Γράφει η Πηνελόπη Λιάκου
Η Υπόθεση Μακρυλάκης κατά Ελλάδος, η οποία εξετάζεται σχοινοτενώς στην παρούσα ανάλυση, αφορά στην καταστρατήγηση του δικαιώματος εύλογης διάρκειας της δίκης, που αποτελεί μία από τις πτυχές του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη. Ειδικότερα, αναλύονται διεξοδικά τόσο τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης όσο και η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΔΔΑ). Το τελευταίο δε, κλήθηκε να αποφανθεί επί του ζητήματος τυχόν παραβίασης θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ανέκυψε έπειτα από την εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων μέσων και την άσκηση της σχετικής προσφυγής ενώπιόν του. Τέλος, επιχειρείται μία αξιολόγηση της απόφασης του Δικαστηρίου που αποτελεί «σημείο αναφοράς» για τη διασφάλιση των εγγυήσεων του άρθρου 6 παράγραφος 1 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΣΔΑ) σχετικά με το δικαίωμα στη χρηστή απονομή της Δικαιοσύνης.
Συγκεκριμένα εξετάζεται η προσφυγή του Χαράλαμπου Μακρυλάκη στο ΕΔΔΑ, ο οποίος αφού αθωώθηκε από το ποινικό δικαστήριο έπειτα από δύο χρόνια κράτησης, υπέβαλε αιτήσεις αποζημίωσης στο Πενταμελές Εφετείο Κακουργημάτων Κρήτης για την άδικη στέρηση της ελευθερίας του. Οι αιτήσεις αυτές απορρίφθηκαν από τα ελληνικά δικαστήρια για τυπικούς λόγους, πρώτα ως πρόωρες και έπειτα ως εκπρόθεσμες, με τον προσφεύγοντα να ασκεί προσφυγή στο ΕΔΔΑ για παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (άρθρο 6 παράγραφος 1 ΕΣΔΑ), καταγγέλλοντας παράλληλα την στέρηση της προσωπικής του ελευθερίας (άρθρο 5 παράγραφος 5 ΕΣΔΑ). Ο αιτών απευθύνθηκε στο εν λόγω Δικαστήριο, το οποίο είναι αρμόδιο, από την ίδρυσή του, το 1959, να εξετάζει προσφυγές που αφορούν την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βάσει της ΕΣΔΑ και οι οποίες στρέφονται κατά κάποιου ή κάποιων εκ των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης (Πλιάκος, 2018, σ.25).
Στην υπό εξέταση περίπτωση, στις 4 Αυγούστου 2004 εντοπίστηκε μια φυτεία κάνναβης στον δήμο Νικηφόρου Φωκά, στο νομό Ρεθύμνου. Για κάποιο χρονικό διάστημα, ο προσφεύγων είχε μισθώσει το αγροτεμάχιο στο οποίο βρέθηκε η φυτεία, προκειμένου να το αξιοποιήσει για την κτηνοτροφική του δραστηριότητα. Η αστυνομία διενήργησε προκαταρκτική έρευνα, στο πλαίσιο της οποίας ο προσφεύγων εξετάστηκε ως μάρτυρας. Στις 22 Δεκεμβρίου 2004, σχηματίστηκε δικογραφία κατά αγνώστων και υποβλήθηκε στον εισαγγελέα. Στις 7 Ιανουαρίου 2005, ο εισαγγελέας του Πρωτοδικείου Ρεθύμνου άσκησε ποινική δίωξη και ζήτησε από τον ανακριτή να διενεργήσει την κύρια ανάκριση για το αδίκημα της καλλιέργειας φυτών κάνναβης ενώ στις 20 Ιανουαρίου 2006, κατά τη διάρκεια της κύριας ανάκρισης, ο προσφεύγων εξετάστηκε από τον ανακριτή ως κατηγορούμενος και του επιβλήθηκε απαγόρευση