Γράφει η Καραμπατζάκη Ευστρατία
Εδώ και πολλές δεκαετίες, παγκόσμια fora και επιστημονικές ομάδες από όλο τον κόσμο κάνουν λόγο για μία μεταβολή των ορίων στη σχέση ανθρώπου-ζώου (Peters , 2016) Μάλιστα, η αβεβαιότητα που κυριαρχεί στο συγκεκριμένο ζήτημα αντανακλάται και στο κομμάτι του διεθνούς δικαίου, αν συγκρίνει κανείς την πλειάδα από κανόνες, αποφάσεις, διακηρύξεις του διεθνούς δικαίου γύρω από ζητήματα που αφορούν τον άνθρωπο καθ’ αυτό, με την έλλειψη διεθνούς ρυθμιστικού πλαισίου γύρω από τα δικαιώματα των ζώων και τη στάση που οφείλει να διατηρεί η διεθνής κοινότητα απέναντι στην ανάγκη για την ευζωία των ζώων (Peters 2016). Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά ανεπτυγμένο δεσμευτικό νομικό πλαίσιο γύρω από το animal welfare, γεγονός που αποτιμάται από τις δεκάδες οδηγίες, αποφάσεις και κανονισμούς που έχει θεσπίσει ανά καιρούς στον πυρήνα της (Simonin και Gavinelli 2019).
Τα διεθνή στάνταρου Παγκόσμιου Οργανισμού για την Υγεία των Ζώων (World Organisation for Animal Health) ορίζουν την ευζωία των ζώων (εϕεξής animal welfare) ως τη φυσική και ψυχική κατάσταση ενός ζώου σε σχέση με τις συνθήκες υπό τις οποίες ζει και πεθαίνει (World Organisation for Animal Health 2026). Η έκθεση Brambell (Brambell Report) προσπάθησε επίσης να διαλευκάνει τον συγκεκριμένο ορισμό, αλλά περιορίστηκε στον ορισμό της ευζωίας ως «ευρύς όρος που περιλαμβάνει τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική ευεξία του ζώου» (Brambell Committee 1965). Παρόλο που μέχρι σήμερα η ευζωία δεν έχει λάβει ακριβή και εμπεριστατωμένο ορισμό, η έννοιά της αντικατοπτρίζεται πολλάκις σε νομικά κείμενα ανά τον κόσμο και αποτελεί τη βάση για τη δημιουργία εθνικών και διακρατικών στρατηγικών.
Η ανάγκη μέριμνας γύρω από την ευζωία, την ευθανασία και την αποφυγή του αδικαιολόγητου πόνου στα ζώα συζητήθηκε συστηματικά το 1965, όταν η έκθεση Brambell εξέθεσε τα αποτελέσματα της μελέτης της ευημερίας των αγροτικών ζώων στις κτηνοτροϕικές μονάδες (Brambell Committee 1965). Μετά από περίπου μία δεκαετία, το Βρετανικό Συμβούλιο για την Ευζωία των Αγροτικών Ζώων (British Farm Animal Welfare Council) διατύπωσε τις πέντε ελευθερίες των ζώων: την ελευθερία από την πείνα και τη δίψα, την ελευθερία από τη δυσϕορία, την ελευθερία από τον πόνο, τον τραυματισμό και τις ασθένειες, την ελευθερία έκϕρασης ϕυσιολογικής συμπεριϕοράς και την ελευθερία από τον φόβο και την αγωνία (Brambell Committee 1965). Οι παραπάνω ελευθερίες έχουν γίνει βάση αναφοράς για τη σύγχρονη ευρωπαϊκή νομοθεσία και έχουν υιοθετηθεί ως κατευθυντήριες αρχές από τον Παγκόσμιο Οργανισμό για την Υγεία των Ζώων (World Organisation for Animal Health 2024).
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει μία ιδιαίτερα ενεργή και προοδευτική στάση απέναντι στην προστασία και την ευζωία των ζώων, αναπτύσσοντας ένα ολοκληρωμένο νομοθετικό πλαίσιο σε σχέση με άλλες διεθνείς πρωτοβουλίες. Μία από τις πρώτες προσπάθειες θέσπισης σε ευρωπαϊκό επίπεδο συνδέεται με τη Δήλωση αριθ. 24 της Συνθήκης του Μάαστριχτ, η οποία αναγνώρισε την ανάγκη προστασίας της ευζωίας των ζώων στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών πολιτικών (European Communities 1992). Η συμπερίληψη της έννοιας του animal welfare στη Συνθήκη του Μάαστριχτ νομιμοποιεί σε πολιτικό επίπεδο την καλή διαβίωση και καλεί τους Ευρωπαίους εταίρους να συνεκτιμούν την ευζωία των ζώων στο πλαίσιο των υϕιστάμενων αρμοδιοτήτων της Ένωσης (Nettesheim 2014).
Κυρίως όμως, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η προστασία των ζώων κατοχυρώνεται θεσμικά στο άρθρο 13 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το περιεχόμενο του άρθρου 13 αναγνωρίζει τα ζώα ως sentient beings, δηλαδή ως έμβια όντα με αισθήσεις και συναισθήματα, τα οποία έχουν τη δυνατότητα να βιώσουν υποκειμενική εμπειρία πόνου (pain/sentience). Η νοκίσεψη είναι η νευρική διαδικασία με την οποία το σώμα ανιχνεύει, μετατρέπει και μεταδίδει στον εγκέϕαλο βλαπτικά ή επώδυνα ερεθίσματα.
Αυτολεξεί παραθέτοντας το άρθρο 13:
Κατά τη διαμόρϕωση και την εϕαρμογή της πολιτικής της Ένωσης στους τομείς της γεωργίας, της αλιείας, των μεταϕορών, της εσωτερικής αγοράς, της έρευνας της τεχνολογικής ανάπτυξης και του διαστήματος, η Ένωση και τα κράτη μέλη λαμβάνουν πλήρως υπόψη τους τις απαιτήσεις καλής διαβίωσης των ζώων ως ευαίσθητων όντων τηρώντας ταυτοχρόνως τις νομοθετικές ή διοικητικές διατάξεις και τα έθιμα των κρατών μελών που αϕορούν ιδίως τα θρησκευτικά τυπικά, τις πολιτιστικές παραδόσεις και την κατά τόπους πολιτιστική κληρονομιά (European Union 2016)
Αν κανείς ρίξει μία πιο προσεκτική ματιά, διαπιστώνει πως η καλή διαβίωση των ζώων συνδέεται με συγκεκριμένους τομείς πολιτικής, στους οποίους οι συγκρούσεις με την ευζωία των ζώων ενδέχεται να επιϕέρουν αρνητικά αποτελέσματα στην υγεία των πολιτών και στη γενικότερη διαχείριση των ευρωπαϊκών πρακτικών (Martinez 2023).
Σε διεθνές επίπεδο, δεν υπάρχει μία ενιαία δεσμευτική διεθνής σύμβαση που να ρυθμίζει συνολικά την προστασία των ζώων. Αντίθετα, υπάρχουν ρυθμίσεις που αϕορούν επιμέρους ζητήματα, όπως η προστασία της βιοποικιλότητας ή το εμπόριο των απειλούμενων ειδών, ενώ η ευζωία των ζώων αντιμετωπίζεται κυρίως μέσα από κατευθυντήριες γραμμές και πρότυπα. Οι εν λόγω ρυθμίσεις δεν έχουν την ίδια δεσμευτική ισχύ με τις οδηγίες και τους κανονισμούς που εκδίδει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρόλα αυτά, σε εθνικό επίπεδο υπάρχουν κράτη τα οποία ακολουθούν πολιτικές που ενσωματώνουν ϕιλοζωικές αρχές. Χώρες όπως η Αυστραλία, η Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Νέα Ζηλανδία διαθέτουν ανεπτυγμένη εθνική νομοθεσία για την ευζωία των ζώων.
Μάλιστα, η Ευρωπαϊκή Ένωση καθώς και ορισμένα κράτη μεμονωμένα έχουν υπάρξει ιδιαίτερα ενεργά σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο, ασκώντας πολιτικές καταδίκες, εμπορικούς περιορισμούς, κυρώσεις και διπλωματικές πιέσεις, σεβόμενα το animal welfare και θέτοντάς το ως ζήτημα δημόσιας ηθικής (public morals). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της ϕαλαινοθηρίας στην Ιαπωνία. Στην υπόθεση Whaling in the Antarctic (Australia v. Japan: New Zealand intervening), η Αυστραλία προσέϕυγε ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου κατά της Ιαπωνίας σχετικά με το πρόγραμμα JARPA II, ενώ η Νέα Ζηλανδία παρενέβη στη διαδικασία.
Οι ισχυρισμοί της Αυστραλίας είχαν ως βασικό άξονα ότι η Ιαπωνία δεν χρησιμοποιούσε το ϕαλαινοθηρικό της πρόγραμμα αποκλειστικά για επιστημονικούς σκοπούς, αλλά για σκοπούς που δεν δικαιολογούνταν από την επικαλούμενη επιστημονική έρευνα. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης (ICJ), με απόϕαση της 31ης Μαρτίου 2014, έκρινε ότι το JARPA II δεν συνιστούσε πρόγραμμα επιστημονικής έρευνας κατά την έννοια της σχετικής Διεθνούς Σύμβασης για τη Ρύθμιση της Φαλαινοθηρίας και διέταξε την Ιαπωνία να ανακαλέσει τις σχετικές άδειες (International Court of Justice 2014).
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει κινηθεί και σε διεθνές πολιτικό επίπεδο, στηρίζοντας την προστασία των ϕαλαινών μέσω της International Whaling Commission (IWC). Η ίδια αναϕέρει ότι συμμετέχει ενεργά στην IWC και συνεργάζεται με χώρες που έχουν αντίστοιχη θέση (European Commission 2026). Παράλληλα, μετά την απόϕαση του ICJ το 2014, όταν η Ιαπωνία ανακοίνωσε νέο πρόγραμμα ϕαλαινοθηρίας (NEWREP-A), υπήρξε έντονη ευρωπαϊκή αντίδραση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, για παράδειγμα, το 2016 καταδίκασε την επανέναρξη της ϕαλαινοθηρίας από την Ιαπωνία (European Parliament 2016).
Επιπλέον, οι ευρωπαϊκές οδηγίες αντανακλούν τις αρχές τις ευζωίας σε όλο το φάσμα τους. Συγκεκριμένα, η Οδηγία 2010/63/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 22ας Σεπτεμβρίου 2010, θεσμοθετεί το πλαίσιο προστασίας των ζώων που χρησιμοποιούνται για πειραματικούς και επιστημονικούς σκοπούς (European Parliament and Council 2010).
Σεβόμενη το animal welfare, η ευρωπαϊκή νομοθεσία εισήγαγε τις αρχές των 3 R (Three Rs), οι οποίες βρίσκονται ρητά στο άρθρο 4 της Οδηγίας: την αντικατάσταση (replacement), τη μείωση (reduction) και τη βελτίωση των διαδικασιών (refinement) (European Parliament and Council 2010). Με τον όρο «αντικατάσταση», η Ευρωπαϊκή Ένωση προκρίνει τη χρήση επιστημονικά ικανοποιητικών μεθόδων που δεν χρησιμοποιούν ζωντανά ζώα, όπου αυτές είναι διαθέσιμες. Επιπλέον, αναϕορικά με τη «μείωση», αν η χρήση ζώων δεν μπορεί να αποϕευχθεί, ο αριθμός των ζώων πρέπει να μειώνεται στο ελάχιστο, χωρίς να υπονομεύονται οι επιστημονικοί στόχοι του πειράματος. Τέλος, σε ό,τι αϕορά τη «βελτίωση των διαδικασιών», οι μέθοδοι, η εκτροϕή, η στέγαση και η ϕροντίδα πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να εξαλείϕεται ή να μειώνεται όσο γίνεται ο πόνος, η ταλαιπωρία, η αγωνία και η μόνιμη βλάβη των ζώων (University of Copenhagen 2026). Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της εϕαρμογής του animal welfare στην ευρωπαϊκή ατζέντα και της θέσπισης της ευζωίας των ζώων ως κεντρικού ζητήματος στην ευρωπαϊκή πολιτική.
Σε μία αποτίμηση της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας για την ευζωία των ζώων, η εικόνα που έχουμε σήμερα αποδεικνύεται ανεπαρκής σε ορισμένους τομείς. Το 2018, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, στην Ειδική Έκθεση 31/2018, διαπίστωσε ότι, παρά το ιδιαίτερα ανεπτυγμένο και ϕιλόδοξο νομοθετικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία και την ευζωία των ζώων, υπήρχε σημαντικό χάσμα μεταξύ των κανόνων και της πρακτικής εϕαρμογής τους.
Ειδικότερα, εντόπισε προβλήματα στην εϕαρμογή και στον έλεγχο των κανόνων που αϕορούν την εκτροϕή, τη μεταϕορά και τη σϕαγή των ζώων, καθώς και περιορισμένη αξιοποίηση των διαθέσιμων εργαλείων της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής για τη βελτίωση της ευζωίας. Για τον λόγο αυτό, το Ελεγκτικό Συνέδριο συνέστησε, μεταξύ άλλων, στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αξιολογήσει τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία και την ευζωία των ζώων 2012–2015 (European Court of Auditors 2018). Η αξιολόγηση που πραγματοποίησε στη συνέχεια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και δημοσίευσε το 2021 επιβεβαίωσε σε μεγάλο βαθμό τις διαπιστώσεις αυτές, καθώς κατέληξε στο ότι αρκετά από τα προβλήματα που είχαν ήδη εντοπιστεί κατά την έναρξη της στρατηγικής εξακολουθούσαν να υϕίστανται, ιδίως όσον αϕορά τη μεταϕορά των ζώων, το συστηματικό κόψιμο της ουράς των χοίρων και ορισμένες πρακτικές αναισθητοποίησης κατά τη σϕαγή (European Commission 2021). Επομένως, η αξιολόγηση της Επιτροπής επιβεβαίωσε ότι, παρά την πρόοδο που είχε σημειωθεί σε ορισμένους τομείς, η αποτελεσματική εϕαρμογή και επιβολή των κανόνων παρέμενε βασική πρόκληση για την ευρωπαϊκή πολιτική ευζωίας των ζώων.
Γενικότερα, οϕείλει κανείς να παραδεχτεί πως η Ευρωπαϊκή Ένωση έθεσε στον πυρήνα της νομοθετικής και πολιτικής της στρατηγικής την ευζωία των ζώων, με καινοτόμα νομοθετικά περιεχόμενα που ϕαντάζουν ξένα σε πολλές χώρες ακόμη και σήμερα. Το ρυθμιστικό πλαίσιο της Ένωσης περιέχει δεκάδες οδηγίες και κανονισμούς που αποδεικνύουν πως η προστασία και ο σεβασμός απέναντι στα ζώα κατέχουν κεντρική θέση και αποτελούν ιδιαίτερο προβληματισμό των Ευρωπαίων εταίρων. Παρόλα αυτά, υπάρχουν τρωτά σημεία και κενά που επιδέχονται βελτίωσης. Με την αξιοποίηση της συλλογικής εμπειρίας και τη βελτίωση της διαχείρισης τέτοιων ζητημάτων, οι αδυναμίες αυτές μπορούν σταδιακά να μετριαστούν.
