Γράφει ο Δημήτρης Χατζόπουλος
Στη σύγχρονη διεθνή πραγματικότητα, όπου τα κράτη αγωνίζονται να επιβιώσουν και να κυριαρχήσουν σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα (Waltz, 1979) το παράδειγμα της Αιγύπτου ξεχωρίζει ως προς τη δεξιοτεχνία με την οποία χειρίζεται τη γεωγραφική της θέση και τη γεωπολιτική της σημασία. Η Αίγυπτος, λειτουργώντας ως αξιόλογος γεωστρατηγικός σύνδεσμος μεταξύ κρίσιμων περιφερειών και εμπορικών διαδρομών, έχει επιτύχει κάτι πραγματικά αξιοσημείωτο. Πολλοί θα ισχυρίζονταν ότι η γεωπολιτική ισχύς του Καΐρου απορρέει πρωτίστως από το γεωγραφικό του πλεονέκτημα, τοποθετημένο ανάμεσα σε Ευρώπη, Μέση Ανατολή, και Βόρεια Αφρική. Μέσω αυτού ασκεί επιρροή σε κρίσιμες θαλάσσιες οδούς όπως η Ανατολική Μεσόγειος και η Ερυθρά Θάλασσα, ενώ κατέχει τον έλεγχο μίας κύριας οδού ναυσιπλοΐας, της Διώρυγας του Σουέζ. Ωστόσο, η πραγματική δύναμη της Αιγύπτου απορρέει από μια πολύ βαθύτερη διάσταση της σύγχρονης ισορροπίας ισχύος – την στρατηγική εργαλειοποίηση της εθνικής οικονομικής της ευπάθειας και τη στρατηγική αντιστάθμιση (Middle East Forum, 2025). Μέσω της προβολής του κινδύνου της δικής του κατάρρευσης και της διαρκούς συμμετοχής σε περιφερειακές συμμαχίες οι οποίες δεν περιορίζουν την αυτονομία του, το Κάιρο δεν διασφαλίζει μόνο, επί παραδείγματι, τεράστια οικονομική βοήθεια από την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ). Αποκτά επιπλέον τη δυνατότητα να στέκεται ακέραιο και αυτόνομο τη στιγμή που γύρω του εκτυλίσσονται διαρκείς κρίσεις, λειτουργώντας τελικά ως διαμεσολαβητής σε τρία αλληλένδετα περιβάλλοντα (International Crisis Group, 2024). Η παρούσα ανάλυση αποδομεί τον τρόπο με τον οποίο η Αίγυπτος μετουσιώνει την οικονομική αδυναμία και τον γεωγραφικό ντετερμινισμό σε διπλωματικό κεφάλαιο, μεταβαίνοντας από έναν παθητικό αποδέκτη αρωγής σε έναν ισότιμο στρατηγικό εταίρο.
Ο ρόλος της Αιγύπτου ως στενού εταίρου της ΕΕ σύμφωνα με τα προαναφερθέντα, προκύπτει μέσω μιας σχέσης αλληλεξάρτησης η οποία αρχικά δεν απείχε πολύ από τη περίπτωση της ΕΕ με την Άγκυρα την περίοδο 2015-2016. Η λογική είναι η ίδια. Ο κίνδυνος που καραδοκεί εξαιτίας των μεταναστευτικών ροών από ζώνες αστάθειας της Υποσαχάριας Αφρικής, ανάγκασε την Ένωση να χρηματοδοτήσει τις προσπάθειες της Αιγύπτου για την αντιμετώπιση των αιτιών της παράτυπης μετανάστευσης, και την καταπολέμηση των διακινητών. Ο ίδιος κίνδυνος την οδήγησε και στην υπογραφή Κοινής Δήλωσης με την Άγκυρα, η οποία, όμως, τον Φεβρουάριο και Μάρτιο του 2020, εργαλειοποίησε το μεταναστευτικό ως μοχλό πίεσης, ανοίγοντας τα σύνορα στον Έβρο, πράγμα που ενέτεινε τις διαφορές της με την Ένωση (Schlieter, 2025, σ.120-121). Η ειδοποιός διαφορά με τη Τουρκία έγκειται στην επιλογή του Καΐρου να ακολουθήσει τη διπλωματία της σιωπηλής θωράκισης, έναντι της καταναγκαστικής διπλωματίας της πρώτης. Η