Γράφει η Παναγιώτα Γουσέτη
Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, οι πολίτες δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να εξασφαλίσουν μία προσιτή κατοικία που θα καλύπτει τις ανάγκες της καθημερινής τους ζωής, της εργασίας τους και της οικογένειάς τους. Παρότι ένα σταθερό και ασφαλές σπίτι αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης, η στεγαστική κρίση επεκτείνεται, αποκτώντας διαφορετικές μορφές και εκδηλώσεις ανάλογα με τα κοινωνικοοικονομικά πλαίσια κάθε χώρας. Η οικονομική προσιτότητα της στέγασης έχει αναδειχθεί σε μείζον και κατεπείγον πρόβλημα για το σύνολο της Ευρώπης, με τις αυξανόμενες τιμές κατοικίας και ενοικίου, μαζί με το υψηλό κόστος υπηρεσιών και ανακαινίσεων να επηρεάζουν δυσανάλογα τα χαμηλά εισοδήματα και τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες (European Commission, 2025). Έτσι, η στέγαση μετατρέπεται σε «νέο κοινωνικό διχασμό», καθώς διαχωρίζει όσους επωφελούνται από την ιδιοκτησία ακινήτων από όσους αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην αγορά ή στην ενοικίαση. Το πλαίσιο αυτό οδηγεί στη μετάβαση από το παραδοσιακό κοινωνικό κράτος προς την αγορά ακινήτων.
Η διαμόρφωση των ευρωπαϊκών στεγαστικών πολιτικών δείχνει το εύρος των κρατικών παρεμβάσεων στη στέγαση. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, πολλές κυβερνήσεις της Δυτικής Ευρώπης προχώρησαν σε κατεδαφίσεις υποβαθμισμένων περιοχών, υιοθετώντας παράλληλα αυστηρότερα πρότυπα δόμησης με στόχο την προστασία της δημόσιας υγείας. Μολονότι αυτά τα μέτρα βελτίωσαν τις συνθήκες διαβίωσης, δεν αντιμετώπισαν ουσιαστικά τα προβλήματα προσβασιμότητας και οικονομικής προσιτότητας για τα χαμηλά εισοδήματα. Προχωρώντας προς τον 20ο αιώνα και συγκεκριμένα κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρατηρείται ότι εφαρμόστηκαν έλεγχοι ενοικίων. Μάλιστα, οι έλεγχοι αυτοί επεκτάθηκαν τη δεκαετία του 1930 και επικράτησαν μετά το 1945 σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Οι πολιτικές αυτές συνέβαλαν στον έλεγχο του κόστους στέγασης, αλλά συχνά περιόρισαν τα κίνητρα για επενδύσεις, οδηγώντας σε χαμηλότερη ποιότητα και μειωμένη διαθεσιμότητα κατοικιών (Maclennan, 1997, όπως αναφέρεται στο site του European Parliament). Από τη δεκαετία του 1960 και ιδιαίτερα μετά το 1980, αρκετές χώρες, εκτός ορισμένων μεσογειακών κρατών, άρχισαν να καταργούν σταδιακά αυτούς τους ελέγχους, κυρίως για νέες μισθώσεις.
Με την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, οι μετασοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης πέρασαν από συστήματα με εκτεταμένη δημόσια στέγαση σε μαζική ιδιωτικοποίηση. Πρωτύτερα, το μεγαλύτερο μέρος του στεγαστικού αποθέματος ήταν κρατικό ή δημοτικό, με πολύ χαμηλά ενοίκια και εκτεταμένες κατασκευές κοινωνικών κατοικιών μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Με τη μετάβαση στον καπιταλισμό, η δημόσια στέγαση πωλήθηκε μαζικά στους ενοικιαστές σε πολύ χαμηλές τιμές. Σε χώρες όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Τσεχία, η ιδιοκατοίκηση αυξήθηκε έντονα, ενώ το δημόσιο στεγαστικό απόθεμα μειώθηκε δραστικά. Επιπλέον, οι δήμοι διέκοψαν την κατασκευή νέων κοινωνικών κατοικιών, δημιουργώντας σημαντικές ελλείψεις για τις νεότερες γενιές. Σε πόλεις όπως το Πόζναν, το Βελιγράδι και το Ζάγκρεμπ εντάθηκε ο εξευγενισμός με μαζικές εξώσεις και αύξηση ενοικίων (Pat Turnbull, n.d).
