Γράφει ο Θάνος Αϊβαλιώτης
Η έναρξη της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο 2022 και οι επακόλουθες αντιδράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής Ε.Ε.), επί παραδείγματι υπό τη μορφή κυρώσεων εναντίον της Μόσχας, επιδείνωσαν δραματικά τις ευρω-ρωσικές ενεργειακές σχέσεις. Δεδομένης αυτής της κατάστασης, η οποία προκάλεσε σημαντικές πληθωριστικές πιέσεις εξαιτίας της ανόδου των τιμών των ενεργειακών αγαθών, καθώς και της ενεργειακής εξάρτησης πολλών κρατών-μελών της Ε.Ε. από το ρωσικό φυσικό αέριο, η Ε.Ε. έπρεπε να αναζητήσει άμεσα νέους προμηθευτές ενέργειας (Huseynli A., 2024, σελ. 23). Στην προσπάθεια ενεργειακής διαφοροποίησης της, το Αζερμπαϊτζάν αποτελούσε τον κατάλληλο προμηθευτή ενέργειας, λόγω της γεωγραφικής του εγγύτητας με τις ευρωπαϊκές αγορές και των διαθέσιμων ποσοτήτων φυσικού αερίου που είχε να τους προσφέρει, παρά το γεγονός ότι αυτές δεν μπορούσαν να αντικαταστήσουν τον όγκο των αντίστοιχων ρωσικών εξαγωγών (Huseynli A., 2024, σελ. 23).
Η παρούσα ανάλυση έχει ως στόχο τη διερεύνηση του ρόλου του Αζερμπαϊτζάν στην ενεργειακή ασφάλεια της Ε.Ε. από το 2022 και έπειτα, καθώς και την εξέταση των προοπτικών για περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων Ε.Ε.-Αζερμπαϊτζάν. Πρώτα, όμως, κρίνεται απαραίτητη μία περιεκτική ανασκόπηση των διμερών σχέσεων από τη δεκαετία του 1990, όταν ανεξαρτητοποιήθηκε το Αζερμπαϊτζάν κατόπιν της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης.
Οι σχέσεις της Ε.Ε. με το Αζερμπαϊτζάν βασίζονται στη Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας (European Council & Council of the European Union, 2025), η οποία υπεγράφη το 1996 στο Λουξεμβούργο και τέθηκε σε ισχύ το 1999 (European Council & Council of the European Union, n.d.), επισημοποιώντας τους πολιτικούς, οικονομικούς και κοινωνικούς δεσμούς των δύο πλευρών (Huseynli A., 2024, σελ. 4). Στη συνέχεια, η διεύρυνση της Ε.Ε. το 2004 με την ένταξη δέκα κρατών από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και τη Μεσόγειο συνέβαλε στην ισχυροποίηση των δεσμών της Ε.Ε. με το Μπακού. Συγκεκριμένα, το Σχέδιο Δράσης Ε.Ε.-Αζερμπαϊτζάν που υιοθετήθηκε δύο χρόνια αργότερα αναβάθμισε τη προγενέστερη συμφωνία του 1999 (European External Action Service, 2016), εισάγοντας ρυθμίσεις για βαθύτερη πολιτική και οικονομική συνεργασία (Huseynli A., 2024, σελ. 9-10). Το 2006, επίσης, οι δύο πλευρές υπέγραψαν Μνημόνιο Κατανόησης για μία Στρατηγική Εταιρική Σχέση στον τομέα της ενέργειας (European Council & Council of the European Union, n.d.), επιβεβαιώνοντας την επιθυμία τους για μεγαλύτερη ενεργειακή συνεργασία (Huseynli A., 2024, σελ.10).
