Γράφει ο Μάνος Κόκκινος
Ο Αλεξάντερ Ντούγκιν έχει υπάρξει αντικείμενο συζήτησης εδώ και πλήθος ετών (Ratner, 2016). Από τη συνίδρυση του εθνο-μπολσεβικού κόμματος της Ρωσίας (Fenghi, 2020), στη διατύπωση της Τέταρτης Πολιτικής Θεωρίας ή 4ΠΘ για συντομία (Dugin, 2009, σ. 18), έως τον χαρακτηρισμό του ως ο «εγκέφαλος» του Βλαντιμίρ Πούτιν (Barbarashin-Thoburn, 2014). Αυτή η δεύτερη αντιμετωπίζεται συχνά με φόβο από δυτικούς ακαδημαϊκούς λόγω της επιτυχίας του Ντούγκιν στο να την παρουσιάζει ως μια καινοτόμα σύνθεση έτοιμη να ταρακουνήσει τη φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων (Backman, 2019, σσ. 289-314). Όμως η απογύμνωση της από ρητορικά τεχνάσματα μπορεί να αποκαλύψει μια κενότητα που δεν χρειάζεται να προκαλεί παρά απογοήτευση σε όσους αναζητούν την πραγματική ουσία της.
Ο ίδιος ισχυρίζεται πως η θεωρία του είναι τέταρτη στη σειρά με τις πρώτες τρεις ιδεολογίες να είναι ο φιλελευθερισμός, έπειτα ο μαρξισμός, και τέλος ο φασισμός (Dugin, 2009, σ. 21). Με τον φιλελευθερισμό να είναι το αντίπαλο δέος, γίνεται μια παραδοχή πως η σύνθεση της 4ΠΘ θα αντλήσει στοιχεία κυρίως από τις τελευταίες δύο (Dugin, 2009, σ. 27). Συγκεκριμένα από τον μαρξισμό αντλεί κυρίως την κριτική στη δυτική ιδέα της ιδιωτικής περιουσίας ως φυσικό δικαίωμα (Dugin, 2009, σ. 57), ενώ από τον φασισμό αντλεί τα ολοκληρωτικά στοιχεία χωρίς να συμμερίζεται τον εθνικισμό του Μουσολίνι, τον οποίο κατηγορεί για προοδευτισμό (!) ή τον φυλετισμό του Χίτλερ στον οποίο αποδίδει την ήττα της Γερμανίας στον Β’ΠΠ (Dugin, 2009, σ. 54). Παράλληλα, αποφεύγει συστηματικά να κάνει λόγο για την πραγματική «πρώτη θεωρία» που προηγείται όλων αυτών των συστηματικών συνόλων όπως τις αποκαλεί ο Ντούγκιν (Dugin, 2009, σ. 44). Αυτή δεν είναι άλλη παρά ο μοναρχισμός, που υπήρχε πρότερα από τις άλλες και εξακολουθεί να υπάρχει σε πλήθος κρατών ανά τον κόσμο (Issit, 2013).
Ο λόγος που αυτή έλλειψη αναφοράς μπορεί να είναι μόνο σκόπιμη οφείλεται στην τραυματική ιστορική εμπειρία της Ρωσίας με τον μοναρχισμό, δηλαδή του κοινού στο οποίο απευθύνεται (VCIOM, 2013). Πιο συγκεκριμένα, ο ολοκληρωτικός μοναρχισμός, όπως εκφράστηκε από τον Σαρλ Μωρρά (De Thieullou, 2021), ίσως είναι και ο κοντινότερος συγγενής της 4ΠΘ όπως θα φανεί παρακάτω. Γιατί λοιπόν δεν γίνεται αναφορά στον μοναρχισμό όπως γίνεται στον μαρξισμό που επίσης αποτελεί αμφιλεγόμενη ιδεολογία στη σύγχρονη ρωσική κοινωνία; Ο λόγος είναι ότι η 4ΠΘ είναι ουσιαστικά μια θεωρία του μοναρχισμού, όπως αυτό γίνεται εμφανές από τον τρόπο με τον οποίον διαλέγει τι θα κρατήσει από τις άλλες ιδεολογίες. Από τον φιλελευθερισμό κρατάει την ιδέα της ελευθερίας (Dugin, 2009, σ. 61), η οποία καθορίζεται διαφορετικά για κάθε κουλτούρα (Patel, 2025), με αποτέλεσμα η διαλογή αυτή να μην εξυπηρετεί κανέναν σκοπό πέραν της παρουσίασης της 4ΠΘ ως πραγματικά «συνθετικής». Από τον μαρξισμό κρατάει την κριτική της ιδιωτικής περιουσίας ως ατομικιστική και αποξενωτική από το σύνολο (Dugin, 2009, σ. 57), όμως δεν την απορρίπτει ποτέ. Μάλιστα τάσσεται υπέρ της περιουσίας εάν αυτή παρουσιάζεται ως προνόμιο από τα πάνω προς τα κάτω, αντί να προσφέρεται ως δικαίωμα στον κάθε πολίτη (Kalinin, 2019, σ. 464). Επομένως, η κριτική της ιδιωτικής περιουσίας δεν προέρχεται ουσιαστικά από την αριστερά που απορρίπτει την ύπαρξη της, αλλά από μια προνεωτερική δεξιά που αντιτάσσεται στην ανάπτυξη της ως τροχοπέδη στην παραδοσιακή φεουδαρχική τάξη πραγμάτων (Farmer, 2024). Αξίζει εδώ να αναφερθεί πως το ευρασιατικό κίνημα στο οποίο ανήκει ο Ντούγκιν έχει ιδεολογικούς δεσμούς με την αριστερά όπως φαίνεται από τη θέση του θεμελιωτή του Λεβ Γκούμιλεβ ως λέκτορας στο πανεπιστήμιο της Λένινγκραντ τη δεκαετία του ’60 (Beisswenger, 2013). Όμως η στάση του Ντούγκιν απέναντι στην ιδιωτική περιουσία, την οποία ένας γνήσιος ομοϊδεάτης του Ντουμιλεβ θα απέρριπτε, υποδηλώνει περισσότερο εργαλειακή εκμετάλλευση παρά ουσιώδη συγγένεια.
