Γράφει η Κολλιοπούλου Λυδία
Αδιαμφισβήτητα, η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει έντονη παρουσία σε πλήθος τομέων της ανθρώπινης δραστηριότητας. Στην σύγχρονη εποχή, η ΤΝ προσφέρει πολυάριθμα οφέλη, μέσω της επιτάχυνσης των διαδικασιών, την αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων εργασιών αλλά και άλλων καθηκόντων, πολλές φορές εξαντλητικών ή ακόμα και επικίνδυνων για τον άνθρωπο. Τι συμβαίνει όμως όταν η νέα αυτή τεχνολογία επιχειρεί να παράξει τέχνη και λόγο, αντλώντας από ήδη υπάρχοντα έργα; Πώς μπορεί ο δημιουργός να προστατευθεί σε μια εποχή που η ΤΝ εισέρχεται σε πεδία που άλλοτε αφορούσαν το ανθρώπινο διανοητικό και μόνο;
Για τις ανάγκες της παρούσας ανάλυσης, χρήσιμο είναι να παρατεθούν οι εξής ορισμοί:
α) Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη (GenAI): τεχνολογία σχεδιασμένη για τη δημιουργία διαφόρων τύπων νέου περιεχομένου σε απόκριση σε μια προτροπή του χρήστη (Madiega, 2023, σ. 2).
β) Εξόρυξη Κειμένων και Δεδομένων (TDM): Κάθε αυτοματοποιημένη αναλυτική τεχνική που αποσκοπεί στην ανάλυση κειμένων και δεδομένων σε ψηφιακή μορφή με στόχο την παραγωγή πληροφοριών, όπως προτύπων, τάσεων και συσχετισμών (Lawspot, 2022).
Πρόσφατα, το Επαρχιακό Δικαστήριο του Μονάχου εξέδωσε μια πρωτοποριακή απόφαση πάνω στα πνευματικά δικαιώματα και την ΤΝ. Ένας γερμανικός οργανισμός διαχείρισης συλλογικών δικαιωμάτων, η Εταιρεία για τα Δικαιώματα Μουσικής Εκτέλεσης και Μηχανικής Αναπαραγωγής ισχυρίστηκε ότι η αμερικανική εταιρεία OpenAI χρησιμοποίησε προστατευόμενους στίχους τραγουδιών κατά την εκπαίδευση των μοντέλων “4’’ και “4ο’’ που τροφοδοτούν την πλατφόρμα ChatGPT χωρίς την προηγούμενη απόκτηση άδειας (Bird & Bird, 2025). Το δικαστήριο απεφάνθη πως το μοντέλο της ανωτέρω εταιρείας παρανόμως αναπαρήγαγε σχεδόν αυτούσιους τους στίχους του τραγουδιού, αφού τους είχε απομνημονεύσει, πράξη που συνιστά παράβαση του γερμανικού νόμου για τα πνευματικά δικαιώματα (Επαρχιακό Δικαστήριο του Μονάχου, 2024, σ. 39).
Η ανωτέρω απόφαση στηρίχθηκε, μεταξύ άλλων, σε ένα σημαντικό νομοθέτημα του ευρωπαϊκού χώρου που καθορίζει το πώς θα λειτουργούν τα μοντέλα GenAI αναφορικά με τα δικαιώματα των δημιουργών: την Οδηγία 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στην ψηφιακή ενιαία αγορά. Βάσει των άρθρων 3 παρ.1 και 4 παρ.3 της ανωτέρω Οδηγίας , η εξόρυξη κειμένου και δεδομένων επιτρέπεται μόνο σε περίπτωση που αυτή δεν περιορίζεται ρητά από τους δικαιούχους των δικαιωμάτων επί των έργων με μηχαναγνώσιμα μέσα ή αν οι πράξεις εξόρυξης πραγματοποιούνται από ερευνητικούς οργανισμούς και ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς, με σκοπό τη διεξαγωγή επιστημονικής έρευνας (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Οδηγία 2019/790). Στο ίδιο πνεύμα κινείται και το πλέον ολοκληρωμένο νομοθέτημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα συστήματα ΤΝ, ο Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689).Συγκεκριμένα, στα άρθρα 50 & 53 του ανωτέρω κανονισμού, καθιερώνεται υποχρέωση δημοσίευσης των πληροφοριών που χρησιμοποιήθηκαν κατά την εκπαίδευση μοντέλων ΤΝ γενικού σκοπού, ενώ αναγκαία κρίνεται και η σήμανση του περιεχομένου που παράγεται από ΤΝ (Άνθης, 2025, Βαγενά, 2024).
