Γράφει ο Γεράσιμος Σκουτέρης

Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα, αλλά και οι περισσότερες χώρες παγκοσμίως, βρίσκονται υπό συνεχή δημογραφική πίεση. Η πίεση αυτή οδηγεί σε σημαντική ποσοτική μεταβολή, καθώς σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας,  παρατηρείται μείωση των γεννήσεων ετησίως και την αύξηση της μέσης ηλικίας, αλλά και σε αξιοσημείωτη ποιοτική μεταβολή, με κύριο χαρακτηριστικό της τη δημογραφική γήρανση (Μητράκος, 2019). Τα παραπάνω δεδομένα αναμένεται να επηρεάσουν αρνητικά την ενίσχυση των δημοσίων εσόδων από την είσπραξη ασφαλιστικών εισφορών, με αποτέλεσμα να ασκηθούν σταδιακά, ως το 2050, αυξανόμενες πιέσεις στην χρηματοδότηση και την καταβολή των συντάξεων. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, η παρούσα ανάλυση αναδεικνύει τον τρόπο, με τον οποίο η αύξηση της μέσης ηλικίας, σε συνδυασμό με την δημογραφική γήρανση, θα συμβάλλουν στην δημιουργία ενός ασφυκτικού πλαισίου στον ασφαλιστικό και συνταξιοδοτικό τομέα, περί το 2050 (Κουμαριανός et al., 2020, σελ.149).

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία από τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (εφεξής ΟΟΣΑ), η γήρανση του πληθυσμού και η συνακόλουθη αύξηση της μέσης ηλικίας, δημιουργούν σημαντικές δημογραφικές πιέσεις, οι οποίες συνδέονται με τρεις παράγοντες: τη γονιμότητα, το προσδόκιμο ζωής και τη μετανάστευση. Αναλυτικότερα, όσον αφορά τα επίπεδα γονιμότητας (του αριθμού, δηλαδή, των παιδιών που αποκτά κατά μέσο όρο μία γυναίκα) στις χώρες του ΟΟΣΑ, έχουν μειωθεί στο μισό, σε σχέση με τα επίπεδα που βρισκόταν κατά την δεκαετία του 1960 (OECD, 2025). Στην μείωση αυτού του ποσοστού, έχουν συμβάλει, μεταξύ άλλων, η αύξηση του μορφωτικού επιπέδου των γυναικών, η αυξανόμενη κυριαρχία νοικοκυριών με δύο εργαζόμενους, που προσπαθούν να συνδυάσουν τις οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις και η ανασφάλεια στην αγορά εργασίας, από κοινού με τα στεγαστικά ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι νέοι (OECD, 2025).

Σχετικά με αυτές τις εξελίξεις, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εκτιμήσεις των προηγούμενων χρόνων. Πιο συγκεκριμένα, οι εκτιμήσεις, που είχαν διατυπωθεί το 1994 σχετικά με την μελλοντική εξέλιξη της γονιμότητας, προέβλεπαν ότι το συνολικό ποσοστό γονιμότητας θα διαμορφωνόταν σε 2,01 το 2024, κατά μέσο όρο. Ωστόσο, η πρόβλεψη αυτή δεν επιβεβαιώθηκε, καθώς οι εκτιμήσεις του 2024 έδειξαν σημαντικά χαμηλότερο συνολικό ποσοστό γονιμότητας, της τάξης του 1,46 για το 2025 (OECD, 2025). Το τελευταίο αναμένεται να είναι το χαμηλότερο ποσοστό γονιμότητας, καθώς έπειτα θα αρχίσει να αυξάνεται ελαφρώς, για να φθάσει το 2050 στο 1,53 (OECD, 2025). Στην Ελλάδα, τα αντίστοιχα ποσοστά ανέρχονταν το 1991 και το 2024 στα επίπεδα του 1,3, ενώ αναμένεται ως το 2050 να αγγίξει το 1,66 (ΕΛΣΤΑΤ, 2024).