Από τον φασισμό γίνεται η ουσιαστικότερη διαλογή, καθώς δανείζεται την έννοια του ολοκληρωτισμού, δηλαδή της ενσωμάτωσης όλων των στοιχείων του έθνους ανεξαρτήτως κοινωνικής, οικονομικής ή φυλετικής καταγωγής, υπό μια ισχυρή κεντρική εξουσία. Ο Ντούγκιν δίνει οντολογική διάσταση στην ενσωμάτωση, τοποθετώντας το “Dasein”, τη χαϊντεγκεριανή έννοια του «είναι-εκεί» ως το υποκείμενο της 4ΠΘ αντί της φυλής, της τάξης ή του έθνους-κράτους, μια τακτική που χαρακτηρίζει την ουσία του ιντεγκραλισμού (Conttren, 2017, σσ. 1-12). Απορρίπτει τον φασισμό κατηγορώντας τον για νεωτερικότητα. Πράγματι, υπάρχει βαθιά συσχέτιση μεταξύ της θεωρίας της γενικής βούλησης του Ρουσσώ και της φασιστικής ρητορικής, όπου ο δικτάτορας διεκδικεί ότι εκφράζει την «οργανική» βούληση του έθνους, σε αντίθεση με την «παρασιτική» αντιπροσώπευση των κοινοβουλευτικών δημοκρατιών (Souvlis, 2022). Αυτή η διπλή κίνηση, δανεισμός του ολοκληρωτικού μηχανισμού και απόρριψη της νεωτερικής του δικαιολόγησης, οδηγεί τον Ντούγκιν σε ένα μοντέλο που συνδυάζει την προνεωτερική θεμελίωση της εξουσίας, βασισμένη σε μια «παραδοσιακή» αντίληψη της κοινωνίας, με μια τακτική ενσωμάτωσης όλων των κοινωνικών στοιχείων υπό την απόλυτη μοναρχική εξουσία, όπως δηλαδή την εξέφρασε ο Σαρλ Μωρρά (Simons, 2022).
Αυτήν την αντίληψη τη συμμερίζεται με τον Γκενόν και τον Εβόλα και πλήθος άλλων υποστηρικτών της παραδοσιακής επαναστάσεως (Hakl, 2019, σσ. 54-70). Η αναφορά στους συγκεκριμένους δύο επέρχεται με αυτονόητες συνυποδηλώσεις για όσες και όσους γνωρίζουν τον βίο και τα έργα τους. Αυτό καθώς ο Γκενόν ήταν μυημένος στην πνευματική παράδοση της Aνατολής που έβλεπε τον πνευματισμό ως αντικείμενο έκφρασης μιας πνευματικής ελίτ (Dickinso, 2021, σσ. 589-611), ενώ ο Εβόλα, ως Ρωμαϊκός παγανιστής, θα την προτιμούσε ως αντικείμενο έκφρασης μιας κάστας πλήρους πνευματικής εξουσίας (Allen, 2024). Επομένως, η παράθεση σηματοδοτεί απλή έμπνευση και δεν προσκαλεί τον αναγνώστη να ταυτίσει τις θεωρίες μεταξύ τους παρά τις ομοιότητες. Όμως, ο Μωρρά βρίσκεται εντός της χριστιανικής πολιτικής παράδοσης την οποία υπερασπίζεται ο Ντούγκιν, με την αξιοσημείωτη διαφορά πως ο ένας ανετράφη καθολικός και ο άλλος ορθόδοξος (Wilson, 2024). Εξού και η μικρή αλλά άξια αναφοράς διάφορα στις πεποιθήσεις τους, δηλαδή όσον αφορά τον ρόλο της Εκκλησίας.