Αίγυπτος, ακολουθώντας την στρατηγική της ευπάθειας, αποκόμισε κρίσιμους πόρους προβάλλοντας την οικονομική της αδυναμία, χωρίς όμως να θεωρηθεί ούτε αδύναμη, ούτε απειλητική – αλλά στενός εταίρος. Η υπογραφή της Συνολικής και Στρατηγικής Εταιρικής Σχέσης του 2024, επέφερε ένα επενδυτικό πακέτο ύψους 7,4 δισεκατομμυρίων ευρώ από την ΕΕ προς το Κάιρο. Η προαναφερθείσα χρηματοδότηση σηματοδότησε την οικονομική, κοινωνική, τεχνολογική, και ενεργειακή υποστήριξη της ΕΕ με τη μορφή της ειρηνευτικής θεσμικής διπλωματίας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024). Σε αντιπαραβολή με τη περίπτωση της Τουρκίας, η οποία έλαβε τη μορφή ανοιχτής σύγκρουσης, η Αίγυπτος κατάφερε να προβληθεί ως πυλώνας σταθερότητας, καλλιεργώντας μια σχέση αλληλεξάρτησης, αλλά και εμπιστοσύνης με τη Δύση.
Ωστόσο, το Κάιρο είχε προ πολλού ξεκινήσει τη διαμόρφωση της ατζέντας του ως ιδανικό εταίρο της περιοχής για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Κατά τη περίοδο 2017-2018, ενισχύθηκαν οι σχέσεις της ΕΕ με την Αίγυπτο μέσω του στρατηγικού Μνημονίου Ενέργειας, εγκαινιάζοντας μια στενότερη συνεργασία σε θέματα εξωτερικής πολιτικής, ασφάλειας, και περιφερειακών κρίσεων, με στόχο τη προώθηση της ειρήνης και της σταθερότητας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2018). Την περίοδο 2019-2020, ιδρύθηκε το East Med Gas Forum με έδρα το Κάιρο, με τη συμμετοχή τριών, μεταξύ άλλων, ευρωπαϊκών κρατών -Ελλάδα, Κύπρος και Ιταλία- και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως μια εκ των παρατηρητών. Ο διακυβερνητικός αυτός οργανισμός έθεσε τα θεμέλια για τον ρόλο της Αιγύπτου ως προβλέψιμου και αξιόπιστου εταίρου των Βρυξελλών στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή, και την Αφρική, στο πλαίσιο της ενεργειακής τους συνεργασίας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024). Σχεδόν εννέα μήνες μετά την ίδρυση του Φόρουμ πραγματοποιήθηκε μια τριμερής σύνοδος στο Κάιρο μεταξύ Αιγύπτου-Ελλάδας-Κύπρου, με θέμα την ενέργεια και την κοινή άμυνα, η οποία συνεχίστηκε έναν χρόνο μετά, συμπεριλαμβάνοντας σχέδια για την ηλεκτρική διασύνδεση μεταξύ των τριών χωρών. Εν τω μεταξύ, στις 6 Αυγούστου 2020 υπογράφηκε η Συμφωνία Μερικής Οριοθέτησης ΑΟΖ ανάμεσα στο Κάιρο και την Αθήνα, πράγμα που, στην πράξη, αμφισβήτησε το ήδη παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο (Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, 2020). Μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, δημιουργήθηκε το κατάλληλο πλαίσιο για την εμβάθυνση της ενεργειακής συνεργασίας με την Αίγυπτο, εξέλιξη που μετουσιώθηκε στην τριμερή συμφωνία μεταξύ ΕΕ, Αιγύπτου και Ισραήλ. Η σύναψη της προαναφερθείσας συμφωνίας ενίσχυσε σημαντικά την αιγυπτιακή εμπλοκή στις δυτικές υποθέσεις, και ανέδειξε τις υποδομές της χώρας, στην αποθήκευση LNG (Eυρωπαϊκή Επιτροπή, 2022).