Επιπλέον, από το 2009 το Αζερμπαϊτζάν συμμετέχει στην ανατολική διάσταση της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Γειτονίας, την Ανατολική Εταιρική Σχέση, που εγκαθιδρύθηκε την ίδια χρονιά με στόχο την εμβάθυνση των σχέσεων της Ε.Ε. και των κρατών-μελών της με τα ανατολικά γειτονικά κράτη και συγκεκριμένα την Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν, τη Γεωργία, την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Λευκορωσία (European Council & Council of the European Union, 2025). Στη συνέχεια, το 2018, η Ε.Ε. και το Αζερμπαϊτζάν ολοκλήρωσαν τις διαπραγματεύσεις για τις προτεραιότητες των επόμενων ετών της στρατηγικής τους συνεργασίας, οι οποίες αφορούσαν στην ενίσχυση των θεσμών και της χρηστής διακυβέρνησης, στη βελτίωση του επενδυτικού και επιχειρηματικού περιβάλλοντος, στη διαφοροποίηση της οικονομίας, στη συνδεσιμότητα, στην ενεργειακή αποδοτικότητα, στη δράση για την προστασία του κλίματος και του περιβάλλοντος, στην κινητικότητα των πολιτών κ.ά. (European External Action Service, 2018).
Ωστόσο, το σημαντικότερο γεγονός που χαρακτηρίζει τις ευρω-αζερικές σχέσεις καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου αποτελεί η υπογραφή Κοινής Δήλωσης το 2011 ανάμεσα στον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, José Manuel Barroso, και τον Πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Ilham Aliyev, για την μακροχρόνια προμήθεια αζερικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη (European Commission, 2011). Η Κοινή Δήλωση αποτέλεσε ένα σημαντικό βήμα για την υλοποίηση του «Νοτίου Διαδρόμου» φυσικού αερίου και, όπως δήλωσε ο τότε Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «επιβεβαίωσε την άμεση πρόσβαση της Ευρώπης σε φυσικό αέριο από τη λεκάνη της Κασπίας» (European Commission, 2011). Ειδικότερα, ο «Νότιος Διάδρομος» με έκταση 3.500 χλμ. έχει ως αφετηρία το κοίτασμα φυσικού αερίου Shah Deniz στις αζερικές ακτές της Κασπίας Θάλασσας. Στη συνέχεια, ο Αγωγός Νοτίου Καυκάσου συνδέει το Αζερμπαϊτζάν με τη Γεωργία, ενώ μέσω του αγωγού Trans Anatolian, που διαπερνά την Τουρκία, το φυσικό αέριο μεταφέρεται στην Ελλάδα. Από την Ελλάδα, οι διαδρομές που δύναται να ακολουθήσει το φυσικό αέριο είναι δύο. Η πρώτη είναι προς την Αλβανία και κατόπιν στην Ιταλία μέσω του Διαδριατικού Αγωγού. Στη δεύτερη περίπτωση, το φυσικό αέριο διακινείται από την Ελλάδα στη Βουλγαρία μέσω του Διασυνδετήριου Αγωγού και στη συνέχεια προμηθεύεται σε χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης (European Commission, n.d.). Συνολικά, το 2025, η αζερική κρατική εταιρεία πετρελαίου και φυσικού αερίου SOCAR προμήθευσε με φυσικό αέριο οκτώ κράτη-μέλη της Ε.Ε. και συγκεκριμένα την Ιταλία, την Ελλάδα, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουγγαρία, τη Σλοβακία, τη Σλοβενία και την Κροατία, ενώ από τις αρχές του 2026 στη λίστα προστέθηκαν η Αυστρία και η Γερμανία (European Commission, n.d.).
