Γράφει η Παρθένα Χατζηθεοδωρίδου
Η απεικόνιση πολέμων, συνθηκών ή διεθνών οργανισμών δεν αποτελεί τον μόνο τρόπο να αποδοθεί η σχέση κινηματογράφου και διεθνούς δικαίου. Η κινηματογραφική αφήγηση αποτελεί έναν εξαιρετικό τρόπο ανάδειξης της πολιτικής και της ηθικής σκέψης, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου η παραβίαση των κανόνων επιφέρει, πέρα από το άμεσο αποτέλεσμα μιας πράξης, και ευρύτερες συνέπειες. Έτσι, η ταινία που έσπασε το ρεκόρ της προπώλησης εισιτηρίων στη χώρα, πριν κάνει την πρεμιέρα της στους ελληνικούς κινηματογράφους, ξεπερνά τα όρια μιας κινηματογραφικής μεταφοράς ενός έργου (Λιζάρδος, 2026). Δεν θα μπορούσε, λοιπόν, να γίνεται λόγος για άλλη ταινία εκτός από την Οδύσσεια του Βρετανού σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν.
Η Οδύσσεια, ως έργο, υπερβαίνει κατά πολύ την εικόνα ενός συναρπαστικού μυθολογικού έπους περιπέτειας. O Νόλαν βρίσκει πρόσφορο έδαφος προκειμένου να εξετάσει αρχικά τι συμβαίνει στον άνθρωπο μετά τον πόλεμο και, περαιτέρω, πώς επηρεάζεται μια κοινωνία όταν οι πράξεις της ίδιας της πολεμικής νίκης αρχίζουν να υπονομεύουν τους κανόνες που τη συγκροτούν.
Εξετάζοντας, λοιπόν, τη διάσταση αυτή σε συνάρτηση με την ιστορία των κανόνων του πολέμου, διαπιστώνεται η ιδιαίτερη σημασία της. Αξίζει να αναφερθεί ότι η αρχαία Ελλάδα δεν διέθετε διεθνές δίκαιο με τη σύγχρονη έννοια. Ωστόσο, υπήρχαν κανόνες, συνθήκες, όρκοι και πρακτικές που ρύθμιζαν τη συμπεριφορά των ελληνικών κοινοτήτων μεταξύ τους. (J. James, 2026, σσ. 3-18). Έχει, μάλιστα, αποδειχθεί ότι υπήρχε ένα σχετικά αποτελεσματικό σύστημα κανόνων του πολέμου στην αρχαία Ελλάδα, αν και αυτό παρουσιάζει διαφορές με τις σύγχρονες ανθρωπιστικές αντιλήψεις για την προστασία των αμάχων (Lanni, 2008, σσ. 469–489). Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η έννοια του περιορισμού της πολεμικής ισχύος μέσω κανόνων δεν αποτελεί φαινόμενο αποκλειστικά της νεότερης εποχής. Ακόμη και σε κοινωνίες όπου η ισχύς και η τιμή είχαν κεντρική θέση, κοινά αποδεκτές υποχρεώσεις λειτουργούσαν ως μέσα περιορισμού της συμπεριφοράς των αντιμαχόμενων πλευρών.
Στη σύγχρονη διεθνή κοινωνία, ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών συνδέει ρητά τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια με το διεθνές δίκαιο, την ειρηνική επίλυση των διαφορών, την κυρίαρχη ισότητα των κρατών και την αποχή από την απειλή ή χρήση βίας κατά τρόπο αντίθετο προς τους σκοπούς του Οργανισμού (Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, 1945, Κεφάλαιο I, Άρθρα 1 και 2). Με αυτόν τον τρόπο, η λειτουργία αυτή έχει λάβει πολύ πιο σύνθετη και θεσμοποιημένη μορφή. Τα κράτη, λοιπόν, καλούνται να οργανώσουν τη συμπεριφορά τους στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου, το οποίο, ως σύνολο τεχνικών κανόνων, παρέχει ένα πλαίσιο προβλεψιμότητας, αμοιβαιότητας και νομιμοποίησης (United Nations, n.d.).
Στο σημείο αυτό, η κινηματογραφική αφήγηση του Νόλαν έρχεται να εισαγάγει ένα από τα βασικά προβλήματα στη θεωρία του διεθνούς δικαίου. Το πρόβλημα αυτό συνίσταται στο τι συμβαίνει όταν οι κανόνες υπάρχουν, αλλά οι φορείς τους έχουν πάψει να τους θεωρούν δεσμευτικούς. Αυτό προκύπτει από την απουσία ενός κεντρικού μηχανισμού καταναγκασμού, αντίστοιχου με εκείνον του εσωτερικού κράτους. Όπως υποστηρίζει ο Tomas Franck, προκύπτει εμφανής σύνδεση μεταξύ της συμμόρφωσης των κρατών με τους διεθνείς κανόνες, από τη μία, και της δίκαιης λειτουργίας του διεθνούς συστήματος, από την άλλη (T. Franck, 1998, σσ. 25-46).