Έχοντας υπόψιν την πιο κεντροποιημένη αντίληψη των Καθολικών ως προς την εκκλησιαστική δομή, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός πως ο Μωρρά είδε την Εκκλησία ως το πνευματικό κέντρο γύρω από το οποίο θα ενωθούν όλα τα στοιχεία μέσω της υποταγής τους σε αυτό (Billingham-Hordern, 2026). Ο Ντούγκιν, ως ορθόδοξος με πιο αποκεντρωμένη θεωρία της εκκλησίας, την αντιμετωπίζει ως σύμμαχο στον αγώνα του, όχι ως πρωταρχική μορφή (Wilson, 2024). Αντίθετα, αυτόν τον ρόλο λαμβάνει ο ηγεμόνας, γνωστός στους υποστηρικτές της 4ΠΘ, ως ο «Κατέχον» στον οποίο ο Ντούγκιν αναθέτει όχι μόνο την εγκόσμια διακυβέρνηση (Kytoneva, 2025), εμπνευσμένος από το ανατολικο-ρωμαϊκό πρότυπο όπου ηγεμόνας και κλήρος βρίσκονταν σε «συμφωνία» (Knights, 2025). Εν κατακλείδι, ο Ντούγκιν πιθανώς γνωρίζει πως η 4ΠΘ δεν είναι παρά μια ορθόδοξη προσέγγιση στον ολοκληρωτισμό του Μωρρά με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, αφού άλλωστε τόσο ο Εβόλα όσο και ο Γκενόν έχουν μιλήσει περί του Μωρρά. Συνεπώς, η αποστασιοποίηση γίνεται ώστε να μην τεθεί στην κριτική που υπέστη ο Μωρρά τόσο από την ίδια τη δεξιά παράδοση όσο και από «νεωτερικούς» λόγιους (Marino, 2025, σσ. 194-225).
Η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία, λοιπόν, δεν είναι τέταρτη. Στην πραγματικότητα, είναι πρώτη, αφού ο μοναρχισμός προϋπήρξε του νεωτερικού τρίπτυχου (φιλελευθερισμός, μαρξισμός, φασισμός), έστω και αν ο Ντούγκιν τον επαναπροσδιορίζει υπό το πρίσμα της μωρραϊκής ολοκληρωτικής του εκδοχής. Όμως, το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Η 4ΠΘ δεν είναι ούτε καν πολιτική θεωρία, υπό την έννοια ότι της λείπει μια συμπαγής θεωρία του εαυτού, δηλαδή σαφείς απαντήσεις για τους εσωτερικούς μηχανισμούς λειτουργίας της (Robson-Pincione, 2024). Ο Ντούγκιν έχει διατυπώσει με εντυπωσιακή σαφήνεια τις απόψεις του για την εξωτερική πολιτική: έναν πολυπολικό κόσμο όπου ο ευρασιατικός πολιτισμός, σε συμμαχία με άλλες παραδοσιακές δυνάμεις, αντιπαρατίθεται στον ατλαντικισμό και τη φιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση (Dugin, 2021). Αλλά, τι θα συμβαίνει εντός της Ευρασίας; Ποια θα είναι η ακριβής οικονομική οργάνωση; Πώς θα καθορίζεται η διαδοχή του κατέχοντος; Πώς θα αντιμετωπιστούν οι εσωτερικές εντάσεις και οι αντιπαραθέσεις; Τα ερωτήματα αυτά είναι θεμελιώδη, αλλά παραμένουν αναπάντητα (Umland, 2015). Αυτή η σιωπή δεν είναι τυχαία: επιτρέπει στον Ντούγκιν να αποφεύγει να τοποθετηθεί σε καθημερινά, καθημερινά ζητήματα και να κάνει ανενόχλητος λόγο περί «πολιτισμικής σύγκρουσης » και «πνευματικού αγώνα» (Shlapentokh, 2021, σσ. 163-186). Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι δείχνει διαρκώς το δάσος, για να μην εστιάσει κανείς στο πόσο κούφια είναι τα δέντρα. Η γεωπολιτική, όσο συναρπαστική και αν ακούγεται, είναι η σκιά της πολιτικής, όχι η ουσία της (Kumar, 2025). Μια θεωρία που ξέρει πώς να συγκρούεται με τον έξω κόσμο αλλά αγνοεί πώς να διοικεί τον εαυτό της, δεν είναι πολιτική θεωρία, αλλά μια στρατηγική ρητορική, ένα ποιητικό όραμα με πολιτικό προσωπείο (Lebow, 2019).