Η συμφωνία της Αιγύπτου με την Ιταλία το 2024 για εμπορευματική σύνδεση Τεργέστης-Damietta ανέδειξε την ικανότητα του Καΐρου να λειτουργήσει ως θαλάσσιος σύνδεσμος Ευρώπης- Αφρικής- Ασίας, ενώ η διαπραγματευτική του διάθεση όσον αφορά στον πόλεμο στη Γάζα αναγνωρίστηκε διπλωματικά από τη γαλλική, τη γερμανική, την ιταλική και τη βρετανική πλευρά (ELYSEE, 2024). Παράλληλα, η γεωστρατηγική θέση του Καΐρου μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, προσδίδει στο αραβικό αυτό κράτος δυνατότητες δυσανάλογες, ή και αντιφατικές, με τη μακροοικονομική του ευπάθεια. Το Σουέζ, ως γνωστόν, συνδέει την Ανατολική Μεσόγειο με την Ερυθρά Θάλασσα, αποκτώντας ύψιστη σημασία για την επέκταση των ευρωπαϊκών αγορών σε Ινδικό Ωκεανό και Ασία. Επομένως, ο έλεγχος μιας εμπορικής γέφυρας στρατηγικής σημασίας από την οποία διέρχεται το 12-15% του παγκόσμιου εμπορίου (UNCTAD, 2024), ενισχύει, εκ των πραγμάτων, το διπλωματικό κεφάλαιο της Αιγύπτου. Η αντίφαση, λοιπόν, του Καΐρου στις ευρωπαϊκές υποθέσεις έγκειται στο γεγονός ότι πρόκειται για μια βαθιά σχέση αλληλεξάρτησης, κατά την οποία η Αίγυπτος διατηρεί σε μεγάλο βαθμό τη στρατηγική της αυτονομία. Μέσω της παράλληλης διατήρησης δεσμών με μεγάλους διεθνείς δρώντες, όπως οι ΗΠΑ, η Ρωσία, και η Κίνα, αλλά και με την ένταξή του στους BRICS το 2024, το Κάιρο δεν υπήρξε μονοπώλιο για κανέναν οργανισμό ή συμφωνία, ούτε επιδίωξε να εξαλείψει ολοκληρωτικά την ευπάθειά του (Shama, 2025). Εν αντιθέσει, την αξιοποίησε: όσο μεγιστοποιούταν ο αριθμός των εξωτερικών παραγόντων που επιθυμούσαν, ή βασίζονταν, στη σταθερότητα της Αιγύπτου, τόσο αυξανόταν το διπλωματικό της κεφάλαιο.
Όσον αφορά στο αφρικανικό μέτωπο, η Αίγυπτος περικυκλώνεται από τρεις εν εξελίξει κρίσεις: νοτίως υπάρχει ο εμφύλιος στο Σουδάν, δυτικά οι μεταναστευτικές ροές από τη Λιβύη, και η υπαρξιακή απειλή που αντιμετωπίζει λόγω του Μεγάλου Φράγματος της Αιθιοπικής Αναγέννησης. Στην τελευταία περίπτωση, η οποία αγγίζει τον πυρήνα της αιγυπτιακής εθνικής επιβίωσης, η διπλωματία της “σιωπηλής θωράκισης” σταδιακά εγκαταλείφθηκε. Το Αιγυπτιακό κράτος αρχικά εξάντλησε τις προειδοποιήσεις του στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (εφεξής ΟΗΕ) και την Αφρικανική Ένωση περί των επιζήμιων αποτελεσμάτων που επρόκειτο να έχει η κίνηση της Αιθιοπίας, κυρίως κατά την περίοδο 2020-2024. Οι υπαρξιακές ανησυχίες που δημιούργησε το αιθιοπικό φράγμα στην Αίγυπτο μεταφέρθηκαν στην Αφρικανική Ένωση, με την απαίτηση δημιουργίας ενός σαφούς νομικού πλαισίου επίλυσης διαφορών και ρύθμισης της ροής του νερού σε περιόδους ξηρασίας (International Crisis Group, 2019). Παράλληλα, η αποτυχία των διαπραγματεύσεων μέσω της Αφρικανικής Ένωσης οδήγησε την Αίγυπτο στην υποψία ότι η Αιθιοπία απλώς “κέρδιζε χρόνο”, προκειμένου να αποφύγει τις διεθνείς πιέσεις, και να ολοκληρώσει το έργο της χωρίς περιορισμούς και παρεμβάσεις (Fabricius, 2021).