εξόδου από τη χώρα. Όταν ολοκληρώθηκε η κύρια ανάκριση, ο εισαγγελέας Πρωτοδικών Ρεθύμνου διαβίβασε τη δικογραφία στον εισαγγελέα Εφετών Κρήτης (Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων) στις 7 Μαρτίου 2006 (Εuropean Court of Human Rights, 2022, par. 5-11). Στις 17 Μαρτίου 2006, κατόπιν πρότασης του εισαγγελέα, ο Πρόεδρος του Εφετείου Κρήτης, με την απόφαση υπ’ αριθ. 85, παρέπεμψε τον προσφεύγοντα σε δίκη ενώπιον του Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων Κρήτης, ως αρμόδιου δικαστηρίου σε πρώτο βαθμό. Με το κλητήριο θέσπισμα υπ’ αριθ. 1464, που εκδόθηκε στις 22 Ιουνίου 2006, ο προσφεύγων κλήθηκε να εμφανιστεί στο δικαστήριο ως κατηγορούμενος για το ανωτέρω αναφερόμενο αδίκημα. Η δίκη στο Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Κρήτης αναβλήθηκε επανειλημμένα μεταξύ 2007 και 2011 λόγω οργανωτικών ζητημάτων του δικαστηρίου, απεργιών και αιτημάτων της υπεράσπισης. Τελικά, το 2011, ο κατηγορούμενος καταδικάστηκε σε 18 έτη κάθειρξης και χρηματική ποινή 300.000 ευρώ. Άσκησε έφεση, αλλά παρέμεινε κρατούμενος. Το 2013, το Πενταμελές Εφετείο Κρήτης τον αθώωσε και αποφυλακίστηκε μετά από περίπου δύο χρόνια κράτησης. Η αναίρεση του εισαγγελέα δε, απορρίφθηκε το 2015 από τον Άρειο Πάγο (European Court of Human Rights, 2022, par. 11-14).
Στις 23 Οκτωβρίου 2013, ο προσφεύγων υπέβαλε αίτηση αποζημίωσης ενώπιον του Πενταμελούς Εφετείου Κρήτης, επικαλούμενος τα άρθρα 533, 536 και 537 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (εφεξής ΚΠΔ), ζητώντας αποζημίωση για την καταδίκη του σε πρώτο βαθμό και την κράτησή του, δεδομένης της μεταγενέστερης αθώωσής του (European Court of Human Rights, 2022, par. 15-16). Στις 28 Νοεμβρίου 2013 το δικαστήριο ανέβαλε την εξέταση της αίτησης έως ότου η αθωωτική απόφαση καταστεί αμετάκλητη. Μετά την απόρριψη της αναίρεσης του εισαγγελέα από τον Άρειο Πάγο στις 13 Ιανουαρίου 2015, η αθωωτική απόφαση κατέστη αμετάκλητη. Ωστόσο, δεν ορίστηκε νέα συζήτηση για την πρώτη αίτηση αποζημίωσης και ο προσφεύγων υπέβαλε δεύτερη αίτηση στις 11 Φεβρουαρίου 2015. (European Court of Human Rights, 2022, par. 17) Το Πενταμελές Εφετείο Κρήτης απέρριψε αρχικά τη δεύτερη αίτηση (απόφαση 59/2015), κρίνοντας ότι είχε υποβληθεί εκπρόθεσμα, καθώς έπρεπε να κατατεθεί εντός δέκα ημερών από τη στιγμή που η αθωωτική απόφαση κατέστη αμετάκλητη. Στη συνέχεια απέρριψε και την πρώτη αίτηση (απόφαση 123/2015), θεωρώντας ότι είχε υποβληθεί πρόωρα, επειδή ακριβώς η αθωωτική απόφαση δεν είχε ακόμη καταστεί αμετάκλητη. Ο προσφεύγων κατέθεσε 2 αιτήσεις αναίρεσης, όμως αυτές απορρίφθηκαν αμφότερες ως απαράδεκτες, επειδή οι αποφάσεις για την αποζημίωση δεν αφορούσαν κρίση περί ενοχής ή ποινικής κατηγορίας και συνεπώς, δεν υπέκιντο σε αναίρεση (European Court of Human Rights, 2022, par. 18-22).
Ο κατηγορούμενος, κατόπιν της απόρριψης των δύο αιτήσεών του για αποζημίωση, προσέφυγε στο ΕΔΔΑ, επικαλούμενος, μεταξύ άλλων, παραβίαση του άρθρου 6 παράγραφος 1 της ΕΣΔΑ, βάσει του οποίου διασφαλίζεται η πρόσβαση των κατηγορούμενων σε δικαστήριο και το δικαίωμα εύλογης διάρκειας της δίκης, ως έκφανση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη. Πιο συγκεκριμένα, ο προσφεύγων υποστήριξε ότι δεν έτυχε δίκαιης δίκης όσον αφορά τις αιτήσεις αποζημίωσης για τη διετή κράτησή του, που κατέθεσε στο Πενταμελές Εφετείο Κακουργημάτων της Κρήτης και ότι η διάρκεια της ποινικής διαδικασίας σε πρώτο βαθμό (5 χρόνια και 9 μήνες) δεν ήταν εύλογη (Στυλιανίδου, 2022). Επιπροσθέτως, ο προσφεύγων ισχυρίστηκε παραβίαση του δικαιώματός του για επανόρθωση/αποζημίωση, βάσει του άρθρου 5 παράγραφος 5 ΕΣΔΑ, στο οποίο κατοχυρώνεται το σχετικό δικαίωμα σε περίπτωση παράνομης κράτησης ή υπέρβασης του χρόνου κράτησης (Καρυπίδου, 2025).
Ειδικότερα, όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο αυτό θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από τη δυνατότητα αποτελεσματικής και πρακτικής εφαρμογής και να μην κατοχυρώνεται απλά θεωρητικώς (Jacobs F. / White R., 1996, σ.122-130). Το ΕΔΔΑ έχει αναγνωρίσει πως είναι δυνατόν να υπάρχουν περιορισμοί, μόνο αν δεν αντίκειται στην αρχή της αναλογικότητας, αν είναι δηλαδή νόμιμοι, έχουν θεμιτό και νόμιμο σκοπό και είναι stricto sensu αναλογικοί. Το ΕΔΔΑ μάλιστα, στηρίζεται στα εξής κριτήρια προκειμένου να αξιολογήσει τον κάθε περιορισμό του επίμαχου δικαιώματος: καταρχάς, εξετάζει αν ο εκάστοτε περιορισμός είναι προβλέψιμος, αν υφίσταται υπερβολικά φορμαλιστική προσέγγιση σε αυτή την κατεύθυνση και αν ο προσφεύγων υπέστη τις δυσμενείς συνέπειες του περιορισμού (Βανδώρος / Μαγγανάς / Χρυσανθάκης / Καρατζά, 2011, σ.121-127). Στην υπόθεση Μακρυλάκης κατά Ελλάδος, το ΕΔΔΑ έκρινε, λαμβάνοντας υπόψιν τα εν λόγω κριτήρια, ότι οι διατάξεις του ΚΠΔ που εφαρμόστηκαν σε συνδυασμό με τις απορρίψεις των αιτήσεων αποζημίωσης του προσφεύγοντος, περιόρισαν σημαντικά το δικαίωμά του για πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Όσον αφορά την εύλογη διάρκεια της δίκης, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ, αυτή κρίνεται κατά περίπτωση ανάλογα με την πολυπλοκότητα της υπόθεσης, τη στάση των αρμοδίων αρχών, τη συμπεριφορά των προσφευγόντων και το διακύβευμα της υπόθεσης για τους ενδιαφερόμενους. Η προθεσμία δε, εκκινείται, όταν ο ενδιαφερόμενος έχει ενημερωθεί για την κατηγορία εις βάρος του και λήγει με τη δημοσίευση της αμετάκλητης απόφασης. Εύλογη διάρκεια για το ΕΔΔΑ είναι τα δύο έτη διαδικασιών, κατά το μέγιστο, ενώ η υπέρβαση αυτού του ορίου συνεπάγεται εξέταση από το Δικαστήριο της ευθύνης και των δύο μερών (ήτοι τόσο του κράτους όσο και του προσφεύγοντος) (Σισιλιάνος, 2025, σ. 364-369).