Ο «Νότιος Διάδρομος» τέθηκε σε λειτουργία για πρώτη φορά τον Δεκέμβριο 2020 (European Commission, n.d.), συμβάλλοντας σημαντικά στην ενεργειακή διαφοροποίηση και, συνεπώς, ασφάλεια της Ε.Ε (Huseynli A., 2024, σελ. 19). Δεδομένου ότι το 2021 η Ε.Ε. εισήγαγε το 83% του συνολικού της φυσικού αερίου (Eurostat, 2022), ότι η Ρωσία αποτελούσε το μεγαλύτερο της προμηθευτή και ότι πολλά κράτη της Κεντρικής, Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης ήταν σχεδόν πλήρως εξαρτημένα από το ρωσικό φυσικό αέριο, μία κρίση με τη Μόσχα θα είχε σοβαρές επιπτώσεις και στην ενεργειακή ασφάλεια της Ε.Ε. (Huseynli A., 2024, σελ. 18), όπως συνέβη. Μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο 2022, η Ε.Ε. στόχευσε στην απεξάρτηση της από τους ρωσικούς ενεργειακούς πόρους (European Council & Council of the European Union, 2026). Προς αυτή την κατεύθυνση σημαντικό ρόλο θα έπαιζε και το Αζερμπαϊτζάν. Λίγους μήνες μετά την έναρξη του πολέμου, τον Ιούλιο 2022, η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ursula von der Leyen, και ο Πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ilham Aliyev, υπέγραψαν ένα νέο Μνημόνιο Κατανόησης για μία Στρατηγική Εταιρική Σχέση στον τομέα της ενέργειας (Directorate-General for Neighbourhood and Enlargement Negotiations, 2022). Βάσει του Μνημονίου, οι δύο πλευρές δεσμεύονταν να αυξήσουν τον όγκο του αζερικού φυσικού αερίου που μεταφέρεται από τον «Νότιο Διάδρομο» στην Ε.Ε. από 8,1 δισ. κυβικά μέτρα το 2021 και περίπου 12 δισ. κυβικά μέτρα το 2022 σε τουλάχιστον 20 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως έως το 2027 (Directorate-General for Neighbourhood and Enlargement Negotiations, 2022).
Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι εισαγωγές αζερικού φυσικού αερίου από την Ε.Ε. μέσω του «Νοτίου Διαδρόμου» αυξήθηκαν κατά 40% στο διάστημα 2021-2024 (European Commission, n.d.). Ακόμη, το 2025 το Μπακού εξήγαγε στην Ε.Ε. 11,3 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου, τα οποία αντιστοιχούν στο 3,9% των συνολικών εισαγωγών φυσικού αερίου της Ε.Ε. για εκείνο το έτος (European Council & Council of the European Union, 2026). Από τα παραπάνω στοιχεία εξάγονται δύο βασικά συμπεράσματα. Από τη μία πλευρά, διαπιστώνεται ότι ο στόχος περί προμήθειας 20 δισ. κυβικών μέτρων αζερικού φυσικού αερίου στην Ε.Ε. ετησίως έως το 2027 ήταν υπερβολικά αισιόδοξος. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, παρατηρείται ότι, παρά την απόκλιση από τον παραπάνω στόχο, ο συνολικός όγκος ετήσιων εξαγωγών αζερικού φυσικού αερίου στην Ε.Ε. μέσω του «Νοτίου Διαδρόμου» τείνει να αυξάνεται.
Έτι περαιτέρω, πέραν του ρόλου του ως προμηθευτή φυσικού αερίου στην Ε.Ε. μέσω του «Νοτίου Διαδρόμου», το Αζερμπαϊτζάν επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση του στην ευρωπαϊκή ενεργειακή αρχιτεκτονική μέσω περιφερειακών ενεργειακών σχημάτων. Επί παραδείγματι, τον Δεκέμβριο 2022, οι ηγέτες του Αζερμπαϊτζάν, της Γεωργίας και δύο κρατών-μελών της Ε.Ε., της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας, υπέγραψαν συμφωνία στο Βουκουρέστι για την κατασκευή ενός υποθαλάσσιου καλωδίου ηλεκτρικής ενέργειας έκτασης 1.100 χλμ. που θα διασχίζει τη Μαύρη Θάλασσα (Euronews, 2022). Πρόκειται για ένα έργο, το οποίο συνάδει ταυτόχρονα με την επιδίωξη της Ε.Ε. για διαφοροποίηση από τους ρωσικούς ενεργειακούς πόρους (Euronews, 2022), αλλά και για μετάβαση προς «πράσινες» μορφές ενέργειας (Huseynli A., 2024, σελ. 28). Καθώς, επομένως, πρόκειται για ένα έργο κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, εκτιμάται ότι το κόστος του, που ανέρχεται σε 2,3 δισ. ευρώ, θα χρηματοδοτηθεί από την Ε.Ε. (Huseynli A., 2024, σελ. 28).
