Γράφει η Όλγα Παππά
Η πολιτιστική διπλωματία έχει από καιρό οριστεί ως η χρήση πολιτιστικών πόρων για την άσκηση επιρροής του διεθνούς κοινού μέσω της έλξης και όχι της εξαναγκαστικής επιβολής (Dirlikov-Canales, C., n.d). Σύμφωνα με τον ορισμό της ήπιας δύναμης όπως έχει διατυπωθεί από τον Joseph Nye, ο πολιτισμός αποτελεί μία από τις κύριες πηγές της ικανότητας ενός κράτους να διαμορφώνει προτιμήσεις, χωρίς τη χρήση βίας (Nye, 2004). Ωστόσο, εντός Ευρωπαϊκών ορίων, η πολιτιστική διπλωματία λειτουργεί σε ένα πιο συγκεκριμένο κανονιστικό πλαίσιο. Δεν είναι απλώς ένα μέσο έλξης, αλλά ένας μηχανισμός προβολής αξιών (UNESCO, 2022). Η παρούσα μελέτη υποστηρίζει ότι στην Ευρώπη η πολιτιστική διπλωματία λειτουργεί ως διπλωματία αξιών. Μέσω πολιτιστικών και πολιτικών δράσεων, τα κράτη προβάλλουν την πολιτική τους ταυτότητα και τις κανονιστικές τους δεσμεύσεις (UNESCO, 2022; University of Siena & European Union National Institutes for Culture, 2016). Ο πολιτισμός γίνεται μέσο νομιμοποίησης σε μια πολιτική σκηνή που επηρεάζεται από τη δημοκρατική διακυβέρνηση, τη ρητορική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις περιβαλλοντικές επιταγές (Eriksen, 2010). Η αποτελεσματική πολιτιστική διπλωματία, σύμφωνα με τους Bound et al. (2007), βασίζεται στη μακροπρόθεσμη θεσμική συνοχή και ευθυγράμμιση μεταξύ εσωτερικών αξιών και εξωτερικής εκπροσώπησης, όχι σε μεμονωμένες πολιτιστικές ενέργειες (σ. 15-18). Αντίστοιχα, η βιβλιογραφία περί nation branding τονίζει ότι η αξιοπιστία προκύπτει από τη συνέπεια μεταξύ των εσωτερικών δομών διακυβέρνησης και της διεθνούς εικόνας (Beidollahkhani, 2021, σ. 63-66). Μέσα σε αυτή την κανονιστική ευρωπαϊκή τάξη, που συχνά περιγράφεται ως χώρος «κανονιστικής δύναμης» (Manners, 2002), τα κράτη δεν ανταγωνίζονται απλώς οικονομικά ή στρατιωτικά. Ανταγωνίζονται στον τομέα των αξιών. Υπό αυτό το πρίσμα, η παρούσα μελέτη θέτει το ερώτημα: Πώς χρησιμοποιούν η Ελλάδα και η Νορβηγία την τέχνη και τον πολιτισμό για να προβάλλουν αξίες στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής κανονιστικής τάξης;
Αντί για τις συνήθεις παράλληλες περιγραφικές μελέτες περίπτωσης, η ανάλυση προσεγγίζει συγκριτικά τα δύο παραδείγματα. Υποστηρίζεται ότι η Νορβηγία προβάλλει την ηθική νεωτερικότητα μέσω μιας πολιτιστικής διπλωματίας που βασίζεται στη βιωσιμότητα και είναι θεσμικά ενσωματωμένη, ενώ η Ελλάδα προβάλλει την πολιτισμική συνέχεια μέσω μιας συμβολικής δύναμης που βασίζεται στην κληρονομιά. Και οι δύο αποτελούν μορφές διπλωματίας αξιών, αλλά διαφέρουν δομικά ως προς τη συνοχή, τον χρονικό προσανατολισμό και την ευθυγράμμιση με τις σύγχρονες ευρωπαϊκές νόρμες διακυβέρνησης. Ωστόσο, προκειμένου να κατανοήσουμε τις συγκριτικές περιπτώσεις, είναι απαραίτητο να τις τοποθετήσουμε στο ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο της Ευρώπης.