Ο δεύτερος παράγοντας που επηρεάζει τις δημογραφικές εξελίξεις είναι η επιβράδυνση της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Μέχρι τη δεκαετία του 2010, το προσδόκιμο ζωής στα 65 έτη αυξανόταν κατά 1,6 έτη ανά δεκαετία για τους άνδρες και κατά 1,4 έτη για τις γυναίκες (OECD, 2025). Από το 2012 και μετά, όμως, η αύξηση αυτή μειώθηκε σε 0,9 έτη για τους άνδρες και 0,8 έτη για τις γυναίκες ανά δεκαετία (OECD, 2025). Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το προσδόκιμο ζωής στα 65 έτη αναμένεται να αυξηθεί περίπου κατά ένα έτος την επόμενη δεκαετία. Μέχρι το 2050, η αύξηση αναμένεται να είναι λίγο μικρότερη, περίπου 0,9 έτη ανά δεκαετία. (OECD, 2025).

Συνδυαστικά με τους δύο παραπάνω παράγοντες, οφείλει να εξεταστεί και η μετανάστευση. Πιο συγκεκριμένα, ο ετήσιος ρυθμός μετανάστευσης αναμένεται να υποχωρήσει σε 1,6 μετανάστες ανά 1.000 κατοίκους, από 2,5 που ήταν, κατά μέσο όρο, την περίοδο 1990-2020, παρουσιάζοντας μια αισθητή μείωση των μεταναστευτικών ροών (OECD, 2025). Έτσι, γίνεται αντιληπτό, ότι η μετανάστευση μπορεί να καθυστερήσει την γήρανση του πληθυσμού, αλλά αποτελεί ένα παροδικό μέτρο, στο πλαίσιο της εφαρμογής μιας στρατηγικής «να κερδηθεί χρόνος». Ο χρόνος αυτός, ωστόσο, μπορεί να αποδειχτεί πολύτιμος για τα κράτη, καθώς θα έχουν την δυνατότητα να προσαρμοστούν και να εξοπλιστούν κατάλληλα, για να αντιμετωπίσουν την νέα δημογραφική πραγματικότητα.

Οι παραπάνω δημογραφικές τάσεις, σε συνδυασμό με την συνεχιζόμενη γήρανση του πληθυσμού, διαμορφώνουν νέα δεδομένα αναφορικά με την αναλογία των ατόμων τρίτης ηλικίας προς τον πληθυσμό σε ηλικία εργασίας (OECD, 2025). Ειδικότερα, στις χώρες του ΟΟΣΑ αναμένεται σημαντική αύξηση της αναλογίας του πληθυσμού ηλικιωμένων προς τα άτομα σε ηλικία εργασίας. Συγκεκριμένα, εκτιμάται ότι, έως το 2050, θα αντιστοιχούν 52 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω ανά 100 άτομα ηλικίας 20-64 ετών, έναντι 33 που ήταν το προηγούμενο έτος (OECD, 2025). Σε αυτό το γεγονός, καταλυτικό ρόλο διαδραματίζει η μετάβαση της γενιάς των “baby-boom” από την ηλικία εργασίας στην τρίτη ηλικία (Κουμαριανός et al., 2020, σελ. 150). Πέραν του μέσου όρου που καταγράφεται στις χώρες του ΟΟΣΑ, στις περισσότερες χώρες προβλέπεται ακόμη μεγαλύτερη αύξηση της τάξης των 10 έως 30 μονάδων, σε σύγκριση με τη μεταβολή που σημειώθηκε κατά το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα (OECD, 2025).

Παράλληλα, σημαντική είναι και η μεταβολή του πληθυσμού που βρίσκεται σε ηλικία εργασίας (20-64 ετών). Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας αναμένεται να μειωθεί κατά 13% κατά μέσο όρο ως το 2064, με τις σημαντικότερες μειώσεις να αναμένονται σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (OECD, 2025). Ενδεικτικά, μείωση κατά 30% αναμένεται στις Μεσογειακές χώρες πλην της Πορτογαλίας και κατά 33% σε Πολωνία, Λετονία και Λιθουανία (OECD, 2025).