Βιβλία και μονογραϕίες
Peters, A. (2016). Global Animal Law, What Is It and Why We Need It. Cambridge University Press.
Επιστημονικά άρθρα και κεϕάλαια
Martinez, J. (2023). «Animal Welfare – A European Concept». Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1016/j.animal.2023.100839
Nettesheim, M. (2014). «Artikel 13 AEUV». Στο: Das Recht der Europäischen Union: EUV/AEUV. Επιμέλεια υπό E. Grabitz και M. Hilf. Munich: C. H. Beck. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1016/j.animal.2023.100839
Simonin, D. και A. Gavinelli (2019). «The European Union Legislation on Animal Welfare: State of Play, Enforcement and Future Activities». Στο: Animal Welfare: From Science to Law. Επιμέλεια υπό S. Hild και L. Schweitzer. Brussels. Διαθέσιμο σε: https://www.fondationdroit-animal.org/proceedings-aw/the-european-union-legislation-onanimal-welfare/
Εκθέσεις και θεσμικές δημοσιεύσεις
Brambell Committee (1965). Report of the Technical Committee to Enquire into the Welfare of Animals Kept under Intensive Livestock Husbandry Systems. London: H. M. S. O. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/b3217276x
European Commission (2021). Executive Summary of the Evaluation of the European Union
Strategy for the Protection and Welfare of Animals 2012–2015. Brussels: European Commission. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/c48c9ef2-9224-11eb-b85c-01aa75ed71a1/language-sv
European Court of Auditors (2018). Animal Welfare in the EU: Closing the Gap between Ambitious Goals and Practical Implementation. Special Report 31/2018. European Court of Auditors. Διαθέσιμο σε: https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/SR18_31/SR_ANIMAL_ WELFARE_EN.pdf.
World Organisation for Animal Health (2024). Terrestrial Animal Health Code. Paris: World Organisation for Animal Health. Διαθέσιμο σε: https://www.woah.org/en/what-we-do/ standards/codes-and-manuals/.
Ευρωπαϊκή νομοθεσία και συνθήκες
European Communities (1992). Declaration No. 24 on the Protection of Animals. Treaty on European Union, Maastricht. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/teu/fna_1/dcl_24/sign/eng
European Parliament and Council (22 Σεπτ. 2010). Directive 2010/63/EU on the Protection of Animals Used for Scientific Purposes. Official Journal of the European Union, L 276. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2010/63/oj
European Union (7 Ιούν. 2016). Article 13 of the Treaty on the Functioning of the European Union. Official Journal of the European Union, C 202. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa. eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12016E013
Διεθνής νομολογία
International Court of Justice (31 Μαρ. 2014). Whaling in the Antarctic (Australia v. Japan: New Zealand Intervening). Judgment of 31 March 2014. Διαθέσιμο σε: https://www.icj-cij.org/ case/148.
Διαδικτυακές πηγές
European Commission (2026). International Whaling: Protecting Whales, Dolphins and Porpoises. Διαθέσιμο σε: https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/ international-whaling_en
European Parliament (2016). Resolution on Japan’s Decision to Resume Whaling in the 2015–2016 Season. Διαθέσιμο σε: https://oeil.europarl.europa.eu/oeil/en/document-summary?id= 1445216
University of Copenhagen (2026). Animal Welfare and Ethics. Διαθέσιμο σε: https://emed.ku.dk/animal-welfare-and-ethics/
World Organisation for Animal Health (2026). Animal Welfare. Διαθέσιμο σε: https://www.woah.org/en/what-we-do/animal-health-and-welfare/animal-welfare/
Εικόνα εξωφύλλου:
Δημιουργός: _greengal, αναρτήθηκε στις 29/12/2025, περιγράφει τους τομείς που ο άνθρωπος χρησιμοποιεί τα ζώα στην κοινωνική του ζωή, Πλατφόρμα ανάρτησης: Instagram, Διαθέσιμο σε: https://www.instagram.com/p/DS3HVGCDImf/