Σύμφωνα με τον Nye (2004), η ήπια δύναμη είναι η ικανότητα να επηρεάζει κανείς τους άλλους μέσω της έλξης. Ωστόσο, η έλξη σπάνια είναι ουδέτερη στο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει περιγραφεί ως παράγοντας «κανονιστικής δύναμης», που διαδίδει πρότυπα δημοκρατίας, κράτους δικαίου και ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Manners, 2002). Έτσι, ο πολιτισμός συνυφαίνεται με την πολιτική ταυτότητα. Σύμφωνα με τους Bound et al. (2007), η πολιτιστική διπλωματία είναι πιο αποτελεσματική όταν ενσωματώνεται στις δομές διακυβέρνησης, σε αντίθεση με την σποραδική συμβολική προβολή (σ. 17-18). Η προώθηση της εικόνας της χώρας, η εξωτερική πολιτική και η πολιτιστική πολιτική πρέπει να είναι αρμονικά συντονισμένες. Ο Beidollahkhani (2021) υποστηρίζει περαιτέρω ότι η θεσμική συνοχή και η αυθεντικότητα είναι απαραίτητες για τη διαμόρφωση της εικόνας ενός έθνους (σ. 70). Η αξιοπιστία υπονομεύεται όταν η εσωτερική διακυβέρνηση και οι εξωτερικές επικοινωνίες είναι μη συνεπείς. Στην Ευρώπη, επομένως, ο πολιτισμός ισούται με νομιμότητα. Σηματοδοτεί την προσήλωση σε κοινές αξίες, δηλαδή τη δημοκρατική συμμετοχή, τη βιωσιμότητα, την ένταξη και την κοινωνική πρόνοια. Η πολιτιστική διπλωματία δεν αφορά απλώς την εξαγωγή τέχνης, αλλά την εφαρμογή πολιτικής ευθυγράμμισης εντός ενός διεθνούς πλαισίου που βασίζεται σε αξίες (European Commission, 2023 & 2025).
Στην περίπτωση της Νορβηγίας, η χώρα προβάλλει την ηθική της νεωτερικότητα μέσω της πολιτιστικής της διπλωματίας. Η πολιτιστική της δράση είναι θεσμικά συνυφασμένη με την εξωτερική πολιτική, βιώσιμη ανάπτυξη και προσανατολισμένη στο μέλλον. Η διεθνής πολιτιστική δράση εντάσσεται ειδικά στη στρατηγική εξωτερικής πολιτικής του Νορβηγικού Υπουργείου Εξωτερικών (Norwegian MFA, 2015). Η πολιτιστική συνεργασία θεωρείται μέσο ενίσχυσης του δημοκρατικού διαλόγου, της καλλιτεχνικής ελευθερίας και της μακροπρόθεσμης εμπιστοσύνης μεταξύ των κοινωνιών. Αυτή η προσέγγιση αντανακλά την έμφαση που δίνουν οι Bound et al. (2007) στη συνοχή της διακυβέρνησης (σ. 16). Η στρατηγική αυτή υποστηρίζεται από τη λευκή βίβλο του Νορβηγικού Υπουργείου Πολιτισμού του 2018, με τίτλο «Η δύναμη του πολιτισμού», η οποία συνδέει τον πολιτισμό με την κοινωνική ένταξη, τη δημοκρατική πρόσβαση και τη δημόσια αξία. Ο πολιτισμός αποτελεί υποδομή, όχι βοηθητικός παράγοντας (Norwegian Ministry of Culture, 2018). Η θεσμική αυτή συνοχή αντανακλά το επιχείρημα ότι η αξιόπιστη προβολή εθνικής ταυτότητας απαιτεί συνέπεια μεταξύ εσωτερικής πολιτικής και διεθνούς εικόνας (Beidollahkhani, 2021, σ. 68). Τα μηνύματα που εκπέμπει η Νορβηγία στο εξωτερικό αντικατοπτρίζουν το μοντέλο διακυβέρνησης που εφαρμόζει στο εσωτερικό της: αρχές του κράτους πρόνοιας, διαφάνεια και συμμετοχική δημοκρατία. Ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της νορβηγικής διπλωματίας αξιών είναι η βιωσιμότητα. Οι εκθέσεις για την πράσινη μετάβαση στον νορβηγικό πολιτιστικό τομέα υπογραμμίζουν την ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής ευθύνης στη διακυβέρνηση των τεχνών (Løkka, 2023). Αυτό ευθυγραμμίζει τον πολιτισμό με την κλιματική ηθική, αναμφισβήτητα το πιο σημαντικό κανονιστικό ζήτημα στη σύγχρονη Ευρώπη. Ενσωματώνοντας τη βιωσιμότητα στην πολιτιστική πολιτική, η Νορβηγία προβάλλει μια εικόνα προοδευτικής ευθύνης. Ο πολιτισμός γίνεται μια πλατφόρμα για την έκφραση περιβαλλοντικών αξιών.
Μέσω των Χρηματοδοτικών Μηχανισμών του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου (EEA Grants), η Νορβηγία στηρίζει πολιτιστικές και κοινωνικές πρωτοβουλίες σε ευρωπαϊκά κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας (Norway in Greece Embassy, 2021). Η πρακτική αυτή δεν αποτελεί απλώς χρηματοδότηση· αποτελεί θεσμική επιτέλεση ευρωπαϊκής αλληλεγγύης. Το πλαίσιο του ΕΟΧ ενισχύει την ευθυγράμμιση της Νορβηγίας με την ευρωπαϊκή κανονιστική διακυβέρνηση, παρά το γεγονός ότι δεν είναι μέλος της ΕΕ. Αποδεικνύει την ωριμότητα της πολιτικής: οι αξίες υλοποιούνται μέσω χρηματοδοτικών μέσων. Παρόλο που δεν είναι μέλος της ΕΕ, η συμμόρφωση της Νορβηγίας με την ευρωπαϊκή κανονιστική διακυβέρνηση ενισχύεται από το πλαίσιο του ΕΟΧ (Norway and the EU, 2022). Συνολικά, τρία βασικά χαρακτηριστικά προκύπτουν από τη σύγκριση στο μοντέλο της Νορβηγίας: η πολιτική ολοκλήρωση σε εθνικά και διεθνή θέματα, η μελλοντοστραφής αφήγηση για τη βιωσιμότητα και η θεσμική συνοχή. Η πολιτιστική διπλωματία της Νορβηγίας είναι δομική και όχι συμβολική. Ενσωματώνει τη σύγχρονη ηθική (Norwegian Ministry of Foreign Affairs, 2019).
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η ελληνική πολιτιστική διπλωματία προβάλλει πολιτισμική συνέχεια. Εδράζεται στην ιστορική μνήμη και στη συμβολική ισχύ της κλασικής κληρονομιάς, η οποία αξιοποιείται συστηματικά ως στοιχείο διεθνούς ταυτότητας και εξωτερικής παρουσίας (Kotoulas, 2024). Η προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς συνιστά κεντρικό άξονα της ελληνικής πολιτιστικής πολιτικής και θεσμικής διακυβέρνησης (Dallas, 2013, σσ. 4–6). Η πολιτιστική ταυτότητα της χώρας είναι βαθιά συνδεδεμένη με την αρχαιότητα και την έννοια της ιστορικής συνέχειας, στοιχείο που λειτουργεί ως μορφή συμβολικού κεφαλαίου και πηγή νομιμοποίησης εντός του ευρωπαϊκού πολιτισμικού αφηγήματος (Dallas, 2013; Manners, 2002). Σύμφωνα με την αναλύτρια Διεθνών και Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Αναργύρου (2025), η ελληνική διπλωματία πολιτιστικής κληρονομιάς τοποθετεί την Ελλάδα ως λίκνο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, κάνοντας χρήση της αρχαιότητας ως εργαλείο ήπιας δύναμης. Η Ελλάδα ενσωματώνεται στις συμβολικές απαρχές της Ευρώπης μέσω της διπλωματικής αξιοποίησης αυτού του πολιτισμικού μύθου. Ο Κωτούλας (2024) προσθέτει ότι, αντί να βασίζεται στη σύγχρονη πολιτική καινοτομία, η ελληνική πολιτιστική διπλωματία συχνά αντλεί την αξιοπιστία της από τον ιστορικό πλούτο.
