Γράφει η Κυριακή Γεωργιάδου
Η σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη οικονομία και η εθνική ασφάλεια εξαρτώνται από ένα εκτεταμένο αλλά αθέατο δίκτυο κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών, καλωδίων τηλεπικοινωνιών, ηλεκτρικής ενέργειας και αγωγών φυσικού αερίου, που αποτελούν τη βάση της παγκόσμιας συνδεσιμότητας. Ειδικότερα, τα υποθαλάσσια καλώδια μεταφέρουν το 99% της διηπειρωτικής κίνησης δεδομένων (European Commission, 2025, σ. 1), ενώ οι ενεργειακές διασυνδέσεις είναι ζωτικές για τη μεταφορά υπεράκτιας ανανεώσιμης ενέργειας και την ενοποίηση της αγοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ) (Pohoryles, 2025, σ. 2-3). Παρά τη στρατηγική τους σημασία, οι υποδομές αυτές ιστορικά υποτιμήθηκαν ως προς τις ανάγκες ασφαλείας τους, κυρίως λόγω της αόρατης φύσης τους στο θαλάσσιο περιβάλλον (McCabe & Flynn, 2024, σ.326). Ωστόσο, οι πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις ανέδειξαν τη θάλασσα σε νέο πεδίο απειλών, ωθώντας το North Atlantic Treaty Organization (εφεξής ΝΑΤΟ) και την ΕΕ να αναθεωρήσουν τη στρατηγική τους.
Οι εκρήξεις στους αγωγούς φυσικού αερίου “Nord Stream” τον Σεπτέμβριο του 2022 αποτέλεσαν σημείο καμπής για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, καθώς ανέδειξαν την ευπάθεια των κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών σε ενέργειες δολιοφθοράς. Το περιστατικό αυτό κατέδειξε την τεράστια ευπάθεια των ευρωπαϊκών υποθαλάσσιων υποδομών σε κακόβουλες ενέργειες και σηματοδότησε την έναρξη μιας σειράς επιθέσεων (Besch & Brown, 2024, σ. 1-2). Έναν χρόνο αργότερα, τον Οκτώβριο του 2023, σημειώθηκαν ζημιές στον αγωγό “Balticconnector” και σε τηλεπικοινωνιακά καλώδια μεταξύ Φινλανδίας και Εσθονίας, με τις υποψίες να στρέφονται στο κινεζικών συμφερόντων πλοίο “Newnew Polar Bear” (Besch & Brown, 2024, σ. 2). Η ανησυχία εντάθηκε τον Νοέμβριο του 2024, όταν τα καλώδια “C-Lion1” μεταξύ Φινλανδίας και Γερμανίας και το “BCS East-West Interlink” μεταξύ Σουηδίας και Λιθουανίας κόπηκαν, με τις αρχές να ερευνούν την εμπλοκή του κινεζικού φορτηγού πλοίου “Yi Peng 3”, το οποίο φέρεται να έσυρε την άγκυρά του για περισσότερα από 100 μίλια (Sari, 2025, σ. 23-24). Στις επιθέσεις αυτές, κρατικοί ή μη κρατικοί δρώντες χρησιμοποιούν τακτικές που δυσχεραίνουν την απόδοση ευθυνών, εκμεταλλευόμενοι το τεράστιο βάθος των ωκεανών και το περίπλοκο νομικό καθεστώς των διεθνών υδάτων (Folkman, Chihaia, & Hernandez, 2025, σ. 8-9).
Αντιλαμβανόμενο τον αυξανόμενο κίνδυνο, το ΝΑΤΟ προχώρησε σε άμεσες θεσμικές και επιχειρησιακές προσαρμογές. Τον Φεβρουάριο του 2023, η Συμμαχία ίδρυσε το Συντονιστικό Κέντρο Κρίσιμων Υποθαλάσσιων Υποδομών