Στο ίδιο πνεύμα, οι Brunnée και Toope υποστηρίζουν ότι η διατήρηση της ισχύος του διεθνούς δικαίου εξαρτάται από δύο πυλώνες. Αφενός, την τυπική ύπαρξη των κανόνων και, αφετέρου, την κοινωνική αποδοχή των κανόνων, η οποία φαίνεται να είναι και η πιο σημαντική (Brunnée & Toope, 2010, σσ. 589-593). Συντρέχει, έτσι, ο κίνδυνος αποδυνάμωσης του διεθνούς δικαίου, εφόσον κάποιος ή κάποιοι κανόνες καταπατούνται προκειμένου να εξυπηρετηθεί κάποιος στρατηγικός στόχος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Στην περίπτωση αυτή, η Ρωσία παρουσίασε την επιχείρηση ως απαραίτητη, ώστε να προστατευθεί ο πληθυσμός του Donbas. Επικαλέσθηκε, μάλιστα, το άρθρο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ. Ο ίδιος ο Οργανισμός, βέβαια, φαίνεται από την πλευρά του να χαρακτήρισε την εισβολή παραβίαση της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας (Secretary-General of the United Nations, 2022). Μέσα από το συγκεκριμένο περιστατικό καταδεικνύεται πώς ενέργειες που αμφισβητούν τους ίδιους τους κανόνες του διεθνούς δικαίου μπορούν να νομιμοποιηθούν μέσω της επίκλησης ενός «θεμιτού» σκοπού.
Αυτή η ιδέα είναι που μεταδίδεται και από τον Νόλαν στην Οδύσσεια. Στην παραδοσιακή αφήγηση του νόστου, μάλιστα, προσθέτει έναν νέο άξονα, τους «People from the Sea», μια απειλή που δημιουργεί αγωνία στην ταινία, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο ελληνικός κόσμος πρόκειται να βρεθεί αντιμέτωπος με μια νέα περίοδο αποσταθεροποίησης. Η συγκεκριμένη ιδέα δεν αποτελεί στοιχείο της ομηρικής Οδύσσειας, αλλά κινηματογραφική προσθήκη του Nolan (The Guardian, 2026).
Η σημασία της προσθήκης αυτής γνωστοποιείται στο τέλος, όπου φανερώνεται ότι οι «People from the Sea» δεν είναι τελικά ένας εξωτερικός εχθρός που έρχεται να καταστρέψει τον ελληνικό κόσμο, αλλά είναι οι ίδιοι οι Έλληνες που επιστρέφουν από την Τροία. Η απειλή που αρχικά φαίνεται να προέρχεται από έναν εξωτερικό εχθρό αποκαλύπτεται τελικά ως εσωτερική, καθώς εκείνοι που εμφανίζονται ως υπερασπιστές του πολιτισμού είναι οι ίδιοι που, μέσα από τις επιλογές και τις πράξεις τους, συμβάλλουν στην υπονόμευσή του.
Στην ανατροπή αυτή προσθέτει ιδιαίτερο βάρος ο «Νόμος του Δία», η αρχαιοελληνική έννοια της φιλοξενίας, δηλαδή, όπως παρουσιάζεται στην ταινία. Συνδέονται, με αυτόν τον τρόπο, η παραβίαση αυτών των κανόνων με την καταστροφή της Τροίας και τη σταδιακή κατάρρευση του ελληνικού κόσμου, καθώς και με την ταυτόχρονη είσοδο στους «σκοτεινούς αιώνες» της ελληνικής αρχαιότητας. Με αυτόν τον τρόπο μεταδίδεται ένα βαθυστόχαστο ηθικό μήνυμα, ότι, δηλαδή, όταν οι ήρωες παραβιάζουν τους κανόνες που υποτίθεται ότι προστατεύουν την πολιτισμένη κοινωνία, οι ίδιοι αρχίζουν να μοιάζουν με τους βαρβάρους που φοβούνται.
Μέσα από αυτό το σημείο αναδεικνύεται η ιδέα ότι η ταινία μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορία της σύγχρονης κρίσης του διεθνούς δικαίου. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι, μέσω της αναλογίας, ο Νόλαν παρουσιάζει μια κυριολεκτική θεωρία διεθνούς δικαίου ούτε ότι η αρχαία ελληνική κοινωνία μπορεί να εξισωθεί με το σημερινό διεθνές σύστημα. Πρόκειται για καθαρά ερμηνευτική ανάγνωση. Η αξία της βρίσκεται στο γεγονός ότι αντιστρέφει την παραδοσιακή εικόνα της απειλής, υποδηλώνοντας ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν βρίσκεται πάντοτε έξω από την πολιτική κοινότητα. Μπορεί να προκύψει όταν οι ίδιοι οι φορείς μιας τάξης πραγμάτων σταματούν να τηρούν τις αρχές που της δίνουν νόημα.