Εκτός από τον ενεργειακό τομέα, η Ε.Ε. και το Αζερμπαϊτζάν μοιράζονται κοινά ενδιαφέροντα και δύνανται να ενισχύσουν τη συνεργασία τους και σε άλλα πεδία πολιτικής, κυρίως στο εμπόριο και τις μεταφορές. Ο ρόλος του Αζερμπαϊτζάν ως βασικός κόμβος μεταφορών στο πλαίσιο του «Μεσαίου Διαδρόμου» ή «Trans-Caspian International Transport Route», που συνδέει την Κίνα και τη Νοτιοανατολική Ασία με την Ευρώπη μέσω του Καζακστάν, της Κασπίας Θάλασσας, του Αζερμπαϊτζάν και της Γεωργίας (International Association “Trans-Caspian International Transport Route”, n.d.), αποτελεί σημαντικό στοιχείο που ενθαρρύνει την περαιτέρω εμβάθυνση των ευρω-αζερικών σχέσεων (Bayramov V., 2022, σ.3). Η στρατηγική αξία του «Μεσαίου Διαδρόμου» έχει αυξηθεί ιδιαίτερα εν μέσω των πολεμικών συγκρούσεων τόσο στην Ουκρανία όσο και στη Μέση Ανατολή. Η ρωσική εισβολή και τα γεγονότα που ακολούθησαν ουσιαστικά απέκλεισαν τους εμπορικούς διαδρόμους που συνδέουν την Κίνα και τη Νοτιοανατολική Ασία με την Ευρώπη από το βορρά μέσω Ρωσίας, ενώ οι επιθέσεις του Ισραήλ και των Η.Π.Α. στο Ιράν και οι ευρύτερες εχθροπραξίες στη Μέση Ανατολή δυσχέραναν σημαντικά τις εμπορικές ροές διαμέσου αυτής της περιοχής (Zielińska D., 2026).
Παρόλα αυτά, κρίνεται απαραίτητο να τονιστεί ότι υπάρχουν φωνές εντός της Ε.Ε., οι οποίες διαφωνούν με την πολιτική των Βρυξελλών για περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων με το Αζερμπαϊτζάν, εξαιτίας του πολιτικού καθεστώτος και της καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα. Φερ’ ειπείν, η «Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα για Δημοκρατικές Εκλογές», ένα δίκτυο ανεξάρτητων ευρωπαϊκών οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, κατακρίνει την αλλαγή στάσης της Ε.Ε. προς το Μπακού, η οποία αρχικώς έδινε έμφαση στις αξίες, αλλά πλέον έχει λάβει συναλλακτικό χαρακτήρα (European Platform for Democratic Elections, 2025). Επιπλέον, ακόμη και σε θεσμικό επίπεδο, τον Δεκέμβριο 2025 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταδίκασε την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο Αζερμπαϊτζάν, μεταξύ των οποίων η ελευθερία της έκφρασης. Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, οι ευρωβουλευτές τόνισαν ότι οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία εταιρικής σχέσης ανάμεσα στην Ε.Ε. και το Μπακού θα πρέπει να υπογραφεί μόνον εφόσον έχουν υπάρξει απτά αποτελέσματα προόδου στους τομείς των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και του σεβασμού των αξιών και των αρχών της Ε.Ε. από την αζερική πλευρά (EU NEIGHBOURS east, 2025).
Εν κατακλείδι, ο βασικός παράγοντας που κατευθύνει την πορεία των σχέσεων Ε.Ε.-Αζερμπαϊτζάν είναι αναμφίβολα η ενέργεια. Η ανάπτυξη του «Νότιου Διαδρόμου» φυσικού αερίου, που χρονικά συνέπεσε με την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία και την αναδιαμόρφωση του πλέγματος των ευρωπαϊκών ενεργειακών σχέσεων, συνέβαλε καθοριστικά στην εμβάθυνση των ευρω-αζερικών ενεργειακών σχέσεων. Πέραν, ωστόσο, του φυσικού αερίου, η στρατηγική γεωγραφική θέση του Αζερμπαϊτζάν και ο ρόλος του ως συνδετικός εμπορικός κρίκος ανάμεσα στην Ευρώπη και την Κίνα καθιστά το Μπακού έναν πολύ σημαντικό δρώντα για τα γεωοικονομικά συμφέροντα και σχέδια της Ε.Ε. Υπό αυτά τα δεδομένα και τις τρέχουσες διεθνείς εξελίξεις, εκτιμάται ότι το Αζερμπαϊτζάν θα εξελιχθεί σε ακόμη σημαντικότερο στρατηγικό εταίρο της Ε.Ε. κατά τα επόμενα χρόνια.