Η πολιτική, άλλωστε, απαιτεί επεξήγηση. Η λογοδοσία δεν αποτελεί κάποιο δυτικό κατασκεύασμα που υπάρχει για να υπονομεύσει την 4ΠΘ, αλλά για μια καθολική και πραγματική ένσταση απέναντι σε όσους μιλούν αόριστα, να υποδείξουν το πώς θα λειτουργήσει εμπράκτως το σύστημά τους (Scheffran, 2022, σσ. 411-424.). Το ζήτημα δεν είναι να συμφωνούμε με αυτήν την ευημερία, αλλά να ξέρουμε ποια ακριβώς είναι. Ακόμα και ο Μωρρά, ο Εβόλα και ο Γκενόν, παρ’ όλη την αντιδραστικότητά τους, είχαν το θάρρος να απαντήσουν σε κάποια τουλάχιστον από αυτά τα ερωτήματα. Ο Μωρρά είχε συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο στον νου (Tannenbaum, 2008, σσ. 1-18). Ο Εβόλα είχε σαφείς απόψεις για τον μηχανισμό διαδοχής του αυτοκράτορα (Harding, 2024). Ο Γκενόν, από την άλλη, ήταν ειλικρινής στο ότι δεν έχει κάποιο πολιτικό όραμα που θέλει να υλοποιηθεί (Rose, 2022). Οι απαντήσεις τους, ακόμα και αν είναι αμφιλεγόμενες, είναι υπαρκτές. Ο Ντούγκιν, αντίθετα, δεν προσφέρει τίποτα ανάλογο (Rhodes, 2022). Πώς μπορεί, λοιπόν, να αυτοαποκαλείται πολιτικός στοχαστής, όταν αρνείται να κάνει τις αντίστοιχες πράξεις για να στηρίξει αυτόν τον τίτλο; Μια θεωρία που αρνείται να απαντήσει στα ερωτήματα της διακυβέρνησης, ακόμα και όταν η ίδια έχει θέσει τους όρους του ερωτήματος, είναι πολιτική μόνο κατ’ ευφημισμόν.
Χωρίς τους χαρακτηρισμούς της «τέταρτης» και της «πολιτικής», ο ντουγκινισμός θα έπρεπε να μπορεί να χαρακτηριστεί τουλάχιστον ως μια θεωρία. Αλλά δυστυχώς για τον ίδιο, ούτε αυτό μπορεί να γίνει. Μια γνήσια θεωρία (πολιτική, φιλοσοφική ή επιστημονική) απαιτεί τρία διακριτά συστατικά: πρώτον, ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης την οποία κριτικάρει· δεύτερον, σαφείς προβλέψεις για την πιθανή εξέλιξή της· και τρίτον, συγκεκριμένους τρόπους δράσης για να ανατραπεί ή να αναχαιτιστεί αυτή η εξέλιξη (Lotus-Arise, 2026). Προφανώς ένας υποστηρικτής της 4ΠΘ θα ισχυριζόταν πως τηρεί και τα τρία κριτήρια. Όμως, εδώ είναι απαραίτητο να γίνει ξεκάθαρο πως η σαφήνεια μιας πρόβλεψης χρειάζεται να μπορεί να επαληθευθεί με εμπειρικά δεδομένα. Πράγματι η 4ΠΘ κάνει λόγο περί απώλειας ταυτότητας των λαών, αλλά καθίσταται αδύνατο να επαληθευθεί πότε ένας λαός έχει χάσει τον εαυτό του πλήρως, πότε μερικώς και πότε καθόλου.
Ο Ντούγκιν έχει εξηγήσει λεπτομερώς, σχεδόν με μελαγχολική επιμονή, πόσο πνευματικά κενή βρίσκει τη Δύση. Όμως, δεν έχει εξηγήσει γιατί η εξάπλωση αυτής της κενότητας είναι, όχι απλώς ανεπιθύμητη, αλλά αναπόφευκτα καταστροφική –απλώς το διακηρύσσει. Ούτε διατυπώνει το πώς θα εξελιχθεί ο κόσμος εάν δεν ληφθεί άμεση δράση. Ποια θα είναι, δηλαδή, η μορφή του νικηφόρου ατλαντικισμού σε 50 χρόνια; Ποια τα ενδεχόμενα ρήγματά του; Ο Ντούγκιν δεν τις έχει καν διανοηθεί. Χωρίς προβλέψεις, όμως, δεν μπορεί να υπάρξει ούτε δυνατότητα κατάρριψης μιας θεωρίας. Και μια θεωρία που δεν μπορεί να καταρριφθεί, δεν είναι θεωρία –είναι δόγμα (Dutch, 2023). Οι πραγματικές θεωρίες διακινδυνεύουν την αλήθεια τους, τολμώντας να κάνουν συγκεκριμένες προβλέψεις και αφήνοντας την ιστορία να τις επιβεβαιώσει ή να τις διαψεύσει (βλ Dutch). Ακόμα και ο Μαρξ, τον οποίο ο Ντούγκιν επικρίνει για τις λανθασμένες προβλέψεις του, είχε τουλάχιστον το θάρρος να τις διατυπώσει. Ο Ντούγκιν, αντιθέτως, παρατηρεί την κίνηση του αντιπάλου χωρίς να τολμά να προβλέψει την τροχιά της, σαν κάποιος που βλέπει ένα κύμα να έρχεται αλλά αρνείται να πει πότε και πού θα σπάσει. Αλλά η κριτική του δεν σταματά στην πρόβλεψη: ο Ντούγκιν δεν παροτρύνει τους υποστηρικτές του να δράσουν με συγκεκριμένο τρόπο (Baku Network, 2026).