Εφαρμόζοντας αυτή τη λογική στη λειτουργία του διεθνούς δικαίου, γίνεται προφανές πως, παρότι ένας διεθνής κανόνας μπορεί να παραμένει τυπικά σε ισχύ, η αποτελεσματικότητά του εξασθενεί εάν η πρακτική των κρατών αρχίσει να αποκλίνει συστηματικά από αυτόν. Η σχετική βιβλιογραφία υπογραμμίζει, επιπλέον, ότι η νομιμοποίηση αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη συμμόρφωση, ακριβώς επειδή οι διεθνείς οργανισμοί διαθέτουν περιορισμένα μέσα καταναγκασμού και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την αποδοχή των κανόνων από τα κράτη. (Franck, 1990, σσ. 3-26) Επιπρόσθετα, είναι απαραίτητος ο διαχωρισμός της νομιμοποίησης από την απλή αποτελεσματικότητα, καθώς ένας κανόνας μπορεί να εφαρμόζεται, αλλά η διαρκής του ισχύς προϋποθέτει ότι οι κοινωνικοί και πολιτικοί φορείς τον αντιμετωπίζουν ως δικαιολογημένο και δεσμευτικό (Jackson, 2018, 14, 145–165).
Η Οδύσσεια επιτυγχάνει να μετατρέψει αυτή την πολυεπίπεδη θεωρητική συζήτηση σε εικόνα, παρουσιάζοντας τους Έλληνες να καταστρέφονται εξαιτίας του γεγονότος ότι η ίδια η ελληνική πλευρά δικαιολογεί τις παραβιάσεις της ως αναγκαίες για τη νίκη, την ασφάλεια ή την πολιτική της επιβίωση, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Δούρειο Ίππο. Το ξύλινο άλογο αποτελεί ένα τέχνασμα που, ενώ αρχικά παρουσιάζεται ως στρατηγική ιδιοφυΐα, μπορεί ταυτόχρονα να ιδωθεί ως ηθική παραβίαση που δημιουργεί συνέπειες πέρα από το άμεσο στρατιωτικό αποτέλεσμα. Η ταινία, σύμφωνα με την ανάλυση του Nolan, συνδέει την πράξη αυτή με την ενοχή που νιώθει ο Οδυσσέας και με την ευρύτερη αποσύνθεση του κόσμου στον οποίο επιστρέφει.
Το σημαντικότερο, λοιπόν, δεν είναι η δυνατότητα να εφαρμοσθεί ένας κανόνας, αλλά κατά πόσον οι εμπλεκόμενοι συνεχίζουν να πιστεύουν στην αναγκαιότητα τήρησής του. Είναι τελείως διαφορετικό να συμμορφώνεται κάποιος επειδή φοβάται την τιμωρία από το να συμμορφώνεται λόγω αναγνώρισης και συνειδητής αποδοχής της νομιμότητας και της ανάγκης εφαρμογής του. Σύμφωνα με τους Brunnée και Toope, η διαφορά αυτή είναι θεμελιώδης και τονίζουν ότι η διεθνής έννομη τάξη αναπαράγεται μέσα από μια συνεχή «πρακτική νομιμότητας» και όχι απλώς μέσα από την ύπαρξη τυπικών κανόνων (Brunnée & Toope, 2010, σσ. 350–357).
Υπό αυτή την έποψη, μέσα από την ταινία του Nolan αναδύεται η καταπάτηση των κανόνων και των αρχών που στοιχειοθετούν μια πολιτισμένη κοινωνία. Οι «People from the Sea» δεν είναι μια καινούρια ανακάλυψη. Ήταν πάντα εκεί, ήταν ο κίνδυνος που, ενώ τον περίμεναν από τη θάλασσα, ήταν συνυφασμένος με το ίδιο το σύστημα της κοινωνίας, η οποία στην πραγματικότητα προετοίμαζε η ίδια στο παρασκήνιο την αποσταθεροποίησή της.
Ομοίως, στο διεθνές δίκαιο είναι αναγκαίο κάποιες συμπεριφορές να αναγνωρίζονται ως απαράδεκτες, ακόμη και αν μπορούν να αποφέρουν βραχυπρόθεσμο όφελος. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών δεν θεσπίζει απλώς απαγορεύσεις. Υπογραμμίζει ότι, για να υπάρξει διεθνής τάξη, πρέπει να υπάρχει συνεργασία, σεβασμός των διεθνών υποχρεώσεων και ειλικρινής προσπάθεια ειρηνικής επίλυσης διαφορών (Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, 1945, Κεφάλαιο I, Άρθρα 1 και 2).
