Γράφει η Σαλώμη Πολυδωράτου
Ο Ειρηνικός Ωκεανός αποτελεί διαχρονικά έναν σημαντικό στρατηγικό χώρο για τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ), τόσο λόγω της έκτασής του όσο και λόγω της σύνδεσής του με την Ανατολική Ασία. Στο πλαίσιο αυτό, το νησιωτικό σύμπλεγμα της Χαβάης και η στρατιωτική βάση «Περλ Χάρμπορ» στο νησί Οάχου κατέχουν κομβική θέση μετά την προσάρτηση της Χαβάης στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1898, καθώς η περιοχή λειτουργεί ως κομβικό σημείο για την ανάπτυξη, την υποστήριξη και την προβολή της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος στον Ινδο-Ειρηνικό. (U.S. Naval History and Heritage Command, n.d.). Έτσι, η γεωστρατηγική σημασία της Χαβάης συνδέει την ασφάλεια και τη στρατιωτική ισχύ με την ιστορική διαδικασία της αμερικανικής επέκτασης, αναδεικνύοντας τη νήσο ταυτόχρονα ως χώρο άμυνας, προβολής ισχύος και αποικιακής κληρονομιάς.
Η σημασία της Χαβάης για την ασφάλεια και την ισχύ των ΗΠΑ βασίζεται στη γεωγραφική της θέση, τις στρατιωτικές της υποδομές και το γεγονός ότι φιλοξενεί την έδρα της Διοίκησης Ινδο-Ειρηνικού (United States Indo-Pacific Command εφεξής USINDOPACOM) στο νησί Οάχου. Βρισκόμενη στο μέσο του βόρειου Ειρηνικού, ανάμεσα στη δυτική ακτή των ΗΠΑ και την Ανατολική Ασία, η Χαβάη λειτουργεί ως ενδιάμεσος στρατηγικός κόμβος, που επιτρέπει την υποστήριξη επιχειρήσεων προς την Κίνα και την Ιαπωνία, διατηρώντας παράλληλα τη σύνδεση με την αμερικανική ενδοχώρα. Η γεωστρατηγική αξία της Χαβάης μπορεί να ερμηνευθεί υπό το πρίσμα της θεωρίας της ναυτικής ισχύος του Alfred Mahan (Mahan, A. T., 1897, σσ. 31-32, 73-91), ο οποίος υπογραμμίζει ότι η ναυτική ισχύς ενός κράτους εξαρτάται από τον έλεγχο των θαλάσσιων επικοινωνιών. Έτσι, η εγγύτητα της Χαβάης σε κρίσιμες θαλάσσιες οδούς προσφέρει στις ΗΠΑ το απαραίτητο στρατηγικό πλεονέκτημα για την προστασία του εμπορίου και την υποστήριξη του στόλου τους στον Ειρηνικό.
Έπειτα, σημαντικό ρόλο για την ασφάλεια των ΗΠΑ διαδραματίζουν οι στρατιωτικές βάσεις της Χαβάης και ιδιαίτερα το Περλ Χάρμπορ. Σύμφωνα με τον Mahan, το Περλ Χάρμπορ λειτουργεί ως προωθημένη γραμμή άμυνας και «ασπίδα» για την αμερικανική δυτική ακτή, αναγκάζοντας έναν δυνητικό εχθρό να αντιμετωπίσει τη βάση πριν φτάσει στην ήπειρο (Mahan, A. T., 1897, σσ. 47-49).