Το μέγεθος της απειλής του αιθιοπικού φράγματος έγκειται στο γεγονός ότι η Αίγυπτος, σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, εξαρτάται κατά 97% από τα νερά του Νείλου για ανανεώσιμους υδάτινους πόρους. Εν τω μεταξύ, με βάση τα πρότυπα του ΟΗΕ, η χώρα βρίσκεται ήδη πολύ κάτω από τη «γραμμή υδάτινης φτώχειας», ενώ πλησιάζει το όριο της «απόλυτης υδατικής σπάνης», με τα κυβικά μέτρα νερού ετησίως ανά κάτοικο να εκτιμώνται κάτω από 500 πριν το 2030 (Αμερικανικό Πανεπιστήμιο στο Κάιρο, 2022). Το γεγονός αυτό δικαιολογημένα εντείνει τις ανησυχίες της αιγυπτιακής διοίκησης, αναδεικνύοντας τόσο θέματα πληθωρισμού και κλιματικής αλλαγής, όσο και τον αυξημένο κίνδυνο ενός ξένου ελεγχόμενου φράγματος. Ένα ασαφές νομικό πλαίσιο, επομένως, όσον αφορά τη πρόσβαση σε γλυκό νερό σε περιόδους ξηρασίας, και τη παρακράτηση υδάτων από το Μεγάλο Φράγμα της Αιθιοπικής Αναγέννησης, θα μπορούσε να έχει καταστροφικά αποτελέσματα. Αφού κατέφυγε επανειλημμένα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, το Κάιρο επικαλέστηκε το Άρθρο 35 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, προβάλλοντας τη μεταξύ τους διαμάχη με την Αιθιοπία ως άμεση απειλή για τη διεθνή ειρήνη. Σε επιστολή του τόσο το 2021, όσο και τον Σεπτέμβριο του 2024 προς το Συμβούλιο Ασφαλείας, το Κάιρο κατηγόρησε ρητά το Αιθιοπικό κράτος ότι επιχειρεί να εγκαθιδρύσει μια τύπου “υδρο-ηγεμονία”, και το κατηγόρησε για ουσιώδη παραβίαση της Δήλωσης Αρχών του 2015. Εντούτοις, μέσω Προεδρικής Δήλωσης, το Συμβούλιο Ασφαλείας απλώς παρότρυνε τα δύο κράτη να επιλύσουν τις διαφορές τους μέσω της Αφρικανικής Ένωσης (Συμβούλιο Ασφαλείας, ΟΗΕ, 2021).