Στην Οδύσσεια ο ήρωας συγκλονίζεται καθώς έρχεται αντιμέτωπος με τη διαπίστωση ότι η νίκη δεν συμβαδίζει πάντα με την ηθική νομιμοποίηση της πράξης. Το κόστος της νίκης μπορεί να αποδειχθεί δυσανάλογα μεγάλο για την ιστορία, όταν ο νικητής υπήρξε ταυτόχρονα φορέας της καταστροφής. Εκεί ακριβώς είναι που βρίσκεται η δύναμη του διεθνούς δικαίου, στην κοινή και αμοιβαία αποδοχή των κανόνων που λειτουργούν ως άυλες υποδομές της διεθνούς τάξης ( Brunnée & Toope, 2010, σσ. 53-55).
Εν κατακλείδι, η κινηματογραφική Οδύσσεια μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο ως μεταφορά του ομηρικού έπους, αλλά και ως αλληγορία της σύγχρονης διεθνούς κοινωνίας. Η συνειδητοποίηση ότι οι «People from the Sea» είναι οι ίδιοι οι Έλληνες αποτελεί το μεγάλο σκηνοθετικό εύρημα του Nolan, ο οποίος υπογραμμίζει ότι οι πολιτισμοί δεν απειλούνται μόνο από εξωτερικούς εχθρούς, αλλά και από τους ίδιους τους φορείς τους, όταν αυτοί παύουν να δεσμεύονται από τις αρχές που τους συγκροτούν. Όπως ο Οδυσσέας επιστρέφει καταρρακωμένος σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει από τις δικές του πράξεις, έτσι και η διεθνής κοινωνία μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με τις συνέπειες της σταδιακής υποβάθμισης των κανόνων που η ίδια δημιούργησε.
Βιβλιογραφία
Βιβλία
James . (2026). Laws of All the Greeks: International Law as Social Reality in Ancient Greece. Oxford University Press. Διαθέσιμο σε: https://academic.oup.com/book/62388?utm_source=chatgpt.com
M. Franck. (1998). Fairness in International Law and Institutions, Chapter 2, «Legitimacy and Fairness». Oxford University Press. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267850.003.0002
Brunnée & S. J. Toope. (2010). Legitimacy and legality in international law: An interactional account. Cambridge University Press. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/273570148_Jutta_Brunnee_Stephen_J_Toope_Legitimacy_and_Legality_in_International_Law
M. Franck . (1990). The Power of Legitimacy Among Nations. Oxford University Press. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/oso/9780195061789.001.0001
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
- J. Jackson, (2018). Norms, normativity, and the legitimacy of justice institutions: International perspectives. Annual Review of Law and Social Science, 14, 145–165. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/326238700_Norms_Normativity_and_the_Legitimacy_of_Justice_Institutions_International_Perspectives
- M. Lanni, (2008). The laws of war in ancient Greece. Law and History Review, 26(3), 469–489. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1017/S0738248000002534
Πρωτογενείς πηγές
Ηνωμένα Έθνη. 1945. Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, Κεφάλαιο I, Άρθρα 1 και 2. Διαθέσιμο σε: https://unric.org/el/%CF%87%CE%B1%CF%81%CF%84%CE%B7%CF%83-%CE%BF%CE%B7%CE%B5/?utm_source=chatgpt.com
United Nations. (n.d.) “UN Charter principles”. United Nations and the Rule of Law.
Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/ruleoflaw/en/thematic-areas/international-law-courts-tribunals/un-charter-principles
Secretary-General. (2022). Secretary-General’s remarks to the General Assembly on Ukraine, United Nations. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/sg/en/content/sg/statements/2022-02-23/secretary-generals-remarks-the-general-assembly-ukraine?utm_source=chatgpt.com
Ειδησεογραφικές και λοιπές διαδικτυακές πηγές
Λιζάρδος, Α. Ρ. (2026). «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν: Πάνω από 80.000 εισιτήρια στο πρώτο διήμερο προβολών. ΕΡΤnews. Διαθέσιμο σε: https://www.ertnews.gr/eidiseis/odysseia-tou-kristofer-nolan-pano-apo-80-000-eisitiria-sto-proto-diimero-provolon/
The Guardian. (2026). Sex, beds and grisly executions: What Christopher Nolan’s The Odyssey changed, invented – and left out. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/film/2026/jul/20/the-odyssey-what-christopher-nolan-changed-invented-left-out
Πηγή εικόνας
Dnews. (2026). Ο Κρίστοφερ Νόλαν έφτιαξε την πιο ακραία εκδοχή της «Οδύσσειας». Διαθέσιμο σε: https://www.dnews.gr/eidhseis/entertainment/588902/o-kristofer-nolan-eftiakse-tin-pio-akraia-ekdoxi-tis-odysseias