Εν προκειμένω, το ΕΔΔΑ επεσήμανε ότι η διατύπωση των διατάξεων του ΚΠΔ δημιούργησε ασάφεια και ανασφάλεια ως προς τις προϋποθέσεις παραδεκτού της αίτησης αποζημίωσης, καθώς δεν ήταν εμφανές από την ερμηνεία των διατάξεων, εάν έπρεπε αυτή (ήτοι η αίτηση αποζημίωσης) να ασκηθεί όταν η απόφαση καταστεί αμετάκλητη ή μετά την τελεσίδικη αθωωτική απόφαση. Συγχρόνως δε, βάσει της νομολογίας των εγχωρίων δικαστηρίων δεν φαίνεται να ακολουθείται μία συγκεκριμένη και εδραιωμένη πρακτική επί τέτοιων ζητημάτων. Επί του παρόντος, κατά την εξέταση της υπόθεσης από το ΕΔΔΑ προέκυψε ότι οι διαδικαστικές προϋποθέσεις για την υποβολή αίτησης αποζημίωσης, εφαρμόστηκαν με υπέρμετρο φορμαλισμό από τα εγχώρια δικαστήρια (Ddikastes, 2022). Για το απαράδεκτο των αιτήσεων αποζημίωσης, δεν θεμελιώθηκε κατά το ΕΔΔΑ αντικειμενική ευθύνη του προσφεύγοντος ενώ οι δικονομικοί κανόνες έπαψαν να εξυπηρετούν τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της ορθής απονομής της δικαιοσύνης, προκαλώντας ανασφάλεια και αβεβαιότητα στον προσφεύγοντα και εμποδίζοντας σημαντικά την άσκηση του δικαιώματος πρόσβασης στη δικαιοσύνη (European Court of Human Rights, 2022, par. 36-51). Επιπλέον, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι υπήρξε υπέρμετρη καθυστέρηση όσον αφορά τη διαδικασία απονομής δικαιοσύνης, καθώς η διάρκεια της δίκης (πέντε χρόνια και εννέα μήνες) δε θεωρήθηκε εύλογη, εξαιρουμένων φυσικά των αναβολών εκ μέρους του προσφεύγοντος, οι οποίες αντιστοιχούσαν στα δύο έτη και δύο μήνες (Καρυπίδου, 2025). Δεδομένων των διαπιστώσεων αυτών, το ΕΔΔΑ κατέληξε ομόφωνα στο συμπέρασμα ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 παράγραφος 1 της ΕΣΔΑ και επιδίκασε στον προσφεύγοντα αποζημίωση 16.500 ευρώ βάσει του άρθρου 41 της ΕΣΔΑ (European Court of Human Rights, 2022, par. 56-62). Ο τελευταίος ισχυρισμός του προσφεύγοντος, περί καταστρατήγησης του άρθρου 5 παράγραφος 5 της ΕΣΔΑ, δεν έγινε δεκτός, καθώς θεωρήθηκε ότι δεν υπήρξε παράνομη κράτηση του προσφεύγοντος (Καρυπίδου, 2025).
Κλείνοντας, η υπόθεση Μακρυλάκης κατά Ελλάδος ανέδειξε με ιδιαίτερη σαφήνεια τις αδυναμίες της ελληνικής έννομης τάξης ως προς την πλήρη διασφάλιση των εγγυήσεων της δίκαιης δίκης, όπως αυτές κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 παρ. 1 της ΕΣΔΑ. Μέσα από τη νομολογία του ΕΔΔΑ επισημάνθηκαν τόσο τα κενά του εθνικού νομοθετικού πλαισίου όσο και οι δυσλειτουργίες στην εφαρμογή των δικονομικών κανόνων, οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν σε ανασφάλεια δικαίου και σε περιορισμό της ουσιαστικής πρόσβασης των πολιτών σε αποτελεσματικά ένδικα μέσα. Η σημασία της απόφασης αποτυπώνεται και στις μεταγενέστερες νομοθετικές παρεμβάσεις της ελληνικής πολιτείας, όπως η τροποποίηση του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας με την εισαγωγή του άρθρου 538 για την αποζημίωση και η πρόβλεψη στο άρθρο 84 παρ. 3 του Ποινικού Κώδικα για την υπερβολική διάρκεια της διαδικασίας ως ελαφρυντική περίσταση (Ελληνική Επιθεώρηση Ευρωπαϊκού Δικαίου, 2025). Παρά τις σημαντικές αυτές προσαρμογές και τη σταδιακή εναρμόνιση με τις απαιτήσεις της ΕΣΔΑ, η νομολογία του ΕΔΔΑ καταδεικνύει ότι εξακολουθούν να υφίστανται προκλήσεις, καθώς η Ελλάδα συνεχίζει σε ορισμένες περιπτώσεις να καταδικάζεται λόγω τυπολατρικής εφαρμογής των δικονομικών κανόνων ή δυσανάλογων περιορισμών, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για συνεχή βελτίωση της λειτουργίας της δικαιοσύνης και ουσιαστική εμπέδωση των ευρωπαϊκών προτύπων προστασίας των δικαιωμάτων.