Παρόλο που το ιστορικό κεφάλαιο της Ελλάδας έχει μεγάλη συμβολική εξουσία, ο θεσμικός κατακερματισμός είναι εμφανής στις τρέχουσες συζητήσεις για τη διακυβέρνηση. Οι εντάσεις μεταξύ προστασίας και προβολής διατυπώνονται με τη μορφή διαφωνιών όσον αφορά την πρόσβαση σε αρχαιολογικούς χώρους για πολιτιστική παραγωγή (Reader, 2025). Αυτό δεν αποδυναμώνει τη συμβολική δύναμη της Ελλάδας, αλλά υπογραμμίζει τη δομική ασυνέπεια. Σε αντίθεση με την ενσωμάτωση του πολιτισμού στη στρατηγική εξωτερικής πολιτικής της Νορβηγίας, η Ελλάδα φαίνεται να αξιοποιεί την πολιτιστική διπλωματία περισσότερο αποσπασματικά παρά μέσα από μια συνεκτική στρατηγική (Pappa, 2026). Η προβολή της αξίας της Ελλάδας επικεντρώνεται στο παρελθόν. Υποστηρίζει την πολιτιστική μνήμη και την ιστορική συνέχεια ως πηγές νομιμότητας ενισχύοντας την ταυτότητά της παρά να προωθεί καινοτόμες πολιτικές μέσα από την κανονιστική τάξη της Ευρώπης (Anargyrou, 2025). Με άλλα λόγια, η πολιτισμική συνέχεια γίνεται η «διπλωματική γραμματική» της Ελλάδας. Το παράδειγμα της Ελλάδας καταδεικνύει πολιτιστική νομιμότητα, συμβολικό βάθος, λιγότερη θεσμική ενσωμάτωση στην εξωτερική πολιτική και ιστορική εξουσία αντί για ηθικό μοντερνισμό.
Η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ της Νορβηγίας και της Ελλάδας σε θεσμικό πλαίσιο είναι δομική και όχι τομεακή. Η πολιτιστική διπλωματία της Νορβηγίας είναι προσανατολισμένη στο μέλλον, βασίζεται στη βιωσιμότητα, είναι θεσμικά ενοποιημένη και συνεπής από πλευράς πολιτικής, ενώ η προσέγγιση της Ελλάδας είναι κυρίως προσανατολισμένη στο παρελθόν, βασίζεται στην κληρονομιά, είναι συμβολικά εδραιωμένη και θεσμικά άνιση. Αξιολογώντας τη συστημική ενοποίηση της Νορβηγίας υπό το πρίσμα των τρεχουσών προτεραιοτήτων της ευρωπαϊκής διπλωματίας αξιών (δηλαδή βιωσιμότητα, δημοκρατική διακυβέρνηση, διαφάνεια και θεσμική συνοχή), φαίνεται να συνάδει περισσότερο με την κανονιστική τάξη (Græger & Haugevik, 2022). Ωστόσο, το μοντέλο της Ελλάδας λειτουργεί σε διαφορετικό επίπεδο νομιμότητας: αντί να προβάλλει την ευθυγράμμιση των πολιτικών, ενισχύει την ιστορική αυτοσυνείδηση και τα πολιτισμικά θεμέλια της Ευρώπης (Tika, 2026).
