Γράφει ο Κουρούμπαλης Μαρίνος
Ένα διαχρονικό φαινόμενο της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας είναι η μετακίνηση βουλευτών μεταξύ διαφορετικών πολιτικών κομμάτων, ακόμη και όταν αυτά παρουσιάζουν σημαντικές ιδεολογικές και πολιτικές διαφοροποιήσεις. Παράλληλα, έχει καταγραφεί αύξηση του αριθμού των βουλευτών που ανεξαρτητοποιούνται. Τα φαινόμενα αυτά είναι εμφανή στην πολιτική σκηνή και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το εκλογικό σώμα αντιλαμβάνεται τα πολιτικά κόμματα και τους εκπροσώπους τους. Κρίνεται, επομένως, απαραίτητη η διερεύνηση των παραγόντων που οδηγούν τους βουλευτές σε αποφάσεις μεταγραφής ή ανεξαρτητοποίησης, καθώς και η ανάλυση της επίδρασης των φαινομένων αυτών στο εκλογικό σώμα
Στην ελληνική πολιτική σκηνή λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους ξεκινάει και επικρατεί, ακόμη και σήμερα, το φαινόμενο του δικομματισμού. ( ΤΑ ΝΕΑ 2024 ). Από το 1880 έως και το 1909 την διακυβέρνηση της χώρας διεκδικούσαν δύο μεγάλα κόμματα, του Χαριλάου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη ( Πολιτική Ιστορία σ.74 τόμος 2 ). Αντίστοιχα από το 1974 μέχρι το 2015 η διακυβέρνηση εναλλασσόταν μεταξύ Νέας Δημοκρατίας και ΠΑΣΟΚ, ενώ σημαντικό ρόλο στην ηγεσία και την πολιτική εκπροσώπηση των δύο κομμάτων διαδραμάτισαν πολιτικές οικογένειες, μεταξύ των οποίων οι οικογένειες Παπανδρέου και Μητσοτάκη. Με βάση τα παραπάνω, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η πολιτική οικογενειοκρατία έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της ηγεσίας των ελληνικών πολιτικών κομμάτων ( ΤΑ ΝΕΑ 2019 ). Το φαινόμενο του σύγχρονου δικομματισμού και της οικογενειοκρατίας μετατρέπει τα πολιτικά κόμματα σε πελατειακά δίκτυα με αποκλειστικό τους στόχο την πολιτική εξουσία και δύναμη που συνεπάγεται με το οικονομικό κέρδος ( Πολιτική Ιστορία τόμος 1 σ 288). Έχει, επίσης, εξασφαλίσει στους βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας και του ΠΑΣΟΚ ένα σταθερό εισόδημα και μια σίγουρη θέση εργασίας εντός της βουλής ή του κόμματος. Η εναλλαγή των βουλευτών από την ΝΔ στο ΠΑΣΟΚ, και ανάποδα, δεν αποτελεί εμπόδιο στην επαγγελματική τους καριέρα λόγω δικομματισμού. Γνωρίζουν πως κάποιο από αυτά τα δύο κόμματα θα βρίσκεται στην εξουσία ή στην αξιωματική αντιπολίτευση άρα το οικονομικό όφελος των βουλευτών που τα απαρτίζουν θα παραμένει υψηλό. Όσον αφορά βουλευτές των υπολοίπων κομμάτων, που ρεαλιστικά δεν διεκδικούν την ηγεσία μεταγράφονται στα μεγάλα κόμματα της εκάστοτε προεκλογικής εποχής, τα οποία κατέχουν περισσότερα κονδύλια και πιθανότητες ένταξης στην βουλή άρα και μεγαλύτερες επιλογές. Η συχνή μετακίνηση μεταξύ κομμάτων μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι ορισμένοι βουλευτές προσαρμόζουν τις πολιτικές τους επιλογές στις εκάστοτε πολιτικές συνθήκες.