Ποιο είναι το «επαναστατικό» καθήκον του πιστού της 4ΠΘ; Να διαβάζει; Να συγγράφει; Να σκέφτεται; Ή να «είναι έτοιμος» χωρίς να ξέρει για τι; Ο Εβόλα είχε θεωρία, ακριβώς γιατί ήθελε τους υποστηρικτές του, τους «πολεμιστές» του, έτοιμους να «σπρώξουν αυτό που έπεται να πέσει» (Wolff, 2014, σσ. 258-273). Οι οπαδοί του έδρασαν και ηττήθηκαν (CTEC, 2022). Ο Μωρρά είχε σχέδιο δράσης για την παλινόρθωση της μοναρχίας στη Γαλλία (Bacot, 2021, σσ. 187-198). Αντίθετα, ο Γκενόν απέρριψε ανοιχτά τον ακτιβισμό ως ένδειξη πνευματικής έκπτωσης (Nilsson, 2026). Όλοι τους, ακόμα και αν απέτυχαν, είχαν μια πρόταση. Ο Ντούγκιν, αντίθετα, δεν έχει κινητοποιήσει καμία πολιτική βάση πέρα από τα συνέδριά του, όπου αναλύει με αφοσίωση την κενότητα της δυτικής ζωής, χωρίς να αναγνωρίζει ο ίδιος την κενότητα μιας θεωρίας που, στην πραγματικότητα, δεν θεωρεί τίποτα (Rossotrudnichestvo, 2024). Θα μπορούσε κανείς να υποδείξει πως ο Ντούγκιν απευθύνεται σε κοινό του 21ου αιώνα το οποίο χαρακτηρίζεται από πολιτική απάθεια, ενώ οι προηγούμενοι απευθύνονταν σε ακολούθους που ήταν πιο πιθανό να λάβουν δράση (University of Essex, 2021). Αυτή η υπόδειξη δεν εξυπηρετεί κανέναν σκοπό για δύο λόγους: πρώτον ο Ντούγκιν δεν είναι ο μόνος υποστηρικτής του ευρασιατικού κινήματος στον αιώνα αυτόν: ο Γκίλιαμ Φέι πέθανε μόλις το 2019 και υπήρξε ηγετική μορφή στη νέα δεξιά της Γαλλίας, με μεγάλη επιρροή στα 700 περίπου μέλη της οργάνωσης Terre et Peuple (François-Nonjon, 2022). Ο δεύτερος λόγος είναι πως ο ίδιος ο Ντούγκιν έχει δηλώσει αποστροφή προς τους υποστηρικτές του εθνο-μπολσεβικού κόμματος, το οποίο ηγείτο, περιγράφοντας τους ως χούλιγκαν. Επομένως, πρόκειται για έναν άνθρωπο που μπορεί αλλά δεν θέλει να μιλήσει για δράση, μόνο για θεωρία (Dugin, 2009, σ. 161).
Ποια είναι, όμως, η ουσία μιας απόρριψης που αφορά μια τόσο κενή αντίληψη; Η απάντηση βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι η κενότητά της, η αφηρημένη, αντιφατική της φύση δεν την εμποδίζει να έχει υλοποιήσιμες βλέψεις. Ο Ντούγκιν και οι ακόλουθοί του υποστηρίζουν τον Πούτιν, ερμηνεύοντας τις πράξεις του ως εκφράσεις του πολυπολικού κόσμου, και την εισβολή στην Ουκρανία ως μια ενέργεια πραγμάτωσής του, ακόμα και όταν η πραγματική πολιτική της Μόσχας είναι συχνά ευκαιριακή, ιμπεριαλιστική και βαθιά νεωτερική (Verini, 2025). Όμως, η αλήθεια είναι πως η Ρωσία δεν αποτελεί γόνιμο έδαφος για την άνθιση της 4ΠΘ. Είναι αναπολόγητα νεωτερική, όπως αποδεικνύεται από τον τρόπο ζωής των πολιτών της (Levada, 2022): υψηλά ποσοστά διαζυγίων (Patel, 2025), κατανάλωση αλκοόλ και ναρκωτικών (Langford, 2026), απόπειρες αυτοκτονιών συχνά σε υψηλότερα ποσοστά ακόμα και από την «πνευματικά εκφυλισμένη» Δύση (Bellman-Namdev, 2022), με την οποία ο Ντούγκιν μάς έχει συνηθίσει να συγκρίνει τη Ρωσία (Crane, 2026). Η ιστορική εμπειρία του ίδιου του Μωρρά είναι αποκαλυπτική: όταν ο ολοκληρωτισμός της παράδοσης επιχειρεί να επιβληθεί σε μια νεωτερική κοινωνία, το αποτέλεσμα δεν είναι η παλινόρθωση, αλλά ο εκφυλισμός, όπως συνέβη στη Γαλλία του Βισύ που ο Ντούγκιν πιθανώς θα κατέκρινε ως νεωτερικό κτήνος (Wolfreys, 2020). Σε αντίθεση με τον Ντούγκιν, που φοβάται να κάνει οποιαδήποτε πρόβλεψη, θα μπορούσαμε εν προκειμένω να τολμήσουμε μία, ακριβώς επειδή βασίζεται στην ιστορική εμπειρία και όχι σε μεταφυσικές αοριστολογίες: η εφαρμογή της 4ΠΘ σε ρωσικό έδαφος δεν θα γεννήσει μια οργανική, παραδοσιακή τάξη πραγμάτων, αλλά ακριβώς εκείνο το μετανεωτερικό τέρας που ο ίδιος ο Ντούγκιν φοβάται: ένα υβρίδιο κρατικού αυταρχισμού, καταναλωτικής αδράνειας και εθνικιστικής ρητορικής, με ρωσικό πρόσωπο. Είναι, λοιπόν, απαραίτητο να καταπνίξουμε αυτόν τον σπόρο διανοητικά –όχι από φόβο για μια νέα ιδεολογία–, αλλά για να μην εμφυτευτεί ούτε στη Ρωσία ούτε πουθενά.
Πηγές