Ωστόσο, στην πράξη, πολλά και σημαντικά προβλήματα εγείρονται. Ένα από αυτά είναι η δυσκολία παράθεσης των πηγών βάσει των οποίων δημιουργείται περιεχόμενο, λόγω του τεράστιου όγκου πληροφοριών που χρησιμοποιείται για την ΤΝ των μοντέλων GenAI. Επιπλέον, οι εταιρείες ανάπτυξης των συστημάτων αυτών επιχειρούν συχνά να επωφεληθούν από την εξαίρεση του άρθρου 4 της Οδηγίας DSM, με τον ισχυρισμό ότι κάνουν εξόρυξη δεδομένων για λόγους επιστημονικής έρευνας, μια πρακτική που ονομάζεται «ξέπλυμα δεδομένων» (European Union Intellectual Property Office, 2025, σ.341). Ενώ γίνονται προσπάθειες για τη διατήρηση των δικαιωμάτων των δημιουργών με μηχανισμούς, όπως το πρωτόκολλο για τον αποκλεισμό των ρομπότ (REP), αποδεδειγμένα αποδεικνύονται ανεπαρκείς, καθώς απαιτείται από τους διαχειριστές ιστότοπων να διαμορφώνουν και να διατηρούν ενεργά περιορισμούς, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει συνέπεια στο επίπεδο προστασίας σε διαφορετικούς ιστότοπους. (Members’ Research Service, 2025) Παράλληλα, ο “REP” συνιστά ένα μη- δεσμευτικό μέτρο, αφήνοντας έκθετους τους δημιουργούς στην εκούσια συμμόρφωση ή μη των ατόμων υπεύθυνων για την εξόρυξη των δεδομένων (European Union Intellectual Property Office, 2025, σ. 7). Αξίζει επίσης να επισημανθεί ότι ούτε η υποχρέωση διαφάνειας της προέλευσης πηγών έχει θεσμοθετηθεί με τρόπο ενιαίο και αποτελεσματικά εφαρμόσιμο στα κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα δεδομένα αυτά, κρίνεται αναγκαίο να βρεθούν νέοι μηχανισμοί προστασίας, μέσα από πρωτοβουλίες που θα λάβουν οι δημόσιοι φορείς και μέσω της συνολικής αναβάθμισης του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Στην πρόσφατη μελέτη του, το Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO) προτείνει τη δημιουργία ομοσπονδιακών βάσεων δεδομένων, στο οποίο θα μπορούν εύκολα οι δημιουργοί να διαχειρίζονται τις προτιμήσεις τους όσον αφορά την εξαίρεση από τη διαδικασία του TDM. Επιπλέον, κρίσιμο είναι να ανοίξει ο διάλογος για την αδειοδότηση μεταξύ των δημιουργών και των προγραμματιστών ΤΝ. Σημαντικό ρόλο καλούνται να επιτελέσουν ως προς αυτό το κομμάτι οι Οργανισμοί Συλλογικής Διαχείρισης, μέσω της συλλογικής αδειοδότησης.Ταυτόχρονα, όπως αναφέρει και στην μελέτη του το EUIPO, σκόπιμο είναι να καθιερωθούν κοινά πρότυπα διαφάνειας τόσο για την εισαγωγή δεδομένων όσο και για τα αποτελέσματα που θα εμφανίζουν τα GenAI.
