χιλιάδες άνθρωποι δεν ήταν καταχωρισμένοι στα συστήματα (Skyline International for Human Rights, 2025). Ο οργανισμός είχε ξεκινήσει να λειτουργεί τον Μάιο του 2025 και στις 24 Νοεμβρίου 2025 ανακοίνωσε επίσημα τον τερματισμό των δραστηριοτήτων του (Gritten, 2025).
Εν κατακλείδι, είναι φανερό ότι η τεχνητή νοημοσύνη, όπως χρησιμοποιήθηκε στην ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση, αποτελεί προηγούμενο για τις επόμενες μάχες που θα ακολουθήσουν (Valantin, 2026). Τα δεδομένα που έχουν συλλεχθεί σχετικά με τους κατοίκους της Παλαιστίνης, καθώς και για τις οργανώσεις που εδρεύουν εκεί, μπορούν, κατά πάσα πιθανότητα, να χρησιμοποιηθούν μελλοντικά από εταιρείες και επιχειρήσεις του εξωτερικού, ιδίως της Αμερικής, προς όφελός τους (Fathallah, 2025). Υπό το πρίσμα αυτό, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι ο πόλεμος της Παλαιστίνης έχει μεταφερθεί και αυτός στον ψηφιακό κόσμο· από τα άτομα της ύλης (atoms) πλέον η μετάβαση γίνεται στα δυαδικά ψηφία (bits) (Schmitt, 2019).
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκές πηγές
International Committee of the Red Cross. (2015, January 22). What are jus ad bellum and jus in bello? Διαθέσιμο σε: https://www.icrc.org/en/document/what-are-jus-ad-bellum-and-jus-bello-0
Lazar, S. (2016, May 3). War. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Διαθέσιμο σε: https://plato.stanford.edu/entries/war/
Orend, B. (2002). Justice after War. Ethics & International Affairs, 16(1), 43-56. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1111/j.1747-7093.2002.tb00374.x
Schmitt, B. (2019). From atoms to bits and back: A research curation on digital technology and agenda for future research. Journal of Consumer Research, 46(4), 825–832. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/jcr/ucz038
Valantin, J-M. (2026, April 10). The Iran war: A war with or against the AI sector? Small Wars Journal by Arizona State University. Διαθέσιμο σε: https://smallwarsjournal.com/2026/04/10/the-iran-war/
Vitoria, F. de. (1917). Francisci de Victoria De Indis et De ivre belli relectiones (E. Nys, Ed.; J. P. Bate, Trans.). Carnegie Institution of Washington. https://archive.org/details/franciscidevicto0000vito
Ειδησεογραφικές πηγές και αναλύσεις
Abraham, Y. (2023, November 30). ‘A mass assassination factory’: Inside Israel’s calculated bombing of Gaza. +972 Magazine. Διαθέσιμο σε: https://www.972mag.com/mass-assassination-factory-israel-calculated-bombing-gaza/
Abraham, Y. (2024, April 3). ‘Lavender’: The AI machine directing Israel’s bombing spree in Gaza. +972 Magazine. Διαθέσιμο σε: https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/
Davies, H., McKernan, B., & Sabbagh, D. (2023, December 1). ‘The gospel’: How Israel uses AI to select bombing targets in Gaza. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/world/2023/dec/01/the-gospel-how-israel-uses-ai-to-select-bombing-targets
Fathallah, S. (2025, August 12). Artificial intelligence and the orchestration of Palestinian life and death. Tech Policy Press. Διαθέσιμο σε: https://www.techpolicy.press/artificial-intelligence-and-the-orchestration-of-palestinian-life-and-death/
Fenton-Harvey, J. (2023, December 13). The gospel: Israel’s controversial AI used in the Gaza war. The New Arab. Διαθέσιμο σε: https://www.newarab.com/analysis/gospel-israels-controversial-ai-used-gaza-war
Gritten, D. (2025, November 25). Controversial US-backed Gaza Humanitarian Foundation ends aid operations. BBC News. https://www.bbc.co.uk/news/articles/cj01jr13277o
Queen Mary University of London. (2024, April 17). Gaza war: Israel using AI to identify human targets raising fears that innocents are being caught in the net. Διαθέσιμο σε: https://www.qmul.ac.uk/news/latest-news/2024/hss/gaza-war-israel-using-ai-to-identify-human-targets-raising-fears-that-innocents-are-being-caught-in-the-net.html
Skyline International for Human Rights. (2025). Biometrics-for-food: A dangerous shift from humanitarian relief to coercive surveillance. Διαθέσιμο σε: https://skylineforhuman.org/en/news/details/819/biometrics-for-food-a-dangerous-shift-from-humanitarian-relief-to-coercive-surveillance
UN News. (2025, May 9). Gaza: UN agencies reject Israeli plan to use aid as ‘bait’. Διαθέσιμο σε: https://news.un.org/en/story/2025/05/1163071