Γράφει η Βάγια Σταμούλη
Η προπαγάνδα ως ευρύτερος ορισμός αποτελεί τις πληροφορίες, απόψεις, και εικόνες, οι οποίες παρουσιάζουν την μονόπλευρη ερμηνεία ενός επιχειρήματος, η προβολή και διάδοση του οποίου έχει ως απώτερο σκοπό την επιρροή της κοινής γνώμης (Cambridge University Press, 2026). Η στρατιωτική ή αλλιώς πολεμική προπαγάνδα πρόκειται για μια υποενότητα, η οποία εστιάζει στην επιρροή της κοινής γνώμης όχι μόνο ως προς την διεξαγωγή και την υποστήριξη του πολέμου, αλλά και στην εξουδετέρωση των αντίπαλων αφηγημάτων (ScienceDirect, 2015). Κατά τις ιστορικές περιόδους διεξαγωγής πολέμων, η στρατιωτική προπαγάνδα έχει αξιοποιηθεί ως μέσο για τη προτροπή των πολιτών ενός κράτους να πολεμήσουν, υπερασπιζόμενοι την χώρα τους. Σημαντική είναι και η διαφοροποίηση της χρήσης της, με βάση το πολίτευμα της χώρας που την ασκεί. Σε μεγαλύτερη ανάλυση, τα δικτατορικά καθεστώτα κάνουν χρήση προπαγάνδας με σκοπό την νομιμοποίηση του αρχηγού κράτους, ενώ στα δημοκρατικά πολιτεύματα αξιοποιείται ως μέσω πειθούς και χειραγώγησης των μαζών (Crumm, 1996).
Ιστορικό παράδειγμα αξιοποίησης της προπαγάνδας ως πολεμικό μέσο, αποτελεί ο Αμερικανικός στρατός, με μορφές όπως την απανθρωποποίηση του αντιπάλου. Η Αμερικανική επανάσταση πρόκειται για ένα από τα πρώτα παραδείγματα χρήσης προπαγάνδας από πολιτικούς, με ενδεικτικά παραδείγματα τους προέδρους Benjamin Franklin και George Washington (Crumm, 1996). Χαρακτηριστική είναι η παραποίηση στοιχείων αναφορικά με θανάτους των αντιπάλων, και η δημοσίευση αυτών σε εφημερίδες, προκείμενου να διατηρηθεί το ηθικό των Αμερικανών πολιτών (Crumm, 1996).
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η προπαγάνδα έλαβε τον ορισμό που έχει έως και σήμερα. Συγκεκριμένα, η βρετανική προπαγάνδα οργανώθηκε μέσω ενός κρυφού Υπουργείου Πολεμικής Προπαγάνδας, καταφέρνοντας να προτρέψουν επιτυχώς την συμμετοχή της Αμερικής στο πόλεμο, προκαλώντας μέχρι και τον θαυμασμό του Αδόλφου Χίτλερ, όπως αυτός αναγράφει στο βιβλίο του, «Mein Kampf» (Crumm, 1996). Προπαγάνδα ασκήθηκε και εκ μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών (ΗΠΑ), προβάλλοντας το μήνυμα πως το αποτέλεσμα του πολέμου βασίζεται στην αυτοθυσία των πολιτών. Ως μέσα προπαγάνδας χρησιμοποιήθηκαν τόσο εφημερίδες, όσο και ταινίες. (Crumm, 1996).
Επιπρόσθετα, η χρήση προπαγάνδας διευκολύνθηκε με την εκτεταμένη χρήση των τηλεοράσεων και του ραδιοφώνου, επί του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το British Broadcasting Company (BBC), ήταν το κυρίαρχο μέσο άσκησης βρετανικής προπαγάνδας, μέσω των ειδήσεων και των γενικότερων μορφών διασκέδασης (Crumm, 1996). Τα τελευταία χρόνια, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως ένας πολλαπλασιαστής ισχύος στη προώθηση του εθνικισμού. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν ένα εύκολα προσβάσιμο χώρο ανάπτυξης και προώθησης απόψεων, και στη συγκεκριμένη περίπτωση, της ιδεολογίας του εθνικισμού. Τα κράτη χρησιμοποιούν τη προπαγάνδα ως μέσο προβολής ισχύος, πειθούς, και προσανατολισμού προς μια συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα να λάβει δράση υπέρ του κράτους τους (DiResta & Goldstein, 2025).