Εν κατακλείδι, η ευρωπαϊκή πολιτιστική διπλωματία δεν αφορά την εξαγωγή τέχνης. Αφορά την προάσπιση ηθικών αρχών σε ένα πολιτικό περιβάλλον που είναι κανονιστικό (UNESCO, 2022). Δείχνοντας βιωσιμότητα, θεσμική συνοχή και δημοκρατική συμμετοχή μέσω μιας ολοκληρωμένης πολιτιστικής πολιτικής, η Νορβηγία αποτελεί παράδειγμα ηθικής νεωτερικότητας. Η Ελλάδα επιδεικνύει πολιτισμική συνέχεια, παρουσιάζοντας την πολιτιστική μνήμη και το ιστορικό βάθος ως ακρογωνιαίους λίθους της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Και οι δύο τύποι διπλωματίας βασίζονται σε αξίες. Ωστόσο, η δομική τους ολοκλήρωση και ο χρονικός τους προσανατολισμός διαφέρουν. Το μοντέλο της Νορβηγίας αντανακλά την πολιτική ωριμότητα και τη συστημική ευθυγράμμιση με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή διακυβέρνηση. Το μοντέλο της Ελλάδας αντανακλά τη συμβολική εξουσία που βασίζεται στην ιστορική νομιμότητα. Το στρατηγικό δίλημμα σε μια Ευρώπη που χαρακτηρίζεται όλο και περισσότερο από κανονιστική αντιπαλότητα και ανταγωνισμό και προβολή αξιών δεν είναι ποια κουλτούρα είναι πλουσιότερη, αλλά ποιο μοντέλο λειτουργεί με μεγαλύτερη αξιοπιστία στο πλαίσιο του κυρίαρχου παραδείγματος διακυβέρνησης. Αυτή η σύγκριση καταδεικνύει ότι η πολιτιστική διπλωματία στην Ευρώπη είναι τελικά ένας αγώνας νομιμότητας μεταξύ της ηθικής νεωτερικότητας και της πολιτισμικής μνήμης.
Βιβλιογραφία/ Πηγές
Anargyrou, A. (2025). Ancient Greek Heritage Diplomacy As A Means Of Soft Power. The Yale Review Of International Studies. Διαθέσιμο σε: https://yris.yira.org/column/ancient-greek-heritage-diplomacy-as-a-means-of-soft-power/
Beidollahkhani, A. (2021). Nation image construction; Norwegian cultural diplomacy and international attraction. Iranian Research Letter of International Politics, 10(1), 59–91. Διαθέσιμο σε:
https://doi.org/10.22067/irlip.2021.21418.0
Bound, K., Briggs, R., Holden, J., & Jones, S. (2007). Cultural Diplomacy. Διαθέσιμο σε: https://demos.co.uk/wp-content/uploads/files/Cultural_diplomacy_-_web.pdf
Dallas, C. (2013). Compendium Cultural Policies and Trends in Europe l Country Profile Greece. Cultural Policies Net. Διαθέσιμο σε:
https://www.culturalpolicies.net/wp-content/uploads/pdf_full/greece/greece_102013.pdf
Dilikov-Canales, C. (n.d.). The Future of Cultural Diplomacy. ALI Social Impact Review. Διαθέσιμο σε: https://www.sir.advancedleadership.harvard.edu/articles/the-future-of-cultural-diplomacy
Eriksen, J. M. (2010). Culturalism: culture as political ideology. OpenDemocracy.