Καθώς τα συστήματα και οι νέες τεχνολογικοί μέθοδοι ολοένα και αναπτύσσονται, τόσο πιο εμφανής γίνεται και η ανάγκη να βρεθεί ισορροπία ανάμεσα στην λειτουργία των συστημάτων της ΤΝ και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των δημιουργών. Η επόμενη περίοδος θα είναι καθοριστική, καθώς η ΕΕ θα κληθεί να κάνει νομοθετικές επιλογές και να δώσει σαφείς οδηγίες στους δημόσιους φορείς. Με τις κατάλληλες ρυθμίσεις, είναι εφικτό να αποφευχθεί η αποδυνάμωση των δημιουργών και να θεμελιωθεί μια πρακτική που θα διασφαλίζει τόσο την τεχνολογική πρόοδο όσο και την προστασία της ανθρώπινης δημιουργικότητας, ως μέσο διατήρησης του πολιτισμού εν γένει.
Βιβλιογραφία/Πηγές:
Πρωτογενείς πηγές:
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2019). Οδηγία (ΕΕ) 2019/790 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 17ης Απριλίου 2019, σχετικά με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά και την τροποποίηση των οδηγιών 96/9/ΕΚ και 2001/29/ΕΚ (Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ), διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2019/790/oj/eng?eliuri=eli%3Adir%3A2019%3A790%3Aoj&locale=el#
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2024). Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1689 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 13ης Ιουνίου 2024, για τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη και την τροποποίηση των κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 300/2008, (ΕΕ) αριθ. 167/2013, (ΕΕ) αριθ. 168/2013, (ΕΕ) 2018/858, (ΕΕ) 2018/1139 και (ΕΕ) 2019/2144 και των οδηγιών 2014/90/ΕΕ, (ΕΕ) 2016/797 και (ΕΕ) 2020/1828 (κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη) (Κείμενο που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον ΕΟΧ), διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:32024R1689
Πηγές στα αγγλικά:
European Union Intellectual Property Office (2025) Study: “The development of Generative Artificial Intelligence from a Copyright perspective”, διαθέσιμο σε: https://euipo.europa.eu/tunnel-web/secure/webdav/guest/document_library/observatory/documents/reports/2025_GenAI_from_copyright_perspective/2025_GenAI_from_copyright_perspective_FullR_en.pdf
European Union Intellectual Property Ofiice (2025) Study: EXECUTIVE BRIEFING: GenAI and copyright, διαθέσιμο σε: https://euipo.europa.eu/tunnel-web/secure/webdav/guest/document_library/observatory/documents/reports/2025_GenAI_from_copyright_perspective/2025_GenAI_from_copyright_perspective_executive_brief_en.pdf
European Parliamentary Research Service (2025) AI and copyright: The training of general‑purpose AI, διαθέσιμο σε: https://epthinktank.eu/2025/04/28/ai-and-copyright-the-training-of-general%E2%80%91purpose-ai/
Madiega Tambiama, A. (2023) Generative AI and watermarking (European Parliament Think Tank), διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2023/757583/EPRS_BRI(2023)757583_EN.pdf
Ειδησεογραφικές πηγές:
Χ. Άνθης (2025) Η Τεχνητή Νοημοσύνη και η Πνευματική Ιδιοκτησία στο Ευρωπαϊκό και Ελληνικό Δίκαιο, (lawnet.gr), διαθέσιμο σε: https://lawnet.gr/meletes-arthra/i-techniti-noimosyni-kai-i-pnevmatiki-idioktisia-sto-evropaiko-kai-elliniko-dikaio/
Ε. Βαγενά (2024) Τεχνητή Νοημοσύνη και πνευματική ιδιοκτησία: Η χρήση έργων ως δεδομένων εκπαίδευσης παραγωγικών συστημάτων ΑΙ, (lawspot.gr), διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomika-blogs/tehniti-noimosyni-kai-pneymatiki-idioktisia-i-hrisi-ergon-os-dedomenon/
Πηγές στα αγγλικά:
Bird & Bird (2025) Landmark ruling of the Munich Regional Court (GEMA v OpenAI) on copyright and AI training, διαθέσιμο σε: https://www.twobirds.com/en/insights/2025/landmark-ruling-of-the-munich-regional-court-(gema-v-openai)-on-copyright-and-ai-training
Πηγή Εικόνας:
Pictoright (2023) European Parliament agrees on AI Act, διαθεσιμο σε: https://pictoright.nl/en/general/europees-parlement-stemt-in-met-ai-act