Πέρα, όμως, από την αμυντική λειτουργία του, το Περλ Χάρμπορ ενίσχυσε σημαντικά τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ, καθώς η κατασκευή και η ανάπτυξη του ενδυνάμωσε την προσπάθεια συγκέντρωσης, υποστήριξης και ανάπτυξης του αμερικανικού στόλου στον Ειρηνικό (Hinnershitz, S., 2021). Επιπλέον, αποτελεί ένα προστατευόμενο λιμάνι, κατάλληλο για μεγάλα πολεμικά πλοία, για τον ανεφοδιασμό, τις επισκευές και τη συντήρησή τους (U.S. Naval History and Heritage Command, 2018). Επομένως, αυτό το γεγονός καθιστά ιδιαίτερα αυξημένη την επιχειρησιακή διαθεσιμότητα του στόλου, καθώς τα πλοία μπορούν να παραμένουν στην περιοχή και να επιστρέφουν στη βάση για υποστήριξη (U.S. Naval History and Heritage Command, 2018). Μάλιστα, η σημασία της αμερικανικής στρατιωτικής ισχύος του Περλ Χάρμπορ έγινε ιδιαίτερα εμφανής με την ιαπωνική επίθεση της 7ης Δεκεμβρίου του 1941. Συγκεκριμένα, η επίθεση στόχευσε στην εξουδετέρωση του αμερικανικού ‘Pacific Fleet’, επιχειρησιακής δύναμης του Αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού στον Ειρηνικό Ωκεανό, καθώς επίσης και οι υποδομές που υποστήριζαν τη λειτουργία του. Συνεπώς, το Περλ Χάρμπορ δεν αποτέλεσε απλώς έναν χώρο στάθμευσης πολεμικών πλοίων, αλλά ένα ολοκληρωμένο στρατιωτικό συγκρότημα, του οποίου οι δυνατότητες ανεφοδιασμού, επισκευής και υποστήριξης πολλαπλασίαζαν την επιχειρησιακή αξία του αμερικανικού στόλου. Άλλωστε, άξιο αναφοράς είναι το γεγονός ότι η επίθεση προκάλεσε απώλειες στο στόλο, αλλά δεν κατέστρεψε τις υποδομές που επέτρεπαν την επαναφορά του σε επιχειρησιακή κατάσταση (U.S. Naval History and Heritage Command, n.d.).
Επιπρόσθετα, σημαντικό ρόλο για την ασφάλεια και την προβολή ισχύος των ΗΠΑ στον Ειρηνικό κατέχει η Διοίκηση Ινδο-Ειρηνικού. Αποτελώντας μία από τις έξι γεωγραφικές ανώτατες στρατιωτικές διοικήσεις των ΗΠΑ (Unified Combatant Commands), η περιοχή ευθύνης της εκτείνεται στον Ειρηνικό και σε μεγάλο μέρος του Ινδικού Ωκεανού, με αρχηγείο το Camp H.M. Smith στη Χαβάη (USA.gov, n.d.). Η έδρα αυτή συμβάλλει άμεσα στην αμερικανική ασφάλεια, καθώς επιτρέπει τον συντονισμό δυνάμεων και επιχειρήσεων προς την Ανατολική Ασία, τον Δυτικό Ειρηνικό, την Ωκεανία και τον Ινδικό Ωκεανό. Σύμφωνα με τον οργανισμό, η αποστολή του εστιάζει στην αποτροπή επιθετικότητας, την αντιμετώπιση κρίσεων και τη διεξαγωγή επιχειρήσεων, βασιζόμενη στη στρατιωτική ετοιμότητα, τη διαρκή παρουσία και τη συνεργασία με συμμάχους (U.S. Indo-Pacific Command, n.d.). Η ασφάλεια, συνεπώς, επιτυγχάνεται μέσω της αποτροπής, καθώς επιδεικνύεται στους αντιπάλους η ετοιμότητα της αμερικανικής διοίκησης και των υποδομών στην περιοχή.
Επιπλέον, σύμφωνα με το Congressional Research Service, τον Σεπτέμβριο του 2023 βρίσκονταν στη Χαβάη 44.545 ενεργοί στρατιωτικοί, αριθμός που την καθιστούσε τη δεύτερη σημαντικότερη βάση ενεργού προσωπικού στην περιοχή ευθύνης του ‘USINDOPACOM’ μετά την Ιαπωνία (Congressional Research Service, 2024, σ. 1). Τα συγκεκριμένα στατιστικά αποτελούν απόδειξη της αμερικανικής ισχύος στην περιοχή. Επομένως, μέσω του ‘USINDOPACOM’ αυξάνεται η αμερικανική εμβέλεια, καθώς οι ΗΠΑ μετατρέπουν την οικονομική και στρατιωτική τους ισχύ σε πραγματική παρουσία στον Ινδο-Ειρηνικό. Σημαντική είναι επίσης η αναφορά στη σύνδεση του οργανισμού με συμμαχίες, όπως με την Ιαπωνία, τη Νότια Κορέα, την Αυστραλία και τις Φιλιππίνες (Congressional Research Service, 2024). Μέσω αυτών, γίνεται, λοιπόν, κατανοητό το γεγονός ότι δημιουργείται ένα δίκτυο στρατιωτικών συνεργασιών, με τη Χαβάη ως σημαντικό κέντρο διοίκησης και υποστήριξης.
