Γράφει ο Θοδωρής Σκαρβέλης
To ρωσικό ιδεολογικό αφήγημα για την Αρκτική αντιπροσωπεύει ένα σύνθετο μείγμα γεωπολιτικής θεωρίας, μυστικιστικής ιδεολογίας, κατασκευής εθνικής ταυτότητας και κρατικής πολιτικής που έχει εξελιχθεί σημαντικά στη μετα-σοβιετική εποχή. Αντλώντας τόσο από κλασικές γεωπολιτικές θεωρίες όσο και από σύγχρονα εθνικιστικά κινήματα, η ρωσική Αρκτική «ιδεολογία» εξυπηρετεί πολλαπλές λειτουργίες: νομιμοποιεί τις εδαφικές αξιώσεις, δικαιολογεί τη στρατιωτική ενίσχυση, προωθεί την περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη και επιδιώκει να συνδέσει την Ρωσική εθνική ταυτότητα με την Αρκτική.
Η θεωρητική βάση αυτής της ιδεολογίας ανάγεται στη θεωρία «Heartland» του Βρετανού γεωγράφου Halford John Mackinder, η οποία απέκτησε ιδιαίτερη απήχηση στη μετα-σοβιετική Ρωσία μετά τη μετάφραση του σπουδαίου έργου του “The Geographical Pivot of History” στα μέσα της δεκαετίας του 1990 (Bassin and Aksenov, 2006, σ.102). Η κεντρική θέση του Mackinder ότι η Ευρασία συνιστά τη γεωγραφική ‘καρδιά’ του κόσμου παρείχε στους Ρώσους στοχαστές ένα πλαίσιο για να εννοήσουν τη στρατηγική σημασία του έθνους τους και να δικαιολογήσουν τις επεκτατικές φιλοδοξίες (Mackinder, 1904). Η αναβίωση της γεωπολιτικής στη μετα-σοβιετική Ρωσία συνέβη στο πλαίσιο βαθιάς εθνικής αναταραχής μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης (Astrov & Morozova, 2012, σ.215). Έχοντας στερηθεί ακαδημαϊκή παράδοση στη γεωπολιτική κατά τη σοβιετική εποχή, όταν η επιστήμη απορρίφθηκε ως «αστικός ντετερμινισμός», οι Ρώσοι διανοούμενοι αγκάλιασαν τις γεωπολιτικές θεωρίες ως μέσο προσφοράς αντικειμενικής ανάλυσης για την αποκατάσταση της ρωσικής υπεροχής (Bassin & Aksenov, 2006, σ.99). Η δημοτικότητα του Mackinder πηγάζει από την απεικόνισή της Ευρασίας ως κατέχουσας εγγενή πλεονεκτήματα λόγω της γεωγραφικής της θέσης και των τεράστιων πόρων της (Mackinder, 1919). Αυτές οι έννοιες βρήκαν πρόσφορο έδαφος στην Ρωσική επιθυμία για ανάκτηση του καθεστώς της μεγάλης δύναμης.
Η Ρωσική ερμηνεία της θεωρίας του Mackinder επεκτείνεται πέρα από την αρχική της διατύπωση, μέσω της προσαρμογής σε σύγχρονα αρκτικά πλαίσια. Ενώ ο Mackinder εστίασε στη ευρασιατική χερσαία μάζα ως την περιοχή του άξονα, σύγχρονοι Ρώσοι ιδεολόγοι έχουν επανερμηνεύσει αυτήν την έννοια για να τονίσουν συγκεκριμένα την Αρκτική, ως το κλειδί για τον έλεγχο της λεγόμενης ‘Hearτland’ (Klemensits, 2021, σ.25). Αυτή η προσέγγιση προσπαθεί να δικαιολογήσει επιθετικές αρκτικές πολιτικές, υποδηλώνοντας ότι ο έλεγχος της Αρκτικής δεν είναι απλώς επιθυμητός αλλά γεωπολιτικά αναπόφευκτος. Η επιρροή των ιδεών του Mackinder είναι διάχυτη στις Ρωσικές απόψεις για την Αρκτική, από ακαδημαϊκούς κύκλους μέχρι τη διαμόρφωση κρατικής πολιτικής. Κορυφαίοι Ρώσοι θεωρητικοί της γεωπολιτικής, όπως οι Dugin, Gadzhiev, Ziuganov and Tsymburskii, έχουν υιοθετήσει το πλαίσιο φυσικής σύγκρουσης μεταξύ χερσαίων και θαλάσσιων δυνάμεων που πρότεινε ο Mackinder, χρησιμοποιώντας αυτή τη διχοτομία για να εξηγήσουν τις Ρωσο-Δυτικές σχέσεις και να δικαιολογήσουν συγκρουσιακές στάσεις απέναντι στη διεύρυνση του ΝΑΤΟ (Bassin and Aksenov, 2006). Αυτό το θεωρητικό θεμέλιο δημιουργεί έναν αυτο-ενισχυόμενο κύκλο αφήγησης όπου ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός θεωρείται φυσικός και αναπόφευκτος, καθιστώντας την ειρηνική συνεργασία να φαίνεται αφελής ή αδύνατη.
