Γράφει ο Γιώργος Στεφανίδης
Η υπόθεση Κακαμούκας και λοιποί κατά Ελλάδας, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα υπόθεσης η οποία αφορά την προστασία του δικαιώματος των πολιτών σε δίκαιη δίκη, όπως αυτό κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΣΔΑ). Η παραβίαση του εν λόγω δικαιώματος δε, αποτελεί διαχρονικό πρόβλημα στην ελληνική έννομη τάξη, γεγονός που επιβεβαιώνεται από πληθώρα υποθέσεων που αφορούν προπάντων το ζήτημα της εύλογης διάρκεια της δικαστικής διαδικασίας. Όσον αφορά την εδώ εξεταζόμενη υπόθεση, θα παρουσιαστούν τα πραγματικά περιστατικά αυτής και τα ανακύπτοντα νομικά ζητήματα ενώ θα αναλυθεί σε συνδυασμό με τις υπάρχουσες τη στιγμή που ανέκυψε η επίμαχη διαφορά ιστορικό-κοινωνικές συνθήκες.
Ξεκινώντας, στις 7 Απριλίου 1925 έγινε απαλλοτρίωση έκτασης 534.892 τ.μ. στην περιοχή της Μίκρας στη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να κατασκευαστεί αεροδρόμιο. Στην έκταση αυτή, η οποία σήμερα υπάγεται στον Δήμο Καλαμαριάς, περιλαμβάνονταν και οικόπεδα των ανιόντων των προσφευγόντων (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 12). Παρά το γεγονός ότι αυτοί (ήτοι οι ανιόντες των προσφευγόντων) αναγνωρίστηκαν τυπικά ως δικαιούχοι αποζημίωσης με την απόφαση 293/1936 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης και το ποσό της αποζημίωσης από τις απαλλοτριωθείσες εκτάσεις καθορίστηκε από σειρά δικαστικών αποφάσεων, το ελληνικό κράτος αρνήθηκε να τους καταβάλει το τίμημα, ενώ η κατασκευή του αεροδρομίου δεν προχώρησε. Εν συνεχεία, στις 22 Ιουνίου 1967 τα υπουργεία Οικονομικών και Δημοσίων Έργων με κοινή τους απόφαση επέτρεψαν στο Δημόσιο την απαλλοτρίωση αυτής της έκτασης, για να κατασκευαστούν εκεί εργατικές κατοικίες. Ωστόσο, λόγω αδυναμίας πραγματοποίησης αυτού του έργου κοινής ωφέλειας, η προαναφερόμενη κοινή υπουργική απόφαση ανακλήθηκε (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 13-14). Ακολούθως, στις 29 Ιουνίου 1972 με βασιλικό διάταγμα εγκρίθηκε η κατασκευή αθλητικού κέντρου στη συγκεκριμένη περιοχή, ενώ στις 14 Μαΐου 1987 η τότε Νομαρχία Θεσσαλονίκης προέβη σε τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου της περιοχής και τη χαρακτήρισε ως «χώρο πρασίνου» και «ζώνη ψυχαγωγίας και αθλητισμού». Η συγκεκριμένη απόφαση δε, επικυρώθηκε και από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Δημοσίων Έργων με σχετική απόφαση στις 31 Ιουλίου 1987 και 1 χρόνο μετά και συγκεκριμένα στις 22 Αυγούστου 1988, με Προεδρικό Διάταγμα (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 15-17).