Οι μεταγραφές, όπως προαναφέρθηκε, είναι διαχρονικό φαινόμενο και έχουν εμφανιστεί επανειλημμένα στη σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία. Ο Πέτρος Παππάς και η Ράνια Θρασκία από τον ΣΥΡΙΖΑ 2023 στο ΠΑΣΟΚ 2025, η Άρια Αγάτσα από το ΠΑΣΟΚ στην ΝΔ 2012. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ο Ιωάννης Μπούτος, ο οποίος μετακινήθηκε μεταξύ τεσσάρων πολιτικών κομμάτων με πολύ αποκλίνουσες πολιτικές και ιδεολογίες, Κόμμα Φιλελευθέρων 1950, Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση 1961, ΝΔ 1984, ΠΑΣΟΚ 1989 ( who’s who 2004 ). Ο Μίμης Ανδρουλάκης και η Μαρία Διαμαντή από ΚΚΕ σε ΠΑΣΟΚ 2003 (newsbeast 2014 ). Ο Μάκης Βορίδης, ο Άδωνις Γεωργιάδης και ο Θάνος Πλεύρης από το ΛΑΟΣ το 2000 μεταγράφηκαν και είναι μέλη της ΝΔ μέχρι σήμερα. Την ίδια πορεία ακολούθησε και ο Κυριάκος Βελόπουλος όπου έπειτα ίδρυσε δικό του κόμμα. Ο Βασίλης Οικονόμου από το ΠΑΣΟΚ στο ΔΗΜΑΡ όπως και ο Γιάννης Μιχελογιάννης από το ΔΗΜΑΡ στον ΣΥΡΙΖΑ ( Η Καθημερινή 2019). Τα παραπάνω παραδείγματα καταδεικνύουν ότι έχουν καταγραφεί μετακινήσεις βουλευτών μεταξύ κομμάτων που έχουν συμμετάσχει ή επιδιώξει να συμμετάσχουν στη διακυβέρνηση. Οι ίδιοι οι βουλευτές παρουσιάζουν τις προσωπικές τους ιδεολογίες διπλωματικά και προσαρμοστικά με το κόμμα που βρίσκονται την κάθε δεδομένη περίοδο, γεγονός το οποίο ενδέχεται να υποδηλώνει πως έχουν μια προσωπική στρατηγική για το οικονομικό κέρδος. Αρκετά κόμματα γνωρίζοντας ότι ένας βουλευτής έχει ένα σταθερό εκλογικό κοινό, προσφέρουν ανταγωνιστικά οικονομικά οφέλη για να τον κερδίσουν, με την λογική ότι θα τον ακολουθήσει και το κοινό του ( Marx σ43 ).
Ορισμένοι βουλευτές, παρατηρώντας τις συνεχείς μεταβολές στην πολιτική σκηνή στην Ελλάδα επιλέγουν την ανεξαρτητοποίηση προκειμένου να διατηρήσουν μεγαλύτερη αυτονομία ως προς τις πολιτικές τους θέσεις, θυσιάζοντας συνήθως το οικονομικό κέρδος και την πιθανότητα επανεκλογής τους η οποία μειώνεται ως ανεξάρτητοι. Την περίοδο 2009 με 2012 καταγράφηκε ραγδαία πολιτική μεταβολή με πάνω από 60 βουλευτές να δηλώνουν ανεξάρτητοι (εκλογές Ιούνιος 2023 ). Δεν κατάφεραν να προσαρμοστούν στην συνεχή μεταβολή και μετακίνηση των υπόλοιπων βουλευτών των οποίον η πολιτική και ιδεολογική στάση αλλάζει συνεχώς (eidiseis 2026 ). Ως αποτέλεσμα και εξαιτίας της θέλησής τους να διατηρήσουν την πολιτική τους θέση αναγκάζονται να ανεξαρτητοποιηθούν, βάζοντας σε ρίσκο την καριέρα τους αλλά διατηρώντας τα πολιτικά πιστεύω τους. Βασικό εμπόδιο για την άσκηση του λειτουργήματός τους ως βουλευτές αποτελεί η μη αντιπροσώπευσή τους από τα πολιτικά κόμματα γεγονός που τους παρεμποδίζει από την απόκτηση σταθερού εκλογικού κοινού. Στην υπάρχουσα βουλή του 2026 έπειτα από τις εξελίξεις των εκλογών του 2023 οι ανεξάρτητοι βουλευτές ανέρχονται στους 53 αποτελώντας την δεύτερη μεγαλύτερη κοινοβουλευτική ομάδα. Σύμφωνα με στοιχεία της European Election Study (EES) το ποσοστό βουλευτών οι οποίοι επανεκλέγονται ως ανεξάρτητοι ανέρχεται στο 0% για την Ελλάδα, με βασική αιτία για το γεγονός αυτό να αποτελούν οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ανεξάρτητοι βουλευτές λόγω του ελληνικού εκλογικού συστήματος (EES 2024 ). Ως αποτέλεσμα γίνεται αντιληπτό πως ο κάθε βουλευτής που ανεξαρτητοποιείται, θυσιάζει το οικονομικό του κέρδος για την διατήρηση των πολιτικών του αξιών και απόψεων εντός της βουλής, γεγονός που συγκρούεται με τις μεταγραφές των βουλευτών ανάμεσα στα μεγάλα κόμματα.