Μεταξύ των πιο γνωστών θεωρητικών της ρωσικής γεωπολιτικής βρίσκεται ο Alexander Dugin. Ο Dugin είναι ακροδεξιός θεωρητικός του νέο-ευρασιανισμού ενώ έχει διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην προσαρμογή των κλασικών γεωπολιτικών θεωριών στη σύγχρονη ρωσική Αρκτική ιδεολογία (Laruelle, 2008, σ.11). Η ερμηνεία του Dugin για τον Mackinder διαιρεί τον κόσμο μεταξύ των «Θαλασσοκρατικών» δυνάμεων, οι οποίες είναι προσανατολισμένες στους θεσμούς της αγοράς και του κεφαλαίου των θαλάσσιων δυνάμεων, και των «Τελουροκρατικών» δυνάμεων, οι οποίες περιγράφονται ως «ηρωικές» και αριστοκρατικές χερσαίες δυνάμεις. Η Ρωσία τοποθετείται ως ο φυσικός ηγέτης των τελευταίων (Kopanski, 2013, σ.128). Αυτή η δυαδική παγκόσμια αντίληψη πλαισιώνει την Αρκτική όχι απλώς ως περιφερειακό ζήτημα αλλά ως πεδίο μάχης μεταξύ θεμελιωδώς αντιτιθέμενων πολιτισμών.
Η αρκτική ιδεολογία του Dugin εστιάζει στη μυστικιστική έννοια της Υπερβορείας, η οποία, ισχυρίζεται, ότι ήταν η αρχαία Αρκτική πατρίδα της Αρίας φυλής και οι πνευματικοί πρόγονοι των σύγχρονων Ρώσων (Sergunin and Konyshev, 2023, σ.226). Σύμφωνα με αυτήν την αφήγηση, η Αρκτική αντιπροσωπεύει τόσο τον πνευματικό τόπο γέννησης της Ρωσίας όσο και το γεωπολιτικό της απόθεμα, προορισμένη να παίξει κρίσιμο ρόλο στο μελλοντικό μεγαλείο της χώρας. Αυτή η μυστικιστική ερμηνεία μετατρέπει την Αρκτική πολιτική σε μια «ημι- θρησκευτική» αποστολή, προσδίδοντας στην εξόρυξη πόρων και στις εδαφικές αξιώσεις μια βαθιά πολιτισμική σημασία. Η ιδεολογία της Υπερβορείας παρουσιάζει την Αρκτική ως ένα καταφύγιο όπου οι Ρώσοι μπορούν να διατηρήσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα απέναντι σε αντιλαμβανόμενες απειλές από το Νότο και τη Δύση. Αυτή η αφήγηση συντονίζεται με σύγχρονα ξενοφοβικά αισθήματα και παρέχει ιδεολογική δικαιολόγηση για τη μεταχείριση της Αρκτικής ως αποκλειστικά ρωσικού χώρου. Το όραμα της αρκτικής Σιβηρίας ως «γεωπολιτικού αποθέματος» της Ρωσίας παραλληλίζει την έμφαση του Mackinder στη στρατηγική σημασία ελέγχου των βασικών γεωγραφικών χώρων, ενώ προσθέτει πνευματικές διαστάσεις που ελκύουν τα εθνικιστικά κινήματα (Laruelle, 2012, σ.567).