Διαθέσιμο σε:
https://www.opendemocracy.net/en/culturalism-culture-as-political-ideology/
European Commission. (2023). New report: participation in cultural activities strengthens democracy and social cohesion. Culture and Creativity. Διαθέσιμο σε:
European Commission. (2025). Eurobarometer publishes findings on Europeans’ attitudes towards culture. Culture and Creativity. Διαθέσιμο σε:
Græger, N. and Haugevik, H. (2022). Differentiated Integration and EU Outsiders: A Norwegian View (Policy Papers, No19). EU Integration and Differentiation for Effectiveness and Accountability. Διαθέσιμο σε:
Kotoulas, I. E. (2024). Greece external relations briefing: Greece’s Cultural Diplomacy and International Relations. China – CEE institute. Διαθέσιμο σε:
Løkka, N. (2023). Towards a Green and Sustainable Cultural Sector A Status Report from Norway. Διαθέσιμο σε:
Manners, I. (2002). Normative Power Europe: a Contradiction in Terms? JCMS: Journal of Common Market Studies, 40(2), 235–258. Διαθέσιμο σε:
https://doi.org/10.1111/1468-5965.00353
Norway and the EU. (2022). The EEA Agreement. Διαθέσιμο σε: https://www.norway.no/en/missions/eu/areas-of-cooperation/the-eea-agreement/
Norway in Greece Embassy. (2021).The EEA Grants in Greece. Διαθέσιμο σε: https://www.norway.no/en/Greece/services-info/eea-and-norway-grants/?utm_source=chatgpt.com
Norwegian Ministry of Culture. (2018). The Power of Culture; Cultural Policy for the Future. Διαθέσιμο σε: https://www.regjeringen.no/contentassets/9778c28ab1014b789bbb3de0e25e0d85/en-gb/pdfs/stm201820190008000engpdfs.pdf
Norwegian Ministry of Foreign Affairs. (2015). International cultural engagement. Government.no. Διαθέσιμο σε: https://www.regjeringen.no/en/topics/foreign-affairs/int-cultural-engagement/kultur/cultural-engagement/id2459963/
Norwegian Ministry of Foreign Affairs. (2019). Norway’s Role and Interests in Multilateral Cooperation (Report No. 27, 2018–2019). Government of Norway. Διαθέσιμο σε: https://www.regjeringen.no/contentassets/5673dadc917448148b491635289ac690/en-gb/pdfs/stm201820190027000engpdfs.pdf
Nye, J. (2004). Chapter 4 -Wielding Soft Power. Διαθέσιμο σε: https://www.belfercenter.org/sites/default/files/pantheon_files/files/publication/joe_nye_wielding_soft_power.pdf
Pappa, O. (2026). Culture as Strategy: Nation Branding and Soft Power in Norway and Greece. Linkedin. Διαθέσιμο σε:
Reader. (2025). Γιώργος Λάνθιμος: “Όχι” από το υπουργείο Πολιτισμού για γυρίσματα ταινίας στην Ακρόπολη. Reader. Διαθέσιμο σε: https://www.reader.gr/pop-culture/tainies/giorgos-lanthimos-ohi-apo-ypoyrgeio-politismoy-gia-gyrismata-tainias-stin-akropoli/595268
Tika, V. (2026). How democratic erosion became administratively normal in Greece. The Loop. Διαθέσιμο σε: https://theloop.ecpr.eu/how-democratic-erosion-became-administratively-normal-in-greece/
UNESCO. (2022). Cutting Edge | From standing out to reaching out: cultural diplomacy for sustainable development. UNESCO. Διαθέσιμο σε: https://www.unesco.org/en/articles/cutting-edge-standing-out-reaching-out-cultural-diplomacy-sustainable-development
University of Siena, D. of Social, Political and Cognitive Sciences, & European Union National Institutes for Culture, E. G. (2016). Cultural Diplomacy as Discipline and Practice: Concepts, Training, and Skills. (pp. 1–52). EUNIC. Διαθέσιμο σε: https://www.cultureinexternalrelations.eu/wp-content/uploads/2017/03/eunic_cultural_diplomacy_report__.pdf
Πηγή Εικόνας:
Εννοιολογική απεικόνιση πολιτιστικής διπλωματίας Ελλάδας-Νορβηγίας (δημιουργία από την αναλύτρια με εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης).