Γράφει η Νικηφορίδη Μαρία
Στο σύγχρονο διεθνές σύστημα ασφάλειας, η φύση των συγκρούσεων έχει μεταβληθεί σημαντικά, καθώς οι παραδοσιακές μορφές πολέμου έχουν αντικατασταθεί ή συμπληρωθεί από πιο σύνθετες και έμμεσες μορφές αντιπαράθεσης. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και ο όρος «υβριδικές απειλές», ο οποίος λαμβάνει ποικίλες μορφές και είναι ένα φαινόμενο ολοένα και πιο σύνηθες πλέον.
Οι «υβριδικές απειλές» αναφέρονται σε συντονισμένες και επιβλαβείς δραστηριότητες που σχεδιάζονται και εκτελούνται με κακόβουλη πρόθεση από κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες ή οργανισμούς συνδυάζοντας ποικιλία συμβατικών και μη μέσων (European Council, 2025). Τα μέσα αυτά μπορεί να είναι στρατιωτικά ή μη στρατιωτικά, συγκαλυμμένα ή φανερά και να συνδυάζονται με διάφορους τρόπους. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η παραπληροφόρηση, οι κυβερνοεπιθέσεις, η οικονομική πίεση ή εξαναγκασμός, και η χρήση παραστρατιωτικών οργανώσεων (ΝΑΤΟ, 2024). Στόχος των δρώντων με τη χρήση αυτών των μέσων είναι να διασπάσουν την ενότητα μιας κοινωνίας και να διαταράξουν την διαδικασία λήψης αποφάσεων, υπονομεύοντας και την πολιτική σταθερότητα (ΝΑΤΟ, 2024).
Με την μεταβολή του διεθνούς περιβάλλοντος ασφάλειας και την εξέλιξη της τεχνολογίας, οι υβριδικές απειλές εξελίσσονται διαρκώς τόσο σε πολυπλοκότητα όσο και σε περιεχόμενο (European Council, 2025). Χαρακτηριστικό στοιχείο των υβριδικών απειλών είναι ότι κατορθώνουν να κινούνται στο όριο μεταξύ ειρήνης και πολέμου (European Council, 2025). Οι υβριδικές απειλές σχεδιάζονται έτσι ώστε να παραμένουν κάτω από το κατώφλι μιας συμβατικής πολεμικής κλιμάκωσης που θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ανοιχτό πόλεμο (European Council, 2025). Για τον λόγο αυτό, είναι δύσκολο να εντοπισθούν έγκαιρα και η αντιμετώπιση τους είναι ένα ζήτημα που χρήζει αυξημένη πολιτική και θεσμική ετοιμότητα (European Council, 2025).
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα υβριδικής απειλής είναι η κρίση που δημιουργήθηκε στα σύνορα της Λευκορωσίας με την Πολωνία το 2021. Το 2020, η Λευκορωσία ήρθε αντιμέτωπη με τον τέταρτο κύκλο κυρώσεων από την ΕΕ και προσπάθησε να χρησιμοποιήσει τους αιτούντες άσυλο για να ασκήσει πίεση στην Ένωση προκειμένου να αρθούν (Kibrik, et al, 2025, σ.2). Ο πρόεδρος της Λευκορωσίας, Λουκασένκο, είχε προειδοποιήσει ότι θα αποσυρθεί από την συμφωνία που είχε με την Ε.Ε.στον τομέα της μετανάστευσης και όταν οι κυρώσεις δεν ανεστάλησαν, η προειδοποίηση μετατράπηκε σε πράξη (Kibrik, et al, 2025, σ.2). Η Λευκορωσία προέβη σε «εργαλειοποίηση της μετανάστευσης για πολιτικούς λόγους» στα σύνορα της με την Πολωνία αλλά και άλλες ευρωπαϊκές χώρες (EUAA, 2022).