Οι πρακτικές χρήσεις της προπαγάνδας σημειώνονται ιστορικά, όπως προαναφέρθηκε, με τη χρήση του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης, ακόμα και προφορικά. Χωρίς τη χρήση των μέσων μαζικής ενημέρωσης, η προπαγάνδα δεν θα υφίστατο. Επιπλέον, έχει εξελιχθεί από την μορφή γραπτών κειμένων, σε εικόνες και βίντεο. Ως εκ τούτου, παρότι η προπαγάνδα αποτελούσε ιστορικά ένα εργαλείο διαθέσιμο μόνο σε ισχυρά πρόσωπα, όπως οι πολιτικοί, το γεγονός αυτό ανετράπη με την άνοδο του διαδικτύου στα τέλη της δεκαετίας του 1990 (DiResta & Goldstein, 2025). Μέσω του διαδικτύου, ο οποιοσδήποτε έχει τη δυνατότητα να δημοσιεύσει περιεχόμενο, εξαιτίας του χαμηλού του κόστους. Εισερχόμενοι στην δεκαετία του 2010, όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να βασίζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ως το βασικό τους μέσο ενημέρωσης (DiResta & Goldstein, 2025).
Για τον λόγο αυτό, πληθώρα κρατικών φορέων δημιουργούν περιεχόμενο στα κοινωνικά δίκτυα, προκειμένου να προσελκύσουν όσο περισσότερο κοινό είναι εφικτό, με επιπρόσθετη την χρήση διαφημίσεων. Παλαιότερα, η τηλεόραση και το ραδιόφωνο είχαν περιορισμένη εμβέλεια, συνεπώς το επηρεαζόμενο κοινό ήταν σαφώς μικρότερο. Με την έλευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, το διαθέσιμο κοινό έγινε όλο και μεγαλύτερο. Οι κρατικοί φορείς αξιοποιούν αυτή τη δυνατότητα για να αγγίξουν όλο και περισσότερους ανθρώπους παγκοσμίως. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφερθούμε σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπως το TikTok, το Facebook, το Youtube και το Twitter (DiResta & Goldstein, 2025).
Αναλυτικότερα, το TikTok διαδραμάτισε αξιοσημείωτο ρόλο στον Ρώσο-ουκρανικό πόλεμο του 2022, καθώς με την έναρξη του πολέμου, η διαδικτυακή πλατφόρμα γέμισε με εκατοντάδες βίντεο με εικόνες απευθείας από το πόλεμο, γεγονός που δεν έχει ξανασυμβεί (Bubna, 2022). Η παραπληροφόρηση ωστόσο, ήταν έντονη, και πάρα πολύ δύσκολη να διακριθεί από τα πραγματικά γεγονότα. Η νέα γενιά, έχοντας μια ενεργή δραστηριοποίηση στα κοινωνικά δίκτυα, ενημερώνεται διαρκώς για τον πόλεμο μέσω του TikTok, με άγνοια των πρωτύτερων ιστορικών γεγονότων (Bubna, 2022).