Allen, M. (2024) ‘Julius Evola’s Philosophical Anthropology of Castes: A Metaphysics of Heroism and Transfiguration in War’, Journal of Anthropological and Archaeological Sciences, 10(1), 8 Οκτωβρίου. Διαθέσιμο σε : https://lupinepublishers.com/anthropological-and-archaeological-sciences/fulltext/julius-evolas-philosophical-anthropology-of-castes.ID.000329.php
Backman, J. (2019) ‘A Russian Radical Conservative Challenge to the Liberal Global Order: Aleksandr Dugin’, PhilArchive, 22 Αυγούστου. Διαθέσιμο σε : https://philarchive.org/rec/BACARR
Bacot, G. (2021) ‘The Inquiry into the Monarchy, a one-way mirror. From the ideal reflection to positive reality’, Revue Française d Histoire des Idées Politiques N° 53(1), Μάιος. Διαθέσιμο σε : https://www.researchgate.net/publication/351875016_L’_Enquete_sur_la_monarchie_miroir_sans_tain_Du_reflet_ideal_a_la_realite_positive
Baku Network Staff (2026)The Ideologue of Unreason: Alexander Dugin’s Journey From Fringe to Power” (2026), Baku Network, 19 Ιανουαρίου. Διαθέσιμο σε : https://www.bakunetwork.org/en/news/analytics/15493
Barbashin, A. And Thoburn, H. (2014) ‘Putin’s Brain: Alexander Dugin and the Philosophy Behind Putin’s Invasion of Crimea’, Foreign Affairs, 31 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://www.foreignaffairs.com/articles/russia-fsu/2014-03-31/putins-brain
Beisswenger, M. (2013) ‘Was Lev Gumilev a “Eurasianist”: A New Look at His Postwar Contacts with Petr Savitskii’, Ab Imperio. Διαθέσιμο σε: https://www.academia.edu/29341044/Was_Lev_Gumilev_a_Eurasianist_A_New_Look_at_His_Postwar_Contacts_with_Petr_Savitskii
Bellman V, Namdev V. (2022) ‘Suicidality Among Men in Russia: A Review of Recent Epidemiological Data’ , Cureus. 9 Μαρτίου;14(3):e22990. Doi: 10.7759/cureus.22990. PMID: 35415026; PMCID: PMC8992693. Διαθέσιμο σε : https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35415026/
Billingham P., Hordern J. (2026) Introduction to OJLR Special Issue: The New Catholic Integralism and Religious Anti-Liberalism, Oxford Journal of Law and Religion, 16 Ιουλίου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1093/ojlr/rwag013
Conttren, V. S. (2017) “Integralism was not a Fascism: the Brazilian particularity.”, Left of wreckage, Απρίλιος. Διαθέσιμο σε : https://www.academia.edu/37444735/Integralism_was_not_a_Fascism_the_Brazilian_particularity
Crane, K. (2026) ‘Marriage Statistics 2026: Divorce Rates, Age Trends & Key Facts’, South Denver Therapy, 27 Ιανουάριος. Διαθέσιμο σε : https://www.modernfamilylaw.com/resources/top-10-divorce-statistics-you-need-to-know/
CTEC Staff (2022) ‘Italian Neofascism and the Years of Lead: A Closer Look at the Nuclei Armati Rivoluzionari’, Center on Terrorism, Extremism, and Counterterrorism, 4 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://www.middlebury.edu/institute/academics/centers-initiatives/ctec/ctec-publications/italian-neofascism-and-years-lead-closer-look
De Thieulloy, G. (2021) ‘A French Perspective on the Retrial of Interwar Integralism’, Church Life Journal, 21 July. Διαθέσιμο σε : https://churchlifejournal.nd.edu/articles/a-french-perspective-on-the-american-retrial-of-european-interwar-integralism/
Dugin, A.G. (2009) ‘Η Τέταρτη Πολιτική Θεωρία’. Μτφ Δ. Ευαγγελόπουλος, 2013, εκδ Έσοπτρον
Dugin, A. (2021) The Theory of a Multipolar World. London: Arktos. Διαθέσιμο σε : https://philpapers.org/rec/DUGTTO-3
Dutch S.I. (2023) ‘Falsifiablity rule’ , EBSCO. Διαθέσιμο σε : https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/falsifiability-rule
Dickson, W.R. (2021) ‘Handbook of Islamic Sects and Movements’, Brill, 23 Ιουνίου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1163/9789004435544_031