Το εκλογικό σώμα επηρεάζεται έντονα από τις διαφορετικές κινήσεις των βουλευτών εντός της βουλής και μεταξύ των κομμάτων. Το εκλογικό κοινό στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στατιστικά των εκλογών του 2023 και του 2019, αποτελείται 23% από άτομα άνω των 71 ετών (εκλογές 2023). Η ηλικιακή αυτή ομάδα καθορίζει λοιπόν, σε σημαντικό ποσοστό, τα αποτελέσματα των βουλευτικών εκλογών. Στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες παρατηρούνται διαφορετικά επίπεδα εκπαιδευτικής μόρφωσης σε σύγκριση με τις νεότερες γενιές, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat. Τα οποία στοιχεία φανερώνουν το γεγονός ότι οι παλαιότερες γενιές λάμβανε φτωχότερη μόρφωση ειδικά όσον αφορά την τριτοβάθμια εκπαίδευση την οποία ακολούθησαν λιγότερο από το 12% (Eurostat 2026),(education GPS). Αποτελούν, λοιπόν, ένα σώμα ψηφοφόρων εύκολης επιρροής από την πολιτικής διαφήμιση και κύριο εκλογικό κοινό συγκεκριμένων βουλευτών (εκλογική συμπεριφορά σ26). Δημιουργείται ένα αίσθημα ασφάλειας μεταξύ των βουλευτών έχοντας ένα σταθερό εκλογικό κοινό. Οι ψηφοφόροι τους, όταν ανήκουν στην προαναφερθέντα ηλικιακή ομάδα, εμπιστεύονται συνήθως μια οικογένεια, ένα πολιτικό όνομα ή έναν συγκεκριμένο βουλευτή. Ενώ για τις υπόλοιπες ηλικιακές ομάδες που εμπιστεύονται συγκεκριμένους βουλευτές, τους οποίους εξακολουθούν να ψηφίζουν ανεξαρτήτως το κόμμα τους, αίτιο είναι το φαινόμενο που ανθίζει στην Ελλάδα, των διασυνδέσεων, των γνωστών και των εσωτερικών συμφερόντων (εκλογική συμπεριφορά σ18). Παρόλη την ύπαρξη του νόμου 4622/2019 άρθρο 71, ο οποίος απαγορεύει την πρόσληψη συγγενών πρώτου και δευτέρου βαθμού από βουλευτικά και πολιτικά πρόσωπα, Ωστόσο, η ύπαρξη σχετικών περιορισμών δεν αποκλείει κατ’ ανάγκην τη δημιουργία άτυπων δικτύων επιρροής μέσω τρίτων προσώπων, ζήτημα που έχει απασχολήσει τη σχετική βιβλιογραφία. Δημιουργείται, λοιπόν, ένα πελατειακό δίκτυο μεταξύ των βουλευτών και των ψηφοφόρων τους μέσα στο οποίο και τα δύο μέρη του αλληλοϋποστηρίζονται και ενισχύουν τα συμφέροντά τους (Machiavelli σ51), (ΤΑ ΝΕΑ 2019). Μια διαφορετική οπτική όσον αφορά τους μετεγγραφόμενους βουλευτές πρόκειται για την επίπτωση που έχουν στο εκάστοτε πολιτικό κόμμα που βρίσκονται Η μετακίνηση βουλευτών μεταξύ κομμάτων μπορεί να επηρεάσει την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων προς τα κόμματα από την στιγμή που αυτά απαρτίζονται από βουλευτές των οποίων οι πολιτικές θέσεις ενδέχεται να αποκλίνουν από την επίσημη κομματική γραμμή (Marx σ13). Το φαινόμενο αυτό, όσο και αν γίνεται μεμπτό και αποκαλύπτεται από τον μέσο πολίτη, ο ενημερωμένος και ευαισθητοποιημένος ψηφοφόρος θα το αντιληφθεί, με αποτέλεσμα να αυξηθούν οι πιθανότητες να ψηφίσει και να εμπιστευτεί έναν βουλευτή έναντι ενός πολιτικού κόμματος (εκλογική συμπεριφορά, n.d). Γεγονός που ενδέχεται να υποδηλώνει ότι η προσωπική εκλογική απήχηση ορισμένων βουλευτών μπορεί να υπερβαίνει την κομματική τους ταυτότητας.
Οι Έλληνες ψηφοφόροι έρχονται αντιμέτωποι με μια επιλογή: τον βουλευτή ή το κόμμα; Δεν υπάρχει μια σωστή απάντηση στο συγκεκριμένο δίλημμα. Το εκλογικό σώμα επηρεάζεται και γίνεται αντικείμενο αγοραπωλησίας από συγκεκριμένα πολιτικά πρόσωπα και βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα σύνθετο δίλημμα κατά την εκλογική διαδικασία. Οι ίδιοι οι βουλευτές από την στιγμή που οι πράξεις τους δεν κατακρίνονται αρκετά, όπως αρμόζει για κάθε πολιτικό πρόσωπο, εξακολουθούν να πράττουν ορθολογικά και να ακολουθούν το μέγιστο πιθανό οικονομικό αντίκτυπο (εκλογική συμπεριφορά, n.d.). Εφόσον το εκλογικό κοινό παραμένει πιστό στις δικές του προσωπικές πολιτικές αξίες και απαρνείται το φαινόμενο του ορθολογικού βουλευτή αλλά και ψηφοφόρου τότε, προκαλώντας το σύστημα, το φαινόμενο των συνεχών και συχνών μεταγραφών μπορεί να μειωθεί. Η ενίσχυση της ενημερωμένης και κριτικής συμμετοχής των ψηφοφόρων θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να περιορίσει τα κίνητρα που ευνοούν την προσωποκεντρική πολιτική και τις συχνές κομματικές μετακινήσεις.