Η αποτυχία των διεθνών θεσμών να μεσολαβήσουν οδήγησαν την Αίγυπτο σε μια στροφή ως προς τη διαχείριση της εκάστοτε κρίσης, προχωρώντας στη στρατιωτική περικύκλωση της Αιθιοπίας μέσω στρατηγικών συμφωνιών. Το αιγυπτιακό κράτος άρχισε σταδιακά να σφίγγει μια γεωστρατηγική θηλιά γύρω από την Αντίς Αμπέμπα, ξεκινώντας από τα νότια και δυτικά νώτα της Αιθιοπίας. Κατά την περίοδο 2021-2022, συνήψε αμυντικές συμφωνίες, και συμφωνίες ανταλλαγής στρατιωτικών πληροφοριών με Ουγκάντα, Μπουρούντι, και Κένυα (Hassan, 2021). Ωστόσο, η μεγαλύτερη επίδειξη ισχύος απέναντι στην Αιθιοπία πραγματοποιήθηκε κατά τη περίοδο 2024-2026 από τα ανατολικά και τα βόρεια σύνορα της Αιθιοπίας στο Κέρας της Αφρικής. Με αφορμή τη προσπάθεια της Αντίς Αμπέμπα να αποκτήσει ναυτική διέξοδο στην Ερυθρά Θάλασσα μέσω μνημονίου με τη Σομαλιλάνδη, το Κάιρο υπέγραψε Αμυντικό Σύμφωνο με τη νόμιμη κυβέρνηση της Σομαλίας τον Αύγουστο του 2024 (Library of Congress, 2024). Η ολοκλήρωση αυτής της σειράς αιγυπτιακών γεωπολιτικών ενεργειών συνέβη τον Οκτώβριο του 2024 με τη σύγκληση της Τριμερούς Συνόδου στο Ασμάρα μεταξύ Αιγύπτου-Σομαλίας-Ερυθραίας, συγκροτώντας επισήμως έναν αντι αιθιοπικό άξονα στα βόρεια (Arab News, 2024). Συνεπώς, η προσαρμοστικότητα της αιγυπτιακής στρατηγικής εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το εκάστοτε γεωπολιτικό περιβάλλον. Η διαμάχη για τα ύδατα του Νείλου συνιστά μια κλασική συνθήκη παιγνίου μηδενικού αθροίσματος, καθώς διαμορφώνει το πλαίσιο για την αιγυπτιακή επισιτιστική και εθνική ασφάλεια. Δεδομένων, λοιπόν, των συνθηκών, το Κάιρο μεταβαίνει από την εργαλειοποίηση της ευπάθειάς του στη σκληρή εξισορρόπηση ισχύος, αντικατοπτρίζοντας τους όρους υπό τους οποίους συνυπάρχει με άλλους διεθνείς δρώντες σε διαφορετικά υποσυστήματα.
Ωστόσο, η προνομιακή θέση της Αιγύπτου την καθιστά εξίσου ευάλωτη σε περαιτέρω περιφερειακές κρίσεις. Ο πόλεμος στη Γάζα έχει επιφέρει σοβαρές προκλήσεις στη διακυβέρνηση του Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι, όσον αφορά τη διατήρηση των ισορροπιών με όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Στην περίπτωση αυτή, το Κάιρο εργαλειοποιεί τόσο τα σύνορά του όσο και τη γεωγραφική του θέση, εφαρμόζοντας μια στρατηγική περιορισμού. Με τις δυνατότητες που του δίνει ο έλεγχος της διόδου της Ράφα, λειτουργεί ως κρίσιμος δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ Ισραήλ, Χαμάς και Δύσης (Brumberg, 2024). Παράλληλα, αποκομίζει τεράστια οικονομική αρωγή εξαιτίας της διαχείρισης των πιέσεων στα σύνορα: μια επικείμενη μαζική εισροή Παλαιστινίων στη χερσόνησο του Σινά όχι μόνο θα αποτελούσε μόνιμο δημογραφικό και οικονομικό βάρος, αλλά θα απέκλειε οριστικά τις προοπτικές δημιουργίας παλαιστινιακού κράτους (International Crisis Group, 2024) Το σενάριο αυτό λειτούργησε ως καταλύτης, ωθώντας την ΕΕ και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (εφεξής ΔΝΤ) να παράσχουν τεράστια χρηματοδοτικά πακέτα στήριξης προς την Αίγυπτο, ενώ αντίστοιχες μαζικές επενδύσεις, όπως η συμφωνία με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (εφεξής ΗΑΕ) ύψους 35 δισεκατομμυρίων δολαρίων, θωράκισαν την οικονομία της (Bower, 2024). Έτσι, μολονότι η Αίγυπτος απειλούνταν με αποσταθεροποίηση, κατάφερε να εργαλειοποιήσει τελικά τη γεωστρατηγική της θέση ώστε να εξασφαλίσει υπέρογκα πακέτα βοήθειας και να αναδειχθεί σε αναγκαίο διαμεσολαβητή της κρίσης.