Farmer, T.J. (2024) ‘The Illiberalism of Aleksandr Dugin: Romantic Anti-Capitalism, Occult-Fascism, and the War in Ukraine’, Canopy Forum, 22 Αυγούστου. Διαθέσιμο σε : https://canopyforum.org/2024/08/22/the-illiberalism-of-aleksandr-dugin-romantic-anti-capitalism-occult-fascism-and-the-war-in-ukraine/
Fenghi, F. (2020). It Will Be Fun and Terrifying: Nationalism and Protest in Post-Soviet Russia. University of Wisconsin Press. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.2307/j.ctvvh86j8
François, S. And Nonjon, A. (2022) ‘Guillaume Faye (1949-2019): At the Forefront of a New Theory of White Nationalism’, Journal of Illiberal Studies, 2(1), Ιανουάριος. Διαθέσιμο σε : https://www.researchgate.net/publication/359673004_Guillaume_Faye_1949-2019_At_the_Forefront_of_a_New_Theory_of_White_Nationalism
Hakl, H.T. and Godwin, J. (2019) ‘Key Thinkers of the Radical Right’, Oxford University Press, 21 Φεβρουαρίου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1093/oso/9780190877583.001.0001
Harding, C. (2024) ‘Julius Evola: the far-Right’s favourite philosopher’, UnHerd, 8 Ιουνίου. Διαθέσιμο σε : https://unherd.com/2024/06/julius-evola-the-far-rights-favourite-philosopher/
Issitt, M. (2013) ‘Monarchy’ , EBSCO. Διαθέσιμο σε : https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/monarchy
Kalinin, K. (2019) ‘Neo-Eurasianism and the Russian elite: the irrelevance of Aleksandr Dugin’s geopolitics’, Post-Soviet Affairs, 35(5-6), 4 Νοεμβρίου Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1080/1060586X.2019.1663050
Knights, L. (2025) ‘The Art of Symphonia: Lessons from Byzantine Political Theology’, Providence, 10 Οκτωβρίου. Διαθέσιμο σε : https://providencemag.com/2025/10/the-art-of-symphonia-lessons-from-byzantine-political-theology/
Kumar, A. (2025) ‘When everything is geopolitics, nothing is’, Lowy Institute, 30 Ιουλίου. Available at: https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/when-everything-geopolitics-nothing
Kytöneva, S. (2025) ‘The concept of Katechon as a war narrative: Four Russian ideologues’ interpretations of the ‘special military operation’’, SAGE, 22 Αυγούστου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1177/17506352251363021
Langford A. (2026) ‘Russian alcoholism at nine-year high despite Putin crackdown’, The Telegraph, 17 Απριλίου. Διαθέσιμο σε : https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/04/17/russian-alcoholism-nine-year-high-despite-putin-crackdown/
Lebow R.N. (2019) ‘Max Weber’s ethics’ Journal of International Polticial Theory, 16(3), SAGE, 5 Ιουλίου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1177/1755088219854780
Levada-Center (2022) ‘Church and State’, Press-releases, 27 January. Διαθέσιμο σε : https://www.levada.ru/en/2022/01/27/church-and-state/
Marino, D. (2025) ‘Pagan Imperialisms: Julius Evola’s “Esoteric Collaborationism’, 25(2) Aries, Ιούλιος. Διαθέσιμο σε : https://www.researchgate.net/publication/393910680_Pagan_Imperialisms_Julius_Evola’s_Esoteric_Collaborationism
Nilsson, J (2026) ‘The Political Philosophy of René Guenon’ , Sacred Web, 16 Ιουνίου. Διαθέσιμο σε : https://www.sacredweb.com/politics/the-political-philosophy-of-rene-guenon/
Patel, J. (2025) ‘Divorce Rates by Country: The Highest and Lowest’, Skylark Hill Solicitors LLP, 30 Μαΐου. Διαθέσιμο σε : https://www.skylarkhill.co.uk/divorce-rate-by-country
Patel, K. (2025) ‘How Perspectives Shape Our Understanding of Freedom’, MFMTX Law, 2 Αυγούστου. Διαθέσιμο σε : https://mfmtxlaw.com/how-perspectives-shape-our-understanding-of-freedom/
Ratner, P. (2016) ‘The Most Dangerous Philosopher in the World’, [Publication Name Not Provided], 18 Δεκεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://bigthink.com/the-past/the-dangerous-philosopher-behind-putins-strategy-to-grow-russian-power-at-americas-expense/
Rhodes, A. (2022) ‘The Twisted Logic of Eurasianism’, Law & Liberty, 28 Ιουλίου. Διαθέσιμο σε : https://lawliberty.org/the-twisted-logic-of-eurasianism/