Πηγές :
Βιβλιογραφία
Βανδώρος Δ. / Μαγγανάς Α. / Χρυσανθάκης Χ. / Καρατζά Λ. (2011). Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου: Νομολογία & Ερμηνευτικά Σχόλια. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
Πλιάκος Α. (2018). Το Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
Σισιλιάνος Λ. (2025). Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη.
Jacobs F. / White R. (1996). The European Convention on Human Rights. Clarendon Press Oxford.
Αρθρογραφία
Ελληνική Επιθεώρηση Ευρωπαϊκού Δικαίου. (2025). Η συστημική τυπολατρία στις ποινικές αποφάσεις – Παράβαση δικαιώματος αποζημίωσης παρανόμως κρατηθέντος προσώπου, Διαθέσιμο σε : https://eeeurd.gr/wp-content/uploads/2025/05/%CE%A3%CE%A7%CE%9F%CE%9B%CE%99%CE%9F-%CE%95%CE%94%CE%94%CE%91-%CE%A0%CE%91%CE%A0%CE%91%CE%94%CE%9F%CE%A0%CE%9F%CE%A5%CE%9B%CE%9F%CE%A5-4-2024.pdf
Καρυπίδου Κ. (2025). Κριτική ερμηνευτική προσέγγιση της απόφασης Μακρυλάκης
κατά Ελλάδας της 17.11.2022 (αρ. προσφ. 34812/15). Ανίχνευση των βασικών αρχών της ΕΣΔΑ (όπως έχουν ερμηνευθεί από το ΕΔΔΑ). Πρακτικές προεκτάσεις και χρησιμότητα της ως άνω απόφασης για την ελληνική έννομη τάξη (ελληνικό ΚΠΔ). Διαθέσιμο σε : Akademia.edu.
Στυλιανίδου Χ. (2022), Υπόθεση Μακρυλάκης κατά Ελλάδας – Καταδίκη της Ελλάδας για παραβίαση του άρθρου 6 της ΕΣΔΑ. Govwatch. Διαθέσιμο σε : https://govwatch.gr/finds/ypothesi-makrylakis-kata-elladas-katadiki-tis-elladas-gia-paraviasi-toy-arthroy-6-tis-esda/
Ddikastes. (2022). ΕΔΔΑ: Υπερβολικός φορμαλισμός ελληνικών δικαστηρίων στις διαδικασίες για αποζημίωση καταδικασθέντος που φυλακίστηκε και στη συνέχεια αθωώθηκε. Καταδίκης της Ελλάδας. Διαθέσιμο σε : https://ddikastes.gr/%CE%B5%CE%B4%CE%B4%CE%B1-%CF%85%CF%80%CE%B5%CF%81%CE%B2%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%BC%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9/
Νομολογία
European Court of Human Rights. (2022). Case of Makrylakis v. Greece (Application no 34812/15). 17 Νοεμβρίου 2022. Διαθέσιμη σε: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22fulltext%22:[%2234812/15%22],%22documentcollectionid2%22:[%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22],%22itemid%22:[%22001-220892%22
Πηγή εικόνας:
European Court of Human Rights. (2024). Chamber hearing concerning Greece, Διαθέσιμη σε: https://www.echr.coe.int/w/chamber-hearing