Συνοπτικά, παρατηρείται ένα αξιοσημείωτο μοτίβο αντίφασης στην αιγυπτιακή εξωτερική πολιτική. Ένα κράτος το οποίο έχει φτάσει πολλάκις στα όρια οικονομικής κατάρρευσης, και με τεράστια δημογραφικά προβλήματα, καταφέρνει όχι απλά να επιβιώνει, αλλά να έχει σημαντικό ρόλο σε αλλεπάλληλα ανοιχτά περιφερειακά μέτωπα. Η ευαλωτότητα της γεωγραφικής του θέσης τοποθετεί το Κάιρο στο κέντρο πολλαπλών συγκρούσεων. Ωστόσο, η θέση του αυτή φαίνεται να ενισχύει την ανάπτυξη ενός πολυδιάστατου πλέγματος διπλωματικών εργαλείων. Μέσω αυτών, η Αίγυπτος φαίνεται να ελίσσεται μεταξύ ανταγωνιστικών κρατών και συμφερόντων, να μεσολαβεί σε περιφερειακές διενέξεις και, τελικώς, να μετατρέπει τη γεωγραφική της θέση σε διπλωματικό πλεονέκτημα. Στον αντίποδα αυτής της ανάγνωσης, μια σημαντική μερίδα αναλυτών, όπως ο Ishac Diwan, χαρακτηρίζει τη στάση του Καΐρου ως γεωπολιτική προσοδοθηρία (Diwan, 2023). Υποστηρίζεται ότι η Αίγυπτος χρησιμοποιεί τον γεωγραφικό της ντετερμινισμό και τον φόβο της Δύσης ώστε να αποσπά συνεχώς πακέτα οικονομικής αρωγής, χωρίς να προχωρά σε ουσιαστική εσωτερική μεταρρύθμιση. Ωστόσο, η ερμηνεία της διεθνούς συμπεριφοράς της Αιγύπτου υπό το πρίσμα του νεορεαλισμού διαφέρει αρκετά από την ωμή ταμπέλα του “κράτους προσοδοθήρα”. Η ικανότητα του Καΐρου να αντλεί πόρους από παγκόσμια κέντρα ισχύος χωρίς, παράλληλα, να υποκύπτει σε εξωτερικές επιταγές καταδεικνύει στρατηγική αυτονομία. Η εργαλειοποίηση, λοιπόν, της οικονομικής του ευπάθειας για την αποκόμιση πόρων και διαπραγματευτικής ισχύος ίσως δεν συνεπάγεται αυτομάτως εκμετάλλευση κάποιου θεσμικού αδιεξόδου – αλλά επίδειξη διπλωματικής δεξιοτεχνίας σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα.
Πηγές:
Α. Βιβλία
Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.
Β. Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές / Μελέτες
Brumberg, D. (2024). The Limits on Egypt’s Gaza “Containment Strategy”. Arab Center Washington DC. Διαθέσιμο σε: https://arabcenterdc.org/resource/the-limits-on-egypts-gaza-containment-strategy/
Diwan, I. (2023). Is Egypt Too Big to Fail or Too Big to Bail?. Σε Y. Sayigh (Επιμ.), Assessing Egypt’s State Ownership Policy: Challenges and Requirements. Carnegie Endowment for International Peace. Διαθέσιμο σε: https://carnegieendowment.org/middle-east/research/2023/05/assessing-egypts-state-ownership-policy-challenges-and-requirements
Fabricius, P. (2021). Neither the Security Council nor the AU is grasping the GERD nettle. Institute for Security Studies (ISS Africa). Διαθέσιμο σε: https://issafrica.org/iss-today/neither-the-security-council-nor-the-au-is-grasping-the-gerd-nettle
International Crisis Group. (2019). Bridging the Gap in the Nile Waters Dispute (Report No. 271). International Crisis Group. Διαθέσιμο σε: https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/ethiopia/271-bridging-gap-nile-waters-dispute
International Crisis Group. (2024). Egypt’s Gaza Dilemmas (Briefing No. 91). International Crisis Group. Διαθέσιμο σε: https://www.crisisgroup.org/brf/middle-east-north-africa/north-africa/egypt-israelpalestine/b91-egypts-gaza-dilemmas
Schlieter, E. (2025). The Instrumentalization of the Syrian Refugee Crisis and Conflictual Cooperation between the EU and Turkey (σ. 120-121). University of Bamberg. Διαθέσιμο σε: https://fis.uni-bamberg.de/entities/publication/b5b4dcc8-e1a4-4b72-a9e9-163d3400029b
Shama, N. (2025). The Gaza War and the ‘Egypt-Is-Too-Big-to-Fail’ Argument. Middle East Quarterly (Middle East Forum). Διαθέσιμο σε: https://www.meforum.org/meq/the-gaza-war-and-the-egypt-is-too-big-to-fail-argument
The American University in Cairo. (2022). Water Scarcity in Egypt: Institutional Challenges and Policy Responses. AUC Climate Change Initiative.