Η επιρροή του Dugin εκτείνεται πέρα από τους ακαδημαϊκούς κύκλους, στα θεσμικά όργανα χάραξης πολιτικής, με τις γεωπολιτικές του θεωρίες να χρησιμοποιούνται ως εγχειρίδια στην Ακαδημία του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων και σε άλλα Ρωσικά πανεπιστήμια (Backman, 2019, σ.293). Ενώ η έκταση της άμεσης επιρροής του στον Vladimir Putin παραμένει αμφιλεγόμενη, η επικράτηση των νέο-ευρασιανιστικών εννοιών στον επίσημο λόγο υποδηλώνει σημαντική ιδεολογική διείσδυση (Backman, 2019, σ.293). Η προσαρμογή της ορολογίας του Mackinder σε σύγχρονα πλαίσια, αντικαθιστώντας για παράδειγμα το «έδαφος» με «πόρους» και τονίζοντας την ενεργειακή γεωπολιτική, δείχνει πώς οι κλασικές θεωρίες αναπροσαρμόζονται για να αντιμετωπίσουν σύγχρονες στρατηγικές προκλήσεις (Bassin and Aksenov, 2006, σ.109-110). Οι οπαδοί της Υπερβορείας εκφράζουν θετικά συναισθήματα σχετικά με την αυξημένη εστίαση της Ρωσίας στην Αρκτική τα τελευταία χρόνια, που εκδηλώνεται μέσω πρωτοβουλιών κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης, ενισχυμένης στρατιωτικής υποδομής στη Αρκτική Ζώνη της Ρωσικής Ομοσπονδίας (AZRF), και ενεργητικής υπεράσπισης διεθνών νομικών θέσεων στην περιοχή (Sergunin and Konyshev, 2023, σ.227). Για αυτούς, η εκβιομηχάνιση και η εθνική κυριαρχία στην Αρκτική είναι εξαιρετικής σημασίας, καθώς κάτι τέτοιο θα οδηγούσε στην de facto ρωσική ηγεμονία στην Αρκτική και εν τέλει στην αποκατάσταση του στάτους Μεγάλης Δυνάμεως (Bassin and Aksenov, 2006, σ.112).
Η καθηγήτρια Marlène Laruelle έχει προσδιορίσει τον Αρκτισμό ως μία γεωγραφική μετα-αφήγηση (meta-narrative) που καθορίζει τη ρωσική εθνική ταυτότητα (Laruelle, 2012, σ. 558). Αυτή η αφήγηση λειτουργεί ως ιδεολογική απάντηση στην κρίση ταυτότητας της Ρωσίας μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και τις εδαφικές απώλειες. Ο Αρκτισμός είναι η νεότερη και πιο σχετική μετα-αφήγηση για τη σύγχρονη αρκτική πολιτική. Αυτή η αφήγηση παρουσιάζει τη βόρεια επέκταση της Ρωσίας ως εκδίκηση για τα χαμένα σοβιετικά εδάφη και ως μονοπάτι προς την ανανεωμένη μεγαλοσύνη (Laruelle, 2019, σ.39). Η Αρκτική πλαισιώνεται ως το «τελευταίο σύνορο» όπου η Ρωσία μπορεί να αποδείξει τις μοναδικές της ικανότητες και να ανακτήσει το καθεστώς της ως μεγάλη δύναμη. Σύμφωνα με την Laruelle η Αρκτική ιδεολογία του Dugin συνδυάζει στοιχεία γεωγραφικού ντετερμινισμού με ισχυρισμούς πολιτιστικής υπεροχής, παρουσιάζοντας τους Ρώσους ως μοναδικά προσαρμοσμένους στις αρκτικές συνθήκες και επομένως φυσικά δικαιούχους των αρκτικών πόρων (Laruelle, 2019).
Συνολικά, η ρωσική Αρκτική ιδεολογία αποτελεί ένα παράξενο συνονθύλευμα ιδεών. Αυτές οι ιδέες εμπεριέχουν κλασικές γεωπολιτικές θεωρίες, μυστικισμό, υπερεθνικισμό, ακόμα και ρατσισμό. Απώτερος σκοπός είναι η νομιμοποίηση μιας διεκδικητικής ρωσικής πολιτικής στην Αρκτική. Η παρουσίαση της βόρειας περιφέρειας ως «γεωπολιτικό» απόθεμα και «πνευματική πατρίδα» προσδίδει ανορθολογικές διαστάσεις στην ρωσική στρατηγική, διευρύνοντας την ρήξη μεταξύ Μόσχας και Δύσης. Ελάχιστοι δυτικοί αναλυτές μπορούν να ερμηνεύσουν την ρωσική στρατηγική, καθώς οι περισσότεροι επικεντρώνονται αποκλειστικά σε ορθολογικά δεδομένα, αψηφώντας ανορθολογικά στοιχεία, τα οποία διαδραματίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο στην χάραξη πολιτικής της Μόσχας. Η περίπτωση της ρωσικής Αρκτικής ιδεολογίας είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, διότι περιέχει έντονα μυστικιστικά στοιχεία και θεωρίες που έχουν απορριφθεί εδώ και καιρό από Δυτικούς επιστήμονες όπως ο γεωγραφικός ντετερμινισμός. Από την οπτική της Μόσχας, η Αρκτική δεν αποτελεί απλώς έναν ακόμη χώρο ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, αλλά μετατρέπεται σε κεντρικό πεδίο ανασυγκρότησης της ρωσικής ταυτότητας και διεκδίκησης αναθεωρητικού ρόλου στο διεθνές σύστημα, με άμεσες συνέπειες για τη σταθερότητα της περιοχής.