Η κρίση στα σύνορα κλιμακώθηκε τον Ιούλιο του 2021 αλλά η Λευκορωσία είχε ήδη προετοιμάσει το έδαφος κατά την διάρκεια της χρονιάς καθώς η κρατική αεροπορική εταιρία της Λευκορωσίας, Belavia, είχε αυξήσει τον αριθμό των πτήσεων από την Κωνσταντινούπολη, παρά την άρνηση της σε οποιαδήποτε συμμετοχή στην διευκόλυνση των αφίξεων των μεταναστών (Koinova, 2025, σ. 509. BBC, 2021). Πληθώρα μεταναστών κατέφθασαν στην χώρα με την ψευδή υπόσχεση της εύκολης πρόσβασης στην ΕΕ (BBC, 2021). Η Λευκορωσία εξέδωσε βίζες σε άτομα προερχόμενα από την Μέση Ανατολή και την Αφρική που ήθελαν να διαφύγουν των συγκρούσεων που μαίνονταν στις χώρες τους και να αναζητήσουν ευκαιρίες οικονομικής σταθερότητας (Muraszkiewicz et al, 2023, σ.7). Οι άνθρωποι αυτοί προέρχονταν από διάφορα έθνη της Ασίας και Μέσης Ανατολής, όπως το Αφγανιστάν και την Συρία, κάποιοι από ήταν από κράτη της Αφρικής ενώ άλλοι ήταν Κούρδοι και Γεζίντι (Koinova, 2025, σ. 510). Στην συνέχεια, μεταφέρθηκαν στην Λευκορωσία και από εκεί πιέστηκαν προς τα σύνορα της χώρας με την Ε.Ε., προς την Πολωνία δηλαδή (Muraszkiewicz et al, 2023, σ.7). Μέσα σε ένα πλαίσιο αυστηρών μεταναστευτικών συστημάτων και υψηλών εξόδων μεταφοράς, η προοπτική που έδινε η Λευκορωσία σε αυτά τα άτομα φάνταζε παραπάνω από θελκτική (Muraszkiewicz et al, 2023, σ.7). Με βάση αυτή την προοπτική, χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν στα σύνορα της Λευκορωσίας με την Πολωνία. Η μεταφορά τους έγινε, ως επί το πλείστον, με ειρηνικό τρόπο χωρίς την χρήση βίας αν και από την άφιξη τους συνοδεύτηκαν από λευκορωσικές δυνάμεις ως τα σύνορα (Muraszkiewicz et al, 2023, σ.7). Έπειτα, η πλειονότητα των ανθρώπων αυτών κατέληξαν να έχουν «παγιδευτεί» σε καταυλισμούς μεταξύ των συνόρων, ανίκανοι να γυρίσουν στην Λευκορωσία ή να προχωρήσουν προς την Πολωνία (Kościółek, 2025, σ.5).
Στο πλαίσιο αυτό, αναπτύχθηκαν αντικρουόμενες ρητορικές από τις δύο πλευρές σχετικά με τα γεγονότα (Kazharski, 2025, σ.381). Η Πολωνία παρουσίαζε την προσπάθεια εισόδου των μεταναστών ως πόλεμο που διεξάγεται στα σύνορα και από τον οποίο η χώρα πρέπει να προστατευτεί (Kazharski, 2025, σ.381). Από την άλλη πλευρά, η Λευκορωσία προέβαλε έντονα την αδυναμία αυτών των ανθρώπων απέναντι στα όργανα τάξης και απεικόνισε την Πολωνία ως μια χώρα με αδίστακτη και υποκριτική συμπεριφορά (Kazharski, 2025, σ.381). Παρέλειψε, βέβαια, να αναφέρει οποιαδήποτε απειλητική ή επιθετική συμπεριφορά επέδειξαν οι εκάστοτε ομάδες ανθρώπων απέναντι στους φύλακες των συνόρων (Kazharski, 2025, σ.381). Τα διαφορετικά αφηγήματα που υποστηρίχθηκαν από τις δύο πλευρές είχαν το δικό τους κοινό αλλά εκ μέρους της Λευκορωσίας ήταν ακόμη ένας τρόπος να κλονιστούν οι ισορροπίες εντός του κράτους, να αποσταθεροποιηθεί η πολιτική συνοχή της Ε.Ε. και να διαβρώσει την εικόνα της Πολωνίας ενώπιων της παγκόσμιας κοινής γνώμης (Belarus Strategic Communication Center, 2024) .
Το εν λόγω ζήτημα έδρασε καταλυτικά προς την ανακοίνωση μιας συνεργασίας μεταξύ της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ για την αντιμετώπιση των υβριδικών απειλών στο σύνολο τους (European Commision, 2021). Οι δηλώσεις του Γενικού Γραμματέα του ΝΑΤΟ Jens Stoltenberg και της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ursula von der Leyen στη Ρίγα το 2021 επιβεβαίωσαν ότι η κρίση στα σύνορα Λευκορωσίας–Ε.Ε. ήταν μία κρατικά υποκινούμενη υβριδική επιχείρηση (ΝΑΤΟ, 2021). Αμφότερες πλευρές τόνισαν ότι το καθεστώς Λουκασένκο προέβη σε «κυνική και απάνθρωπη εργαλειοποίηση ευάλωτων ανθρώπων» με στόχο την άσκηση πολιτικής πίεσης σε γειτονικά κράτη και στην Ε.Ε. συνολικά (ΝΑΤΟ, 2021). Η αντίδραση ΝΑΤΟ και Ε.Ε. βασίστηκε στον συντονισμό πολιτικών, στρατιωτικών και θεσμικών εργαλείων, συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης της παρουσίας του ΝΑΤΟ στις χώρες της Βαλτικής, της υποστήριξης στη διαχείριση συνόρων και της αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης (ΝΑΤΟ, 2021). Ταυτόχρονα, τονίστηκε η ανάγκη αναθεώρησης του Κώδικα Συνόρων Σένγκεν προκειμένου να λαμβάνει υπόψη «υβριδικές επιθέσεις μέσω εργαλειοποίησης ανθρώπων» και, συνεπώς, υπογραμμίστηκε η θεσμική αναγνώριση της κρίσης ως νέας μορφής απειλής, που βρίσκεται κάτω από το όριο της συμβατικής στρατιωτικής σύγκρουσης (ΝΑΤΟ, 2021).