Στις 28 Ιουνίου 1994, κατατέθηκε από τους ενδιαφερόμενους και άμεσα θιγόμενους στη Νομαρχία Θεσσαλονίκης αίτηση με την οποία ζητούσαν την τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου του 1987. Παρόλα αυτά, η Νομαρχία δεν τους απάντησε και για αυτό αμέσως μετά κατέθεσαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) αίτηση ακύρωσης της σιωπηρής απόρριψης της διοίκησης να άρει τους νομικούς περιορισμούς στις ιδιοκτησίες τους. Στις 11 Ιανουαρίου 1996, ο Δήμος Καλαμαριάς στον οποίο υπάγονται οι ιδιοκτησίες των προσφευγόντων κατέθεσε στο ΣτΕ τις απόψεις του σχετικά με την υπόθεση (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 19-20). Τελικά, το ΣτΕ στις 20 Οκτωβρίου 1997 έκανε δεκτή την αίτηση των προσφευγόντων με τις υπ’ αριθ. 4445/1997, 4447/1997 και 4448/1997 αποφάσεις –οι οποίες καθαρογράφτηκαν στις 25 Φεβρουαρίου 1998-, καθώς έκρινε ότι εφόσον το Δημόσιο όλο αυτό το χρονικό διάστημα δεν είχε προβεί σε απαλλοτρίωση των επίμαχων εκτάσεων γης, προκειμένου να γίνουν τα έργα που προβλέπονταν στο ρυμοτομικό σχέδιο, θα έπρεπε να αρθούν οι ισχύοντες νομικοί περιορισμοί των ιδιοκτησιών. Γι’ αυτό, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο παρέπεμψε την υπόθεση στη διοίκηση με στόχο να ληφθούν τα αναγκαία μέτρα για την αποδέσμευση της επίδικης ιδιοκτησίας, της οποίας η αξία αποτιμάται από τους προσφεύγοντες περίπου σε 24.000.000 ευρώ (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 21-22). Ακολούθως, στις 30 Σεπτεμβρίου 1998 ο Δήμος Καλαμαριάς άσκησε κατά των προαναφερόμενων αποφάσεων τριτανακοπή για τους προσφεύγοντες υπ. αριθ. 1-9, 12-19, 23, 26-31, 33-40, 42-44, 46-49 και 58. Το εν λόγω ένδικο μέσο, που δεν έχει ανασταλτικό χαρακτήρα, επιτρέπει σε πρόσωπα, φυσικά ή νομικά που δεν αποτελούν διαδίκους σε μία υπόθεση να προσβάλλουν την εκδοθείσα δικαστική απόφαση, εφόσον κριθεί ότι τους προσβάλλει. Αν κριθεί βάσιμη, τότε η απόφαση που προσβάλλει το πρόσωπο που άσκησε την τριτανακοπή ακυρώνεται αναδρομικά (Λαζαράτος Π. σελ. 919-920, 2025). Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η τριτανακοπή κρίθηκε απαράδεκτη από το ΣτΕ στις 28 Νοεμβρίου 2001, καθώς ο Δήμος Καλαμαριάς είχε τη δυνατότητα να εκφράσει τις παρατηρήσεις του σε προηγούμενο χρονικό σημείο και δεν το έπραξε. Γι’ αυτό, οι αποφάσεις του ΣτΕ παρέμειναν εκτελεστές (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 23-24).
Στο μεταξύ έγινε νέα τροποποίηση του ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου Καλαμαριάς από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Δημοσίων Έργων στις 13 Μαΐου 1999 για να διατεθεί η επίδικη ιδιοκτησία για τη διαμόρφωση χώρων αθλητισμού και ψυχαγωγίας. Ωστόσο, οι προσφεύγοντες κατέθεσαν στις 9 Σεπτεμβρίου 1999 νέα αίτηση ακύρωσης που αφορούσε αυτή τη φορά το νέο ρυμοτομικό σχέδιο, με σκοπό να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα της συγκεκριμένης διοικητικής πράξης (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 25). Μάλιστα, στις 11 Ιανουαρίου 2002 οι προσφεύγοντες για να στηρίξουν την αίτησή τους παρέδωσαν στο ΣτΕ μια σειρά δικαιολογητικών μεταξύ των οποίων και τους τίτλους κυριότητας που διέθεταν για την ιδιοκτησία τους. Παρά τις συνεχείς αναβολές, οι συζητήσεις ενώπιον του Δικαστηρίου ξεκίνησαν στις 29 Οκτωβρίου 2003, ωστόσο από τον φάκελο της υπόθεσης φαίνεται πως το ΣτΕ δεν είχε ακόμη προβεί σε έκδοση απόφασης για τη συγκεκριμένη υπόθεση το 2008, οπότε και δημοσιεύτηκε η εδώ εξεταζόμενη απόφαση του ΕΔΔΑ (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 26-27).
Κατόπιν τούτων, οι προσφεύγοντες υπ. αριθ. 1-9, 12-19, 23, 26-31, 33-40, 42-44, 46-49 και 58 προσέφυγαν ενώπιον του ΕΔΔΑ, εκφράζοντας τη δυσαρέσκειά τους για την καθυστέρηση έκδοσης απόφασης από το ΣτΕ επί της τριτανακοπής του Δήμου Καλαμαριάς. Ταυτόχρονα, όλοι οι προσφεύγοντες εξέφρασαν παράπονα για τη χρονική διάρκεια της διαδικασίας ακύρωσης του ρυμοτομικού σχεδίου του 1999, επικαλούμενοι την παραβίαση του άρθρου 6 ΕΣΔΑ (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 28). Αντιθέτως, η Ελληνική Κυβέρνηση από την πλευρά της εξέφρασε την άποψη πως κατά την έκδοση απόφασης από το αρμόδιο τμήμα του ΣτΕ δεν θα έπρεπε να ληφθεί υπόψη η διαδικασία της ασκηθείσας εκ του Δήμου Καλαμαριάς τριτανακοπή και ότι η εν λόγω διαδικασία, εφόσον δεν εισήχθη από κάποιον εκ των προσφευγόντων, δεν εδύνατο να έχει οιοδήποτε αντίκτυπο, έστω και έμμεσο επί της κύριας διαδικασίας που αφορούσε την εκδίκαση της αίτησης ακύρωσης των προσφευγόντων. Τελικά, το επταμελές τμήμα του ΕΔΔΑ στις 22 Ιουνίου 2006 αποφάσισε με βάση προηγούμενη νομολογία του σε παρόμοιες υποθέσεις ότι η διάρκεια των δύο διαδικασιών ήταν υπερβολική και αντίθετη στην έννοια της εκδίκασης οιασδήποτε υπόθεσης εντός εύλογης προθεσμίας, γεγονός που συνιστούσε κατάφωρη παραβίαση του άρθρου 6 παρ.1 ΕΣΔΑ (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 29-33).
Όσον αφορά την εκτίμηση του ευλόγου χρόνου, θα πρέπει να αναφερθεί ότι αυτός καθορίζεται βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων τα οποία τυγχάνουν εφαρμογής στην εκάστοτε υπόθεση, τα συνεκτιμά το δικαστήριο και έχουν παγιωθεί με αντίστοιχες δικαστικές αποφάσεις. Πρόκειται ειδικότερα για την πολυπλοκότητα της υπόθεσης, τη στάση των προσφευγόντων, αλλά και των αρμοδίων κρατικών αρχών, καθώς και του δικάζοντος εθνικού δικαστηρίου (ήτοι εν προκειμένω του ΣτΕ), αλλά και για το διακύβευμα της υπόθεσης για τους προσφεύγοντες (Σισιλιάνος Λ.-Α. & Ασημάκη Π. σελ.365-366, 2025). Σημειωτέον ότι δεν κρίνεται απαραίτητο να καθοριστεί με ακρίβεια ο χρόνος της διάρκειας εκδίκασης της υπόθεσης. Εν προκειμένω, ως χρόνος έναρξης της διαδικασίας θεωρήθηκε η 9η Σεπτεμβρίου 1999 όταν κατατέθηκε ενώπιον του ΣτΕ η αίτηση ακύρωσης για το ρυμοτομικό σχέδιο του 1999 και χρόνος λήξης η στιγμή εξέτασης της υπόθεσης από το ΕΔΔΑ μέχρι την έκδοση της απόφασης της 22ας Ιουνίου 2006. Έτσι, αποδεικνύεται πως πέρασαν πάνω από πέντε χρόνια για να εκδικαστεί η υπόθεση κάτι το οποίο κρίθηκε από το Δικαστήριο υπερβολικό και γι’ αυτό έκρινε πως υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 παρ.1 ΕΣΔΑ (Σισιλιάνος Λ.-Α. & Ασημάκη Π. σελ.369-372, 2025).
Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναφερθεί πως το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι η τριτανακοπή που άσκησε ο Δήμος Καλαμαριάς σχετιζόταν με τις αποφάσεις του ΣτΕ για τους προσφεύγοντες 1-9, 12-19, 23, 26-31, 33-40, 42-44, 46-49 και 58, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη θέση της Ελληνικής Κυβέρνησης που ζήτησε να μην ληφθεί υπόψιν η συγκεκριμένη διαδικασία. Μάλιστα, αν η τριτανακοπή κρινόταν βάσιμη από το ΣτΕ τότε οι προσβληθείσες αποφάσεις θα ακυρώνονταν αναδρομικά και η αίτηση ακύρωσης θα επανεξεταζόταν, γεγονός που αποδεικνύει πως η τριτανακοπή θα είχε άμεσο αντίκτυπο στο δικαίωμα των προσφευγόντων για ελεύθερη εκμετάλλευση της περιουσίας τους (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 32). Επομένως, σύμφωνα με το ΕΔΔΑ ορθώς οι προσφεύγοντες επικαλέστηκαν το άρθρο 6 παρ.1 ΕΣΔΑ και γι’ αυτό το Διευρυμένο Τμήμα του Δικαστηρίου απεφάνθη πως υπήρξε πράγματι παραβίασή του λόγω υπερβολικής διάρκειας και των δύο προαναφερόμενων διαδικασιών.
Η απόφαση της 22ας Ιουνίου 2006 από το επταμελές τμήμα του Δικαστηρίου εκτός του ότι αναγνώρισε την εν λόγω παραβίαση, διαπίστωσε και την ανάγκη να αποζημιωθούν οι προσφεύγοντες λόγω ηθικής βλάβης, βάσει του άρθρου 41 της Σύμβασης. Συγκεκριμένα, αποφάσισε να δοθούν 8.000 ευρώ στους προσφεύγοντες υπ’ αριθμόν 1-9, 12-19, 23, 26-31, 33-40, 42-44, 46-49 και 58 και 5.000 ευρώ στους υπ’ αριθμόν 10-11, 20-22, 24-25, 32, 41, 45 και 50-57 μαζί με οποιοδήποτε ποσό μπορεί να οφειλόταν ως φόρος (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 35). Ως προς αυτό το ζήτημα τα διάδικα μέρη εξέφρασαν αντίθετες απόψεις. Ειδικότερα, οι προσφεύγοντες ισχυρίστηκαν πως για να επιτευχθεί δίκαιη ικανοποίηση της απαίτησής τους, θα έπρεπε αυτή να υπολογιστεί κατ’ άτομο και όχι βάσει του αριθμού των προσφευγόντων (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 36,). Αντιθέτως, η Ελληνική Κυβέρνηση υποστήριξε ότι το άρθρο 41 προβλέπει μόνο μία συνολική δίκαιη ικανοποίηση για τη ζημία των προσφευγόντων και αιτήθηκε πλέον από το Διευρυμένο Τμήμα τη μείωση του ποσού της επιδικασθείσας από το επταμελές τμήμα αποζημίωσης με το πρόσθετο επιχείρημα πως σε άλλες υποθέσεις που αφορούσαν σοβαρότερες παραβιάσεις, επιδικάστηκαν μικρότερα ποσά (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 37).
Κατόπιν τούτων, τo Δικαστήριο διαπίστωσε πως δεν έγινε αναφορά σε τυχόν υλική ζημία που είχαν υποστεί οι προσφεύγοντες και γι’ αυτό το Διευρυμένο Τμήμα θα επιδίκαζε αποζημίωση μόνο για ηθική βλάβη (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 36). Μάλιστα, το Δικαστήριο έπρεπε να λάβει υπόψη τους λόγους μείωσης του επιδικασθέντος ποσού από το επταμελές τμήμα στις 22 Ιουνίου 2006 και ειδικότερα να λάβει υπόψη το γεγονός ότι οι προσφεύγοντες δεν υπέβαλλαν χωριστές αιτήσεις, αλλά επιδίωκαν από κοινού τον ίδιο σκοπό, ήτοι την αμφισβήτηση της νομιμότητας των δικαστικών αποφάσεων. Σύμφωνα με το Δικαστήριο δε, ο κοινός σκοπός των προσφευγόντων στην επίμαχη διαδικασία αποτέλεσε ένα μέσο μετριασμού της ταλαιπωρίας και εν γένει των προβλημάτων που αυτοί αντιμετώπισαν (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 45-46). Συνεπώς, το Διευρυμένο Τμήμα του ΕΔΔΑ αποφάσισε τις 15 Φεβρουαρίου 2008 ομόφωνα πως υπήρξε παραβίαση του άρθρου 6 παρ. 1 της ΕΣΔΑ ενώ απεφάνθη με 15 ψήφους υπέρ και 2 κατά ότι το Ελληνικό Κράτος όφειλε να καταβάλει ως αποζημίωση για ηθική βλάβη 4000 ευρώ σε κάθε έναν από τους προσφεύγοντες υπ’ αριθ. 1-9, 12-19, 23, 26-31, 33-40, 42-44, 46-49 και 58 και 2.500 ευρώ σε κάθε έναν από τους προσφεύγοντες υπ’ αριθ. 10-11, 20-22, 24-25, 32, 41, 45 και 50-57 μαζί με οποιοδήποτε ποσό μπορεί να οφειλόταν ως φόρος. Ωστόσο, απέρριψε οποιοδήποτε άλλο αίτημα των προσφευγόντων για δίκαιη ικανοποίησή τους και αρνήθηκε την ικανοποίηση της αξίωσής τους για την καταβολή των δικαστικών εξόδων τους (European Court of Human Rights, 2008, παρ. 47-51).
Είναι σημαντικό να αναφερθεί πως υπήρξαν και διακριτές απόψεις από αυτές βάσει των οποίων διαμορφώθηκε η εδώ εξεταζόμενη απόφαση. Πρόκειται, αρχικά, για τη συγκλίνουσα άποψη του δικαστή κ. Bratza, την οποία ακολούθησε και ο δικαστής κ. Ροζάκης, βάσει της οποίας –και έχοντας ληφθεί υπόψη και η απόφαση επί της υποθέσεως Αρβανιτάκη-Ρομποτή και λοιποί κατά Ελλάδας– υπήρξε συμφωνία με την απόφαση, αλλά διαφωνία ως προς το επιδικασθέν ποσό της αποζημίωσης (European Court of Human Rights, 2008, σελ.16). Παράλληλα, διατυπώθηκε και μία αντίθετη άποψη από τους δικαστές κκ. Zupančič και Zagrebelsky, οι οποίοι δήλωσαν την αντίθεσή τους με την εφαρμογή του άρθρου 41 της ΕΣΔΑ και υποστήριξαν πως ανεξάρτητα από τον αριθμό των προσφευγόντων, κάθε προσφεύγων αποτελεί θύμα της παραβίασης και θα πρέπει να αποζημιωθεί προσωπικά για τις συνέπειες που υπέστη και όχι να καθορίζεται το ποσό συλλογικά και να εξαρτάται από τον αριθμό των αιτούντων (European Court of Human Rights, 2008, σελ. 17-19).
Κλείνοντας, βάσει των ανωτέρω είναι σαφές πως οι εξεταζόμενες διαδικασίες υπήρξαν χρονοβόρες, αλλά τελικώς οι προσφεύγοντες δικαιώθηκαν. Μέσω της επίμαχης απόφασης δε, εκτέθηκαν για μία ακόμη φορά τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ελληνική έννομη τάξη όσον αφορά την εκδίκαση των υποθέσεων εντός ευλόγου χρόνου ενώ υπογραμμίστηκε η ανάγκη για άμεση βελτίωση του υπάρχοντος συστήματος απονομής δικαιοσύνης.
Πηγές:
Α. Βιβλία
Λαζαράτος Π. (2025) Διοικητικό Δικονομικό Δίκαιο. Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.
Σισιλιάνος Λ-Α & Ασημάκη Π. σε Σισιλιάνος Λ-Α. (2025) Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ερμηνεία κατ’ άρθρο. Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη.
Β. Πρωτογενείς πηγές
European Convention of Human Rights. (1950). Article 41. Διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomothesia/eyropaiki-symvasi-dikaiomaton-toy-anthropoy/arthro-41-eyropaiki-symvasi-dikaiomaton-toy-anthropoy-dikaii/
European Convention of Human Rights. (1950). Article 6. Διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomothesia/esda/arthro-6-eyropaiki-symvasi-dikaiomaton-toy-anthropoy-dikaioma/
Γ. Νομολογία
European Court of Human Rights. (2008). Kakamoukas and others v. Greece, Application no. 38311/02. Διαθέσιμο σε: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-166103%22]}.
Πηγή εικόνας:
Libre. (2024). Σε αποχή οι δικηγόροι για τον δικαστικό χάρτη-Γιατί αντιδρούν. Διαθέσιμη στο: https://www.libre.gr/2024/04/20/se-apochi-oi-dikigoroi-gia-ton-dikastik/