Βιβλιογραφία
Βιβλία:
Astrov, A. and Morozova, N. (2012) ‘Russia: Geopolitics from the heartland’, in S. Guzzini (ed.) The Return of Geopolitics in Europe?: Social Mechanisms and Foreign Policy Identity Crises. Cambridge: Cambridge University Press (Cambridge Studies in International Relations), σλ. 192–216. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1017/CBO9781139225809.012.
Backman, J.M. (2019) ‘A Russian Radical Conservative Challenge to the Liberal Global Order: Aleksandr Dugin’, in M. Lehti, H.-R. Pennanen, and J. Jouhki (eds) Contestations of Liberal Order: The West in Crisis? Palgrave Macmillan, σλ. 289–314. Διαθέσιμο σε: https://philarchive.org/rec/BACARR.
Klemensits, P. (2021) ‘The role of Eurasia in the Classical Geopolitical Theories’, in Towards the Rise of Eurasia : Competing Geopolitical Narratives and Responses. Corvinus University of Budapest, σλ. 17–34. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/355942540_The_role_of_Eurasia_in_the_Classical_Geopolitical_Theories.
Laruelle, M. (2008) Russian Eurasianism: an ideology of empire. Washington (D.C.): Woodrow Wilson center press. Διαθέσιμο σε: https://www.amazon.com/Russian-Eurasianism-Ideology-Empire-Woodrow/dp/080189073X.
Laruelle, M. (2012) ‘Larger, Higher, Farther North … Geographical Metanarratives of the Nation in Russia’, Eurasian Geography and Economics, 53(5), σλ. 557–574. Available at: https://doi.org/10.2747/1539-7216.53.5.557.
Laruelle, M. (2019) Russian nationalism: imaginaries, doctrines, and political battlefields. London ; New York: Routledge, Taylor & Francis Group (BASEES/Routledge series on Russian and East European studies, 129). Διαθέσιμο σε: https://www.routledge.com/Russian-Nationalism-Imaginaries-Doctrines-and-Political-Battlefields/Laruelle/p/book/9780367584818.
Mackinder, H.J. (1919) Democratic ideals and reality; a study in the politics of reconstruction. London: Constable and Company, ltd. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/democraticideals00mackiala/page/n5/mode/2up.
Sergunin, A. and Konyshev, V. (2023) ‘Arctic Studies in Russia’, in The Routledge Handbook of Russian International Relations Studies. Routledge. Διαθέσιμο σε: https://publications.hse.ru/pubs/share/direct/906699969.pdf.
Επιστημονικά άρθρα:
Bassin, M. and Aksenov, K.E. (2006) ‘Mackinder and the Heartland Theory in Post-Soviet Geopolitical Discourse’, Geopolitics, 11(1), σλ. 99–118. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/14650040500524129.
Kopanski, A.B. (2013) ‘The Russian Neo-Eurasianism, the West and the Reconstruction of Islamic Civilization in Alexander Dugin’s Geopolitical Doctrines’, World Journal of Islamic History and Civilization, 3(3), σλ. 124–133. Διαθέσιμο σε: https://idosi.org/wjihc/wjihc3(3)13/6.pdf.
Mackinder, H. J. (1904). The Geographical Pivot of History (1904). The Geographical Journal, 170(4),σλ. 298–321. Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/3451460.
Πηγή εικόνας:
Goble, P. (2025, March 6). Russia Focusing on Arctic to Divide West and Expand Its Influence and Position in Antarctica. Jamestown. Διαθέσιμο σε: https://jamestown.org/russia-focusing-on-arctic-to-divide-west-and-expand-its-influence-and-position-in-antarctica/.