Η κρίση στα σύνορα Λευκορωσίας–Πολωνίας το 2021 αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής υβριδικών στρατηγικών, όπως αυτές περιγράφονται στη σύγχρονη θεωρία του υβριδικού πολέμου (Kaźmierczak et al, 2024, σ.117).Η σκόπιμη εργαλειοποίηση των μεταναστευτικών ροών, σε συνδυασμό με την επικοινωνιακή αντιπαράθεση και την πολιτική πίεση, καταδεικνύει πώς κρατικοί δρώντες μπορούν να επιδιώξουν στρατηγικά οφέλη χωρίς προσφυγή σε συμβατικά στρατιωτικά μέσα. Η εν λόγω πρακτική κινήθηκε συνειδητά κάτω από το κατώφλι της ένοπλης σύγκρουσης, επιβεβαιώνοντας τη λογική της «γκρίζας ζώνης» που χαρακτηρίζει τις υβριδικές απειλές. Η αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ ανέδειξε την ανάγκη για ολιστική προσέγγιση στην ασφάλεια, όπου η αποτροπή δεν περιορίζεται στη στρατιωτική ισχύ αλλά επεκτείνεται στη θεσμική ανθεκτικότητα, την προστασία των συνόρων και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. Συνεπώς, η κρίση αυτή ενισχύει την ευρύτερη αντίληψη ότι οι υβριδικές μορφές σύγκρουσης αποκτούν ολοένα και πιο κεντρικό χαρακτήρα στις αντιπαραθέσεις δρώντων, απαιτώντας διαρκή στρατηγική προσαρμογή.
Βιβλιογραφία
Belarus Strategic Communication Center (2024). Narrative Report “Migration Crisis on the Border of Belarus with Poland, Lithuania, Latvia”. Alliance 4 Europe. https://alliance4europe.eu/narrative-report-border-of-belarus
Kaźmierczak, D., & Laskowski, M. (2024). SOCIAL COHESION IN HYBRID CONFLICTS. CASES OF MIGRATION CRISIS AT THE POLISH-BELARUSSIAN BORDER AND MIGRATION FLOWS FROM UKRAINE. East European Review/Przegląd Wschodnioeuropejski, 15(2). https://doi.org/10.31648/pw.10868
Kazharski, A. (2023). An Authoritarian Spectacle: Visual Biopolitics and the Dramaturgy of the Poland-Belarus Border Migration Crisis. Visual Anthropology, 36(4), 373–396.https://doi.org/10.1080/08949468.2023.2207452
Kibrik, R., Ish-Shalom, P., Muraszkiewicz, J., & Piotrowicz, R. (2025). Migration Crisis on the Belarus-EU Border. Belarus Analytical Digest, 5.https://doi.org/https://doi.org/10.3929/ethz-c-000785286
Koinova, M. (2025). Power and informality in the polycentric governing of transit and irregular migration on EU’s eastern border with Belarus. Journal of Ethnic and Migration Studies, 51(2), 501–525.https://doi.org/10.1080/1369183X.2024.2371214
Kościółek, J., & Binczycka-Gacek, E. (2025). Navigating the sensory landscape of migration voices from the Belarus-EU border. Ethnic and Racial Studies, 1–19.https://doi.org/10.1080/01419870.2025.2562637
Muraszkiewicz, J., & Piotrowicz, R. (2023).State-Sponsored Human Trafficking in Belarus: The Weaponization of Migration and Exploitation. Journal of Human Trafficking, 1–16.https://doi.org/10.1080/23322705.2023.2235969
EUAA, ‘4.1.1. Situation on the eastern borders‘ in Asylum Report 2022, May 2022. https://www.euaa.europa.eu/asylum-report-2022/411-situation-eastern-borders
European Commission (2021). President von der Leyen and NATO Secretary-General Stoltenberg in a joint visit to Latvia and Lithuania. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ac_21_7165
European Council (2025). Hybrid threats- What are hybrid threats?https://www.consilium.europa.eu/en/policies/hybrid-threats/#what
ΝΑΤΟ (2024). Countering hybrid threats.https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/countering-hybrid-threats
ΝΑΤΟ (2021). Joint press conference with NATO Secretary General Jens Stoltenberg, the President of the European Commission, Ursula Von der Leyen and the Prime Minister of Latvia, Krišjānis Kariņš.https://www.nato.int/en/news-and-events/events/transcripts/2021/11/28/joint-press-conference
BBC (2021). Belarus border crisis: How are migrants getting there? https://www.bbc.com/news/59233244
Πηγή εικόνας
Καλέσης Θ. (2025). Οι υβριδικές και ασύμμετρες απειλές και η προστασία των βασικών υποδομών της Ελλάδας. Μακεδονικά Νέα. Διαθέσιμο σε: https://www.makedonikanea.gr/politiki/oi-ybridikes-kai-asymmetres-apeiles-kai-i-prostasia-ton-basikon-ypodomon-tis-elladas