Robson, G. And Pincione, G. (2024) ‘Theories, Facts, and Meanings in Political Philosophy’, Philosophers’ Imprint, 24(1). Διαθέσιμο σε : https://philpapers.org/rec/ROBTFA-7
Rose, M. (2022) ‘The Imagined Citadel’, First Things, 1 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://firstthings.com/the-imagined-citadel/
Rossotrudnichestvo Staff (2024) ‘The lecture by philosopher and political scientist Alexander Dugin was held in India’, Россотрудничество, 22 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://rs.gov.ru/en/news/a-lecture-by-philosopher-and-political-scientist-alexander-dugin-was-held-in-india/
Scheffran, J. (2022) ‘Conflict Analysis’, in Kurtz, L.R. (ed.) Encyclopedia of Violence, Peace, & Conflict. 3rd edn. San Diego: Academic Press. Διαθέσιμο σε : https://www.sciencedirect.com/referencework/9780128203125/encyclopedia-of-violence-peace-and-conflict
Shlapentokh, D. (2021). The Popularity of Duginism: Duginism as Dream Come True. In: Ideological Seduction and Intellectuals in Putin’s Russia. Palgrave Macmillan, Cham. 19 Σεπτεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1007/978-3-030-49832-0_4
Simons, E. (2022) ‘The Would-Be Czar’s Dark Prophet’, News Abroad, 6 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://www.historynewsnetwork.org/article/the-would-be-czars-dark-prophet
Souvlis, G. (2022) ‘Genuine Fascist Theory or Non-Systematic Conceptualisations of the New Authoritarian Order? Towards an Anatomy of Nikolaos Koumaros’s Anti-Parliamentarian Thought’, BRIL, 16 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://brill.com/view/journals/fasc/11/2/article-p211_4.xml
Tannenbaum ER. (2008) The Social Thought of the Action Française. International Review of Social History, 6(1), 18 Δεκεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://www.cambridge.org/core/journals/international-review-of-social-history/article/social-thought-of-the-action-francaise/89C4C3D9C828F6D907A26EA39C1E7DA4
Umland, A. (2015) ‘Post-Soviet Neo-Eurasianism, the Putin System, and the Contemporary European Extreme Right’ , Foreign Policy Association , 22 Απριλίου. Διαθέσιμο σε : https://fpa.org/post-soviet-neo-eurasianism-the-putin-system-and-the-contemporary-european-extreme-right/
University of Essex (2021) ‘Politicians must connect emotionally with issues to halt global voter apathy, new research shows’, News, 22 Σεπτεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://www.essex.ac.uk/news/2021/09/22/voter-turnout-is-declining-around-the-world
Verini, J. (2025) ‘The Imperialist Philosopher Who Demanded the Ukraine War’, The New Yorker, 1 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://www.newyorker.com/news/the-weekend-essay/the-imperialist-philosopher-who-demanded-the-ukraine-war
VCIOM Staff (2013) ‘Monarchy in Russia: Is it over?”, VCIOM, 19 Μαρτίου. Διαθέσιμο σε : https://wciom.com/press-release/monarchy-in-russia-is-it-over
Wolff EC. (2014) ‘Apolitìa and Tradition in Julius Evola as Reaction to Nihilism.’ European Review., 22(2), Μάιος. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1017/S106279871400009X
Wolfreys, J. (2020) ‘How France’s Vichy Regime Became Hitler’s Willing Collaborators’, Jacobin, 10 Ιουλίου. Διαθέσιμο σε : https://jacobin.com/2020/07/vichy-france-holocaust-nazi-hitler-world-war-ii
Wilson, E. (2024) ‘Holy Warheads: Russian Orthodox Christianity as Weaponized Culture’, Canopy Forum, 11 Ιούλιος. Διαθέσιμο σε : https://canopyforum.org/2024/07/11/holy-warheads-russian-orthodox-christianity-as-weaponized-culture/
Wilson, M.X. (2024) ‘The Anti-Transcendent Politics of Charles Maurras’, Public Discourse, 25 Σεπτεμβρίου. Διαθέσιμο σε : https://www.thepublicdiscourse.com/2024/09/95970/