Στα τέλη του 20ου αιώνα, η αποβιομηχάνιση, η άνοδος των μεσαίων στρωμάτων και οι μεταναστευτικές ροές, σε συνδυασμό με την επικράτηση νεοφιλελεύθερων πολιτικών, ενίσχυσαν τη στροφή του κεφαλαίου στην αγορά ακινήτων και οδήγησαν στη χρηματιστικοποίηση της κατοικίας, περιορίζοντας την παραγωγή προσιτής στέγης και εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Καθώς η στέγαση μετατράπηκε σε επενδυτικό προϊόν, η πρόσβαση σε αξιοπρεπείς και καλά τοποθετημένες κατοικίες έγινε δυσκολότερη για τα χαμηλότερα στρώματα, ενώ η στεγαστική κρίση επέτεινε την περιφερειοποίηση της φτώχειας. Παρά την παράδοση του ευρωπαϊκού κράτους πρόνοιας, η υποχώρηση του ρόλου του κράτους στη στέγαση είναι εμφανής, με τις χώρες της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης να διατηρούν σχετικά ισχυρούς μηχανισμούς ρύθμισης, ενώ αυτές της Νότιας Ευρώπης να επηρεάζονται από ιστορικές αδυναμίες και πελατειακές πρακτικές (Μαλούτας και Σιατίτσα, 2025). Αυτή η συστηματική υποχώρηση της κρατικής παρέμβασης και η κυριαρχία της αγοράς επέτρεψαν την εμβάθυνση των στεγαστικών ανισορροπιών, των οποίων οι επιπτώσεις έγιναν ακόμη πιο εμφανείς από την αρχή της χιλιετίας έως σήμερα.
Την τελευταία δεκαετία, αν και η ιδιοκατοίκηση στην Ένωση μειώθηκε δραστικά, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων, οι κοινωνικές ανισότητες παρέμειναν εμφανείς και έντονες. Και πιο πρόσφατα, στην υγειονομική κρίση, η πανδημία ανέδειξε ακόμη περισσότερο την κεντρική σημασία της στέγης ως βασικό κοινωνικό αγαθό. Η υγειονομική ασφάλεια, η ψυχολογική ευημερία και η πρόσβαση σε υποδομές, όπως νοσοκομεία και κέντρα υγείας, δεν υπήρξαν αυτονόητα για όλους, αντιθέτως, αποκάλυψε έντονες ανισότητες στις συνθήκες διαβίωσης. Στο πλαίσιο αυτό, το κοινωνικό κράτος κλήθηκε να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο. Ελάχιστα κράτη-μέλη μπορούσαν να καλύψουν πάνω από το 1% του άστεγου πληθυσμού, γεγονός που υπογράμμισε το κρίσιμο χαρακτήρα της κοινωνικής στέγασης ως μηχανισμό πρόληψης και αντιμετώπισης έλλειψης κατάλληλης στέγης (Dubois & Nivakoski, 2023). Σε αυτό το πολύπλοκο πλαίσιο, η ενίσχυση των δημοσίων επενδύσεων και των δομών στέγασης αποτέλεσε κρίσιμο εργαλείο για τον περιορισμό των ανισοτήτων και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής εντός των κρατών-μελών.
Παρά την αναγνώριση του δικαιώματος στην στέγαση από την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Ηνωμένα Έθνη, η μακροχρόνια κρίση οικονομικής προσιτότητας έχει σοβαρότατες επιπτώσεις στο βιοτικό επίπεδο, την ψυχολογική ευημερία και την κοινωνική ένταξη των πολιτών, με ιδιαίτερο αντίκτυπο στους νέους. Πολλοί νέοι δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε οποιαδήποτε μορφή ικανοποιητικής κατοικίας, ιδίως στις αστικές περιοχές, ενώ ο αριθμός αυτών που ζουν σε συνθήκες ανέχειας στέγης αυξάνεται συνεχώς σε όλη την ΕΕ. Η πρωταρχική ευθύνη για τις στεγαστικές πολιτικές παραμένει στα κράτη-μέλη, ενώ η πρακτική παροχή κοινωνικής στέγασης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από περιφέρειες και δήμους. Παρά τον περιορισμένο ρόλο της, η ΕΕ παρέχει καθοδήγηση, χρηματοδότηση και διαμορφώνει έμμεσες επιρροές μέσω ορισμένων κανόνων, συμβάλλοντας στην υποστήριξη μέτρων για την προώθηση της πρόσβασης σε στέγη και τον περιορισμό των κοινωνικών ανισοτήτων (Pape, 2024).
Ουσιαστικά, η Ένωση μετατοπίζεται από έναν ρόλο απλού παρατηρητή σε έναν ρόλο συντονιστή και επενδυτή σε λύσεις κοινωνικής στέγασης, αντιμετωπίζοντας τον κίνδυνο η στέγαση να μετατραπεί σε «νέο κοινωνικό διχασμό». Συγκεκριμένα, στις Βρυξέλλες έγινε ένα ιστορικό βήμα για την ευρωπαϊκή πολιτική προσιτής στέγασης, καθώς 26 από τα 27 κράτη-μέλη συμφώνησαν για πρώτη φορά στη σημασία μιας κοινής, συνεκτικής ευρωπαϊκής προσέγγισης. Μολονότι δεν υπήρξε τελική έγκριση του σχετικού κειμένου λόγω της στάσης της Ουγγαρίας, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη διαμόρφωσαν το πλαίσιο πάνω στο οποίο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρουσιάσει το πρώτο ολοκληρωμένο Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγαση. Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την αναγνώριση της στέγασης ως ζήτημα που απαιτεί ευρωπαϊκό συντονισμό και όχι μόνο εθνικές πολιτικές. Οι συζητήσεις στο συμβούλιο EPSCO ανέδειξαν ότι η προσιτή κατοικία αποτελεί βασικό παράγοντα κοινωνικής συνοχής στην ΕΕ, ενώ υπογραμμίστηκε η ανάγκη για νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, επενδυτικές πλατφόρμες και ανταλλαγή καλών πρακτικών. Η ένταξη της στέγασης στη συζήτηση του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου 2026 ενίσχυσε περαιτέρω την ευρωπαϊκή διάσταση του ζητήματος, δείχνοντας ότι φτώχεια, απασχόληση και κοινωνική προστασία συνδέονται άμεσα με τις συνθήκες οικιστικού χώρου. Με αυτήν την πρόοδο, η προσιτή στέγη αποκτά πλέον σταθερή θέση στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό, με τις χώρες της Ένωσης να κινούνται προς μία πιο συντονισμένη και ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή απάντηση στη στεγαστική κρίση (Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, 2025).
Ιδιαίτερα, αυτός ο συντονισμός και η αναγνώριση ότι η στεγαστική κρίση οφείλεται κυρίως στην ανεπαρκή προσφορά, ωθούν τους ευρωπαϊκούς θεσμούς να προτείνουν μία συνδυασμένη στρατηγική οικονομικής στήριξης, απλοποίησης και φορολογικών κινήτρων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζητά μέσω του ψηφίσματός του, την άμεση ενίσχυση της κατασκευής νέων κατοικιών, ιδίως για τις ευάλωτες ομάδες, καλώντας τα κράτη-μέλη να επιταχύνουν τις διαδικασίες, να μειώσουν την γραφειοκρατία και να απλοποιήσουν τους κανονισμούς που δυσχεραίνουν τις επενδύσεις. Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη για ισόρροπη ανάπτυξη, προτείνοντας τη θωράκιση της δόμησης και των έργων συνδεσιμότητας σε αγροτικές, νησιωτικές και ερημωμένες περιοχές. Προς αυτή την κατεύθυνση, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) παρουσίασαν ήδη τον περασμένο Μάρτιο ένα σχέδιο δράσης ύψους 10 δισ. ευρώ, με σκοπό τη δημιουργία ή την ανακαίνιση 1,5 εκατομμυρίου προσιτών κατοικιών και τη βελτίωση της ενεργειακής τους απόδοσης. Όσον αφορά την φορολογική πολιτική, το Κοινοβούλιο προτρέπει τα κράτη-μέλη να υιοθετήσουν φορολογικά κίνητρα για στεγαστικές επενδύσεις, κατά τις κατευθύνσεις του ΟΟΣΑ, επισημαίνοντας την αποτελεσματικότητα πρακτικών όπως οι φορολογικές ελαφρύνσεις, η ευελιξία στις σχέσεις ιδιοκτητών-ενοικιαστών και η αποφυγή αυστηρών πλαφόν στα ενοίκια, καθώς ενθαρρύνουν την προσφορά και συγκρατούν τις τιμές (Πέτρου, 2025). Οι πολιτικές αυτές, από την χρηματοδότηση έως τα φορολογικά κίνητρα, σηματοδοτούν την αναγνώριση ότι η στέγαση αποτελεί θεμελιώδες κοινωνικό αγαθό που απαιτεί άμεση παρέμβαση του κράτους πρόνοιας για την προστασία των πληθυσμιακών ομάδων σε κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού.
Συνοψίζοντας, η στεγαστική κρίση στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελεί την κορυφαία εκδήλωση του «νέου κοινωνικού διχασμού», που προέκυψε από την ιστορική μετάβαση από το Κοινωνικό Κράτος στην κυριαρχία της αγοράς των ακινήτων και τη συνακόλουθη χρηματιστικοποίηση της κατοικίας. Η συστηματική υποχώρηση της κρατικής παρέμβασης οδήγησε σε ανεπαρκή προσφορά προσιτής στέγης, εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες. Ωστόσο, η πρόσφατη μετατόπιση του ρόλου της ΕΕ, με την υιοθέτηση της κοινωνικής στρατηγικής και τη διάθεση δημοσίων επενδύσεων για τη δημιουργία πολλαπλών κατοικιών σηματοδοτεί την αναγνώριση της στέγης ως ουσιώδους πυλώνα κοινωνικής ευημερίας. Εν τέλει, η στρατηγική αυτή συνιστά μία προσπάθεια επανεστίασης του Κράτους Πρόνοιας, με στόχο να ανατρέψει την δυναμική της αγοράς και να διασφαλίσει την προστασία των κοινωνικά ευάλωτων ομάδων, αποτρέποντας έτσι την περαιτέρω εμβάθυνση του κοινωνικού διχασμού. Όπως ανέφερε και η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν «Η στέγαση έχει να κάνει με την αξιοπρέπεια. Πρόκειται για δικαιοσύνη. Και αφορά το μέλλον της Ευρώπης. Πριν από 8 χρόνια, ο ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων κατέστησε την στέγαση ως κοινωνικό δικαίωμα στην Ευρώπη. Ήρθε η ώρα να γίνει πραγματικότητα αυτή η υπόσχεση».
Πηγές:
Dubois H. & Nivakoski S. (2023). Unaffordable and inadequate housing in Europe. Eurofound. Διαθέσιμο σε: https://www.eurofound.europa.eu/en/publications/all/unaffordable-and-inadequate-housing-europe/
European Commission. (2025). Affordable Housing. Διαθέσιμο σε: https://housing.ec.europa.eu
European Parliament. (1996). Housing Policy in the EU member states. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/workingpapers/soci/w14/text1_en.htm?utm_source
Pape M. (2024). Social and youth housing in the EU. European Parliamentary Research Service. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/757653/EPRS_BRI(2024)757653_EL.pdf
Pat Turnbull. (n.d). Housing privatisation in Eastern Europe. The Socialist Correspondent. Διαθέσιμο σε: https://www.thesocialistcorrespondent.org.uk/articles/housing-privatisation-in-eastern-europe/
Μαλούτας Θ. & Σιατίτσα Δ. (2025). Το στεγαστικό πρόβλημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και την Ελλάδα: Βασικές συνιστώσες και πολιτικές αντιμετώπισης. ΕΛΙΑΜΕΠ. Διαθέσιμο σε: https://www.eliamep.gr/to-stegastiko-provlima-stin-evropaiki-enosi-kai-tin-ellada-vasikes-synistoses-kai-politikes-antimetopisis/
Πέτρου Φ. (2025). Στεγαστική κρίση: Η ΕΕ ετοιμάζει προγράμματα για κοινωνική κατοικία. NewMoney. Διαθέσιμο σε: https://www.newmoney.gr/roh/palmos-oikonomias/europi/stegastiki-krisi-i-ee-etimazi-programmata-gia-kinoniki-katikia/
Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής & Οικογένειας. (2025). Ιστορικό πρώτο βήμα για την ευρωπαϊκή κοινωνική στέγαση – Η Δόμνα Μιχαηλίδου στις Βρυξέλλες για τον νέο σχεδιασμό της ΕΕ. Διαθέσιμο σε: https://minscfa.gov.gr/istoriko-proto-vima-gia-tin-evropaiki-koinoniki-stegasi-i-domna-michailidou-stis-vryxelles-gia-ton-neo-schediasmo-tis-ee/