Μια άλλη ανάλυση δείχνει πως το TikTok προωθούσε εθνικιστικά και στρατιωτικού περιεχομένου βίντεο, κατά τις συναντήσεις του NATO τον Ιούνιο του 2025 στη Χάγη, σύμφωνα με μελέτες ενός ευρωπαϊκού μη-κερδοσκοπικού οργανισμού, την AI Forensics (Desmarais, 2025). Συγκεκριμένα, η διεξαγωγή της ανάλυσης έλαβε μέρος με την μελέτη των αποτελεσμάτων 12 διαφορετικών ολλανδικών λογαριασμών, πριν και μετά την σύνοδο. Το περιεχόμενο που εμφανιζόταν σταδιακά παρουσίαζε θεωρίες περί τρίτου παγκοσμίου πολέμου, αλλά και στρατιωτικές συγκρούσεις (Desmarais, 2025). Συγκεκριμένα, τα βίντεο αισθητικοποίησαν τόσο τα όπλα, όσο και έναν δυνητικό πόλεμο και τους φόβους γύρω από την εμφάνιση αυτού. Ως αποτέλεσμα, εμφανίζεται πολεμική και στρατιωτική ρητορική. Σημαντική ήταν η εμφάνιση ιστορικών βίντεο, καθώς και περιεχομένου κριτικής ορισμένων κρίσιμων γεωγραφικών τοποθεσιών όπως το Ιράν, το Ισραήλ, η Παλαιστίνη, η Ουκρανία, η Ρωσία και οι Ηνωμένες Πολιτείες. (Desmarais, 2025)
Τέλος, μια επιπρόσθετη ανάλυση που διεξήχθη το 2024 σε 193 Αμερικανούς φοιτητές ηλικίας 18-30 ετών, από τέσσερα πανεπιστήμια του Μίσιγκαν των ΗΠΑ, εστίασε στην συναισθηματική ανταπόκριση αυτών, σε σύντομο πολιτικό και στρατιωτικό περιεχόμενο (Morgan, 2026). Οι φοιτητές, έχοντας δηλώσει πως χρησιμοποιούν το TikTok ως τη βασική πλατφόρμα ενημέρωσης τους, έδειξαν πως δεν αποκτούν νέες ιδεολογικές προσεγγίσεις, ακόμα και σε περίοδο συγκρούσεων. Ωστόσο, αυτό που επηρεαζόταν ήταν η συναισθηματική τους κατάσταση. Αναλυτικότερα, στην περίπτωση του πολέμου Ισραήλ – Παλαιστίνη, οι συμμετέχοντες που αντιμετώπιζαν το TikTok ως μια έγκυρη μορφή ενημέρωσης, παρουσίασαν εντονότερες συναισθηματικές αντιδράσεις, χωρίς όμως ιδεολογική μεταβολή (Morgan, 2026). Συνεπώς, η ανάλυση αυτή τονίζει πως το TikTok επιδρά στα συναισθήματα των χρηστών, και πως ο συναισθηματικός προσανατολισμός δυνητικά μπορεί να διαμορφώσει τις απόψεις, οι οποίες σχηματίζουν μια πολιτική άποψη. (Morgan, 2026).
Εν κατακλείδι, η προπαγάνδα έχει αναπτυχθεί διαχρονικά σε ένα αποτελεσματικό εργαλείο επιρροής της κοινής γνώμης. Η άνοδος της τεχνολογίας έχει συντελέσει σημαντικά στην διευκόλυνση άσκησης προπαγάνδας, τόσο από κράτη, όσο και από μεμονωμένους δρώντες. Μελλοντικά αναδεικνύεται πως η άσκηση προπαγάνδας θα ενισχυθεί, δυσχεραίνοντας την ανάπτυξη κριτικής σκέψης των πολιτών σε κρίσιμα ζητήματα όπως η εθνική ασφάλεια και άμυνα του εκάστοτε κράτους.
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκές πηγές:
Crumm, R. K. (1996). A Historical Perspective of Military Propaganda. In Information Warfare: An Air Force Policy for the Role of Public Affairs (pp. 15–29). Air University Press. Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/resrep13869.8
DiResta, R., & Goldstein, J. A. (2025). Full-Spectrum Propaganda in the Social Media Era. Security Studies, 34(4), 714–750. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/09636412.2025.2563254
Διαδικτυακές πηγές:
Bubna, V. (2022). How TikTok is being used as propaganda machinery during war time. Modern Diplomacy. Διαθέσιμο σε: https://moderndiplomacy.eu/2022/04/13/how-tiktok-is-being-used-as-propaganda-machinery-during-war-time/
Cambridge University Press. (2026). Propaganda. Στο Cambridge dictionary. Διαθέσιμο σε: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/propaganda
Desmarais, A. (2025). TikTok’s algorithm amplified ‘glorified military content’ during NATO meeting, analysis shows. Euronews. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/next/2025/10/17/tiktoks-algorithm-amplified-glorified-military-content-during-nato-meeting-analysis-shows
Morgan, M. (2026). TikTok, algorithmic emotion, and the new propaganda battlefield. War on the Rocks. Διαθέσιμο σε: https://warontherocks.com/2026/01/tiktok-algorithmic-emotion-and-the-new-propaganda-battlefield/
ScienceDirect. (2015). War propaganda. Διαθέσιμο σε: https://www.sciencedirect.com/topics/social-sciences/war-propaganda
Πηγή εικόνας:
Stanley, J. (2019). Why propaganda is more dangerous in the digital age. The Washington Post. Διαθέσιμο σε: https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/03/12/why-propaganda-is-more-dangerous-digital-age/