Ως συνέπεια των παραπάνω εξελίξεων, η μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας θα ασκήσει σημαντική πίεση στη χρηματοδότηση των συντάξεων. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επισημαίνει ότι η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τον αριθμό των συνταξιούχων, ενώ ταυτόχρονα μειώνει τον αριθμό των εργαζομένων (IMF, 2025). Η εξέλιξη αυτή, ασκεί πίεση στη χρηματοδότηση των συντάξεων, καθώς λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται να στηρίξουν περισσότερους συνταξιούχους. Παράλληλα, η μείωση του εργατικού δυναμικού περιορίζει τα έσοδα από φόρους και ασφαλιστικές εισφορές, ενώ οι δαπάνες για συντάξεις αυξάνονται (IMF, 2025). Η πίεση αυτή θα αφορά τόσο τα διανεμητικά συστήματα, καθώς η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να περιορίσει τις αποδόσεις τους, όσο και τα κεφαλαιοποιητικά συστήματα, όπου η συρρίκνωση του πληθυσμού ενδέχεται να οδηγήσει σε χαμηλότερη παραγωγή, χαμηλότερα επιτόκια και μικρότερες  χρηματοπιστωτικές αποδόσεις  (OECD, 2025).

Συνέπεια των πιέσεων που θα ασκηθούν στα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά συστήματα, είναι η αύξηση των δαπανών για την καταβολή των συντάξεων (European Commission, 2024). Η αύξηση αυτή θα μπορούσε να καλυφθεί είτε μέσω του κρατικού προϋπολογισμού, είτε μέσω της αύξησης των ασφαλιστικών εισφορών των εργαζομένων. Ωστόσο, η δεύτερη επιλογή ενδέχεται να περιορίσει το διαθέσιμο εισόδημα των εργαζομένων, δηλαδή το ποσό που θα έχουν στην διάθεσή τους μετά την καταβολή των εισφορών (ILO, 2015). Κατά την παρούσα δεκαετία θα καταγραφεί ανοδική πορεία κατά 1,8 μονάδων του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (εφεξής ΑΕΠ) κατά μέσο όρο (European Commission, 2024). Κατά την δεκαετία του 2030-2040 η αύξηση θα συνεχιστεί με ρυθμό 2,1 μονάδων του ΑΕΠ, ενώ την περίοδο 2040-2050 οι δημογραφικές πιέσεις θα αρχίσουν να υποχωρούν και η άνοδος των συνταξιοδοτικών συστημάτων θα ανέρχεται στις 1,3 μονάδες του ΑΕΠ κατά μέσο όρο (European Commission, 2024).

Οι παραπάνω πιέσεις που αναμένεται να επιβαρύνουν σημαντικά την βιωσιμότητα των ασφαλιστικών και συνταξιοδοτικών συστημάτων, έχουν οδηγήσει αρκετές χώρες στην ενίσχυση της ιδιωτικής συνταξιοδοτικής αποταμίευσης (World Bank Group, 2025). Στόχος είναι η δημιουργία πρόσθετων πηγών εισοδήματος κατά την συνταξιοδότηση και κατ’ επέκταση, ο περιορισμός των επιπτώσεων της γήρανσης του πληθυσμού στα δημόσια συστήματα κοινωνικής ασφάλισης (European Commission, 2024). Ωστόσο, παρά την αυξανόμενη δημοτικότητα των εν λόγω συστημάτων και το γεγονός ότι σε ορισμένες χώρες έχουν καταστεί υποχρεωτικά, τα ιδιωτικά συνταξιοδοτικά συστήματα εξακολουθούν να αποτελούν ένα μικρό μέρος του συνόλου. Η μεγαλύτερη παρουσία τους παρατηρείται, κυρίως, στην Ολλανδία, την Δανία και την Σουηδία (European Commission, 2024).

Συμπερασματικά, η συνεχιζόμενη γήρανση του πληθυσμού, σε συνδυασμό με την μείωση του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας, αναμένεται να οδηγήσει έως το 2050 σε σημαντική αύξηση του αριθμού των υπεραιωνόβιων (Κουμαριανός et al., 2020, σελ. 150) . Η εξέλιξη αυτή αποτελεί σημαντική πρόκληση για την βιωσιμότητα τόσο των διανεμητικών συνταξιοδοτικών συστημάτων, αλλά και των κεφαλαιοποιητικών. Συνεπώς, οι πολιτικές ηγεσίες θα πρέπει να κινηθούν ταχύτατα, είτε μέσω της θέσπισης μεικτών συνταξιοδοτικών συστημάτων, είτε μέσω άλλων πολιτικών πρωτοβουλιών, ώστε να αποτρέψουν τον κίνδυνο να υπάρξει ένα νέο «κραχ», αυτή την φορά στον συνταξιοδοτικό και τον ασφαλιστικό τομέα. Τέλος, κρίνεται αναγκαία η λήψη κατάλληλων μέτρων σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, ώστε να περιοριστεί η ανισορροπία μεταξύ του αριθμού των ηλικιωμένων και των ατόμων σε ηλικία εργασίας. Με αυτό τον τρόπο, θα μπορούσαν να περιοριστούν οι κίνδυνοι και οι προκλήσεις που αναμένεται να αντιμετωπίσουν τα περισσότερα κράτη έως το 2050, προστατεύοντας, παράλληλα, τις μελλοντικές γενιές.

 

 

Βιβλιογραφία/Πηγές

 

Βιβλία:

Κουμαριανός Β., Συμεωνίδης Γ., Αγγελάκη Μ. (2020). Κοινωνική Ασφάλιση: Μια εισαγωγή στον θεσμό. Εκδόσεις Διόνικος.

 

Ακαδημαϊκές Πηγές:

Μητράκος Θ. (2019).Η χαμηλή γονιμότητα στην Ελλάδα, δημογραφική κρίση και πολιτικές ενίσχυσης της οικογένειας. Bankofgreece. Διαθέσιμο σε: https://www.bankofgreece.gr/enimerosi/grafeio-typoy/anazhthsh-enhmerwsewn/enhmerwseis?announcement=1f6ae30a-75a6-4775-90b2-a7d061121d5a

 

Πρωτογενείς Πηγές:

ΕΛΣΤΑΤ. (2024). Δείκτης Ολικής Γονιμότητας (1950- 2024). Διαθέσιμο σε: https://www.statistics.gr/el/statistics/-/publication/DKT75/-

European Commission. (2024). 2024 Ageing Report. Economic and Budgetary Projections for the EU Member States (2022- 2070). Διαθέσιμο σε:https://economy-finance.ec.europa.eu/document/download/971dd209-41c2-425d-94f8-e3c3c3459af9_en?filename=ip279_en.pdf

ILO. (2015).1.5 What is included in a minimum wage?.Διαθέσιμο σε: https://www.ilo.org/resource/15-what-included-minimum-wage

IMF.(2025). World Economic Outlook. A Critical Juncture amid Policy Shifts. Διαθέσιμο σε: https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2025/april/english/text.pdf

OECD. (2025). Pensions at a Glance 2025. Διαθέσιμο σε:https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025/11/pensions-at-a-glance-2025_76510fe4/e40274c1-en.pdf

WORLD BANK GROUP.(2025).Riding the Demographic Wave: Pensions and Retirement Income in an Aging World. Διαθέσιμο σε: https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099914304032536462

 

 

Πηγή εικόνας:

Η εικόνα αποτελεί δημιουργία του αναλυτή με χρήση εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης ChatGPT.