Γ. Πρωτογενείς πηγές / Επίσημα Έγγραφα
ELYSEE. (2024). Joint Statement from the Leaders of France, the United States, the United Kingdom, Germany, and Italy on the Middle East. Élysée – Présidence de la République. Διαθέσιμο σε: https://www.elysee.fr/en/emmanuel-macron/2024/08/12/joint-statement-from-the-leaders-of-france-the-united-states-the-united-kingdom-germany-and-italy-on-the-middle-east
Library of Congress. (2024). Egypt-Somalia: Military Cooperation Agreement Signed. Library of Congress (Global Legal Monitor). Διαθέσιμο σε: https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2024-09-25/egypt-somalia-military-cooperation-agreement-signed/
UNCTAD. (2024). Navigating Troubled Waters: The Impact on Global Trade of Disruption to Shipping Routes in the Red Sea, Black Sea and Panama Canal. UNCTAD. Διαθέσιμο σε: https://unctad.org/publication/navigating-troubled-waters-impact-global-trade-disruption-shipping-routes-red-sea-black
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2018). New era in EU-Egypt energy cooperation [Memorandum of Understanding]. Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/news-and-media/news/new-era-eu-egypt-energy-cooperation-2018-04-23_en
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2022). EU Egypt Israel Memorandum of Understanding. Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Directorate-General for Energy). Διαθέσιμο σε: https://energy.ec.europa.eu/publications/eu-egypt-israel-memorandum-understanding_en
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2024). Joint Declaration on the Strategic and Comprehensive Partnership between Egypt and the European Union. Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Διαθέσιμο σε: [[https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/statement_24_1513]
Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (Συμβούλιο Ασφαλείας). (2021). Statement by the President of the Security Council (S/PRST/2021/18). Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών. Διαθέσιμο σε: https://undocs.org/S/PRST/2021/18
Υπουργείο Εξωτερικών της Ελληνικής Δημοκρατίας. (2020). Δήλωση Υπουργού Εξωτερικών, Ν. Δένδια, μετά την υπογραφή συμφωνίας για την οριοθέτηση AOZ μεταξύ Ελλάδος και Αιγύπτου (Κάιρο, 06.08.2020) [Δελτίο Τύπου]. Υπουργείο Εξωτερικών. Διαθέσιμο σε: https://www.mfa.gr/missionsabroad/romania/news/delose-upourgou-exoterikon-dendia-meta-ten-upographe-sumphonias-gia-ten-oriothetese-aoz-metaxu-ellados-kai-aiguptou-kairo-06082020.html
Δ. Ειδησεογραφικές πηγές
Arab News. (2024). Egypt, Eritrea, Somalia forge closer ties in volatile Horn. Arab News. Διαθέσιμο σε: https://www.arabnews.com/middle-east/egypt-eritrea-somalia-forge-closer-ties-in-volatile-horn-2574750
Bower, E. (2024). Built on sand: can Egypt’s new seaside city protect the country from war at its borders?. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/08/built-on-sand-can-egypts-new-seaside-city-protect-the-country-from-war-at-its-borders
Hassan, K. (2021). Egypt, Turkey compete for military foothold in Kenya. Al-Monitor. Διαθέσιμο σε: https://www.al-monitor.com/originals/2021/12/egypt-turkey-compete-military-foothold-kenya
Πηγή Εικόνας:
O’Carroll, L. (2024). EU seals €7.4bn deal with Egypt in effort to avert another migration crisis. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/world/2024/mar/17/egypt-eu-deal-refugees-mediterranean