Ωστόσο, η γεωστρατηγική σημασία της Χαβάης για τις ΗΠΑ δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την αποικιακή κληρονομία που διαμόρφωσε τη σχέση των νησιών με την αμερικανική ισχύ. Κατά τον 19ο αιώνα, το Βασίλειο της Χαβάης προχώρησε σε σημαντικές αλλαγές στο σύστημα γαιοκτησίας. Συγκεκριμένα, το 1848, επί βασιλείας του Kamehameha III, εφαρμόστηκε το Māhele ʻĀina, μια μεταρρύθμιση που αναδιαμόρφωσε το καθεστώς γαιοκτησίας στη Χαβάη. Το Māhele αφορούσε τον μετασχηματισμό των παραδοσιακών μορφών κατοχής της γης, η οποία άνηκε στον βασιλιά και καλλιεργούταν συλλογικά, προς ένα σύστημα ατομικής ιδιοκτησίας που ήταν συμβατό με τα δυτικά νομικά πρότυπα (Banner, S., 2005). Η μεταρρύθμιση αυτή αποτέλεσε σε σημαντικό βαθμό στρατηγική των ηγετών της Χαβάης για την προστασία των γαιοκτητικών τους δικαιωμάτων απέναντι στην αυξανόμενη πιθανότητα ξένης αποικιακής παρέμβασης (Banner, S. , 2005).
Η κρίσιμη πολιτική τομή, ωστόσο, σημειώθηκε τον Ιανουάριο του 1893, όταν η βασίλισσα Liliʻuokalani ανατράπηκε και, σύμφωνα με τη δική της γραπτή διαμαρτυρία, παρέδωσε προσωρινά την εξουσία υπό την πίεση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στη Χονολουλού (Liliʻuokalani, 1893). Πέντε χρόνια αργότερα, η Χαβάη προσαρτήθηκε επίσημα στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω της ‘Newlands Resolution’, με την οποία μεταβιβάστηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες τα δικαιώματα κυριαρχίας, καθώς και τα δημόσια ‘Crown Lands’ του Βασιλείου (U.S. National Archives, 1898). Η προσάρτηση, ωστόσο, δεν αποτέλεσε διαδικασία καθολικής πολιτικής συναίνεσης, καθώς το 1897, 21.269 ιθαγενείς της Χαβάης υπέγραψαν αναφορά κατά της προσάρτησης, αριθμός που αντιστοιχούσε σε περισσότερο από το ήμισυ του τότε καταγεγραμμένου ιθαγενούς και μεικτής καταγωγής πληθυσμού (U.S. National Archives, 1897). Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη στρατηγική σημασία των νησιών, καθώς η προσάρτηση ενσωμάτωσε τη Χαβάη στην αμερικανική επικράτεια και δημιούργησε τις θεσμικές προϋποθέσεις για την περαιτέρω αξιοποίησή της ως στρατηγικού και ναυτικού κόμβου στον Ειρηνικό (U.S. National Archives, 1898). Η αποικιακή κληρονομιά επομένως δεν αποτελεί απλώς ένα ιστορικό κατάλοιπο, αλλά ένα στοιχείο που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη γη, την κυριαρχία και τη στρατιωτική παρουσία στη Χαβάη.