Βιβλιογραφία:
Δημοσθένης Κουκούνας. 2004. Who’s who των Ελλήνων βουλευτών. Εκδόσεις ΜΕΤΡΟΝ
Γεωργιάδου Βασιλική. 2018. Εκλογική συμπεριφορά. Εκδόσεις Παπαδόπουλος.
Σπ.Β.Μαρκεζίνη.1966. Πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδος τόμος 2. Εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ
Σπ.Β.Μαρκεζίνη.1966. Πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδος τόμος 1. Εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ
Machiavelli. Η χειραγώγηση του όχλου. Εκδόσεις ΡΟΕΣ.
Karl Marx, Friedrich Engels. Το Κομμουνιστικό μανιφέστο. Εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ.
Νόμος 4622/2019 άρθρο 71. Διαθέσιμο στο: http://elib.aade.gr/elib/printview?d=/gr/act/2019/4622
European Election Study EES 2024 Voter Study. Διαθέσιμο στο: https://www.gesis.org/en/services/finding-and-accessing-data/international-survey-programs/european-election-studies/ees-2024-study#:~:text=Innovations%20in%20the%20EES%202024,on%20attitudes%20on%20climate%20change.
Newsbeast (2014). Οι βουλευτές που «αλλαξοπίστησαν». Οι μετακινήσεις του ελληνικού κοινοβουλίου. Διαθέσιμο στο: https://www.newsbeast.gr/politiki/arthro/706914/oi-vouleutes-pou-allaxopistisan
Γιώργος Μπουρδάρας. Η Καθημερινή (2019). Οι μεταγραφές των βουλευτών. Διαθέσιμο στο: https://www.kathimerini.gr/politics/1009193/oi-metagrafes-ton-voyleyton/
ΤΑ ΝΕΑ ( 2019 ). Καλή η καταπολέμηση της οικογενειοκρατίας, αλλά να την εννοούμε κιόλας. Διαθέσιμο στο: https://www.tanea.gr/2019/07/09/opinions/kali-i-katapolemisi-tis-oikogeneiokratias-alla-na-tin-ennooume-kiolas/
ΤΑ ΝΕΑ ( 2024 ). Τι είναι ο δικομματισμός και τι θέλει από την ζωή μας. Διαθέσιμο στο : https://www.tanea.gr/2024/10/31/politics/ti-einai-o-dikommatismos-crkai-ti-thelei-apo-ti-zoi-mas-online/
Αποτελέσματα εκλογών Ιούνιος 2023 στατιστικά. Διαθέσιμο στο: https://www.ypes.gr/wp-content/uploads/2023/06/statistika-voul-ekl-IOYNIOY-2023.pdf
ieidiseis ( 2026 ). Κοινοβουλευτικό παράδοξο: 51 ανεξάρτητοι βουλευτές στη Βουλή, δηλαδή ένα κόμμα του 18%. Διαθέσιμο στο: https://www.ieidiseis.gr/politiki/828688/koinovoyleytiko-paradoxo-51-anexartitoi-voyleytes-sti-voyli-diladi-ena-komma-toy-18/#:~:text=%CE%A4%CE%BF%20%CF%81%CE%AF%CF%83%CE%BA%CE%BF%20%CE%B1%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%AC%20%CE%BC%CF%8C%CE%BD%CE%BF%20%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82%20%CE%B1%CF%80%CE%BF%CF%87%CF%89%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B5%CF%82%20%CE%BF%CE%B9,%CE%B9%CF%83%CF%87%CF%8D%CE%B5%CE%B9%20%CE%B7%20%CF%81%CE%AE%CF%83%CE%B7%20%C2%AB%CF%80%CE%BF%CF%84%CE%AD%20%CE%BC%CE%B7%20%CE%BB%CE%B5%CF%82%20%CF%80%CE%BF%CF%84%CE%AD%C2%BB
Eurostat ( 2026 ). Educational attainment statistics. Διαθέσιμο στο: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Educational_attainment_statistics#Educational_attainment_levels_vary_between_age_groups
OECD. Education GPS. Διαθέσιμο στο: https://gpseducation.oecd.org/CountryProfile?primaryCountry=GRC&treshold=10&topic=EO