Πηγές:
Bayramov, V. (2022). EU-Azerbaijani Economic Relations: New Perspectives and Opportunities. Stockholm Centre for Eastern European Studies.
Huseynli, A. (2024). Impacts of the Russia-Ukraine War on Relations between Azerbaijan and the European Union. Διαθέσιμο σε: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4689459.
Zielińska, D. (2026). A safer alternative: growing interest in the Middle Corridor in Central Asia. Centre for Eastern Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2026-04-23/a-safer-alternative-growing-interest-middle-corridor-central-asia.
Directorate-General for Neighbourhood and Enlargement Negotiations. (2022). EU and Azerbaijan enhance bilateral relations, including energy cooperation. European Commission. Διαθέσιμο σε: https://enlargement.ec.europa.eu/news/eu-and-azerbaijan-enhance-bilateral-relations-including-energy-cooperation-2022-07-18_en.
European Commission. (2011). Commission and Azerbaijan sign strategic gas deal. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_11_30.
European Commission. (χ.χ.). Diversification of gas supply sources and routes. Διαθέσιμο σε: https://energy.ec.europa.eu/topics/energy-security/diversification-gas-supply-sources-and-routes_en?etransnolive=1.
European Council & Council of the European Union. (2025). Azerbaijan. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/azerbaijan/.
European Council & Council of the European Union. (2025). Eastern Partnership. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eastern-partnership/.
European Council & Council of the European Union. (2026). Ending Russian energy imports. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/policies/ending-russian-energy-imports/#0.
European Council & Council of the European Union. (2026). Where does the EU’s gas come from?. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/infographics/where-does-the-eu-s-gas-come-from/#0.
European Council & Council of the European Union. (χ.χ.). Memorandum of Understanding on a Strategic Partnership between the European Union and the Republic of Azerbaijan in the field of energy. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/el/documents/treaties-agreements/agreement/?id=2006103.
European Council & Council of the European Union. (χ.χ.). Partnership and Cooperation Agreement between the European Communities and their Member States, of the one part, and the Republic of Azerbaijan, of the other part. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/documents/treaties-agreements/agreement/?id=1996014&DocLanguage=en.
European External Action Service (2018). Partnership Priorities between the EU and Azerbaijan reinforce the bilateral agenda. Διαθέσιμο σε: https://www.eeas.europa.eu/node/48244_en.
European External Action Service. (2016). EU / Azerbaijan Action Plan. Διαθέσιμο σε: https://www.eeas.europa.eu/node/11398_en.
Eurostat. (2022). EU natural gas import dependency down to 83% in 2021. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20220419-1.
International Association “Trans-Caspian International Transport Route”. (χ.χ.). Trans-Caspian International Transport Route. Διαθέσιμο σε: https://middlecorridor.com/en/.
EU NEIGHBOURS east. (2025). European Parliament condemns human rights violations in Azerbaijan. Διαθέσιμο σε: https://euneighbourseast.eu/news/latest-news/european-parliament-condemns-human-rights-violations-in-azerbaijan/.
Euronews. (2022). Hungary, Romania, Georgia, Azerbaijan agree to Black Sea electricity project. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/2022/12/17/hungary-romania-georgia-azerbaijan-agree-to-black-sea-electricity-project.
European Platform for Democratic Elections. (2025). Human Rights Crisis in Azerbaijan: EU Must Stop Trading Away its Principles. Διαθέσιμο σε: https://epde.org/?news=human-rights-crisis-in-azerbaijan-eu-must-stop-trading-away-its-principles
Πηγή φωτογραφίας:
Turskoy T. (2026). EU, Azerbaijan Set to Launch New Connectivity Partnership. Caspian News. Διαθέσιμο σε: https://caspiannews.com/news-detail/eu-azerbaijan-set-to-launch-new-connectivity-partnership-2026-7-4-0/