Συνοψίζοντας, η περίπτωση της Χαβάης αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η γεωγραφία, η στρατηγική και η ιστορία αλληλεπιδρούν στη διαμόρφωση της διεθνούς ισχύος. Η κεντρική θέση της νήσου στον Ειρηνικό, σε συνδυασμό με τις στρατιωτικές υποδομές και τις δυνατότητες διοίκησης, που έχουν αναπτυχθεί σε αυτή, εξηγεί τη διαχρονική συμπερίληψή της στον αμερικανικό στρατηγικό σχεδιασμό. Παράλληλα, η εξέταση της προσάρτησης και των μεταβολών στο καθεστώς κυριαρχίας καταδεικνύει ότι η σημερινή στρατηγική λειτουργία της Χαβάης είναι αποτέλεσμα μιας ευρύτερης ιστορικής διαδικασίας. Υπό αυτή την έννοια, η γεωστρατηγική της αξία δεν απορρέει αποκλειστικά από τη σύγχρονη στρατιωτική της αξιοποίηση, αλλά συνδέεται με τις ιστορικές συνθήκες, που κατέστησαν δυνατή αυτή την αξιοποίηση. Η Χαβάη συνιστά, συνεπώς, χαρακτηριστικό παράδειγμα της σύνδεσης χώρου, ισχύος και κυριαρχίας στη διεθνή πολιτική.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία
Mahan, A. T. (1897). The interest of America in sea power, present and future. Little, Brown and Company. Διαθέσιμο σε:https://www.gutenberg.org/files/15749/15749-h/15749-h.htm
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Banner, S. (2005). Preparing to be colonized: Land tenure and legal strategy in nineteenth-century Hawaii. Law & Society Review, 39(2), 273–314. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1111/j.0023-9216.2005.00083.x
Πρωτογενείς πηγές και επίσημες θεσμικές πηγές
Congressional Research Service. (2024). Defense primer: U.S. Indo-Pacific Command (INDOPACOM) (IF12604). Διαθέσιμο σε: https://www.congress.gov/crs_external_products/IF/PDF/IF12604/IF12604.1.pdf
Liliʻuokalani. (1893). Protest against the provisional government. University of Hawaiʻi at Mānoa Library. Διαθέσιμο σε: https://libweb.hawaii.edu/digicoll/annexation/protest/liliu2.php
U.S. Indo-Pacific Command. (n.d.). About United States Indo-Pacific Command. Διαθέσιμο σε: https://www.pacom.mil/About-USINDOPACOM/USPACOM-Area-of-Responsibility/emci/15412062-a322-ef11-86d2-6045bdd9e096/emdi/ea000000-0000-0000-0000-000000000001/
U.S. National Archives. (1897). The 1897 petition against the annexation of Hawaii. Διαθέσιμο σε: https://www.archives.gov/education/lessons/hawaii-petition
U.S. National Archives. (1898). Joint resolution to provide for annexing the Hawaiian Islands to the United States. Διαθέσιμο σε: https://www.archives.gov/milestone-documents/joint-resolution-for-annexing-the-hawaiian-islands
U.S. Naval History and Heritage Command. (2018). Naval Station Pearl Harbor. Διαθέσιμο σε: https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/organization-and-administration/installations/naval-station-pearl-harbor.html
U.S. Naval History and Heritage Command. (n.d.). Development of the naval establishment in Hawaii. Διαθέσιμο σε: https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/u/the-us-navy-and-hawaii-a-historical-summary/development-of-the-naval-establishment-in-hawaii.html
U.S. Naval History and Heritage Command. (n.d.). Overview of the Pearl Harbor attack, 7 December 1941. Διαθέσιμο σε: https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/p/the-pearl-harbor-attack-7-december-1941.html
USA.gov. (n.d.). U.S. Indo-Pacific Command (USINDOPACOM). Διαθέσιμο σε: https://www.usa.gov/agencies/u-s-indo-pacific-command
Ειδησεογραφικές πηγές και άρθρα
Hinnershitz, S. (2021). The key to the Pacific: The construction of the Pearl Harbor Naval Base. The National WWII Museum. Διαθέσιμο σε: https://www.nationalww2museum.org/war/articles/construction-pearl-harbor-naval-base
Πηγή εικόνας: Wikipedia. (2015). Αρχείο:Hawaii State Map. Διαθέσιμο σε: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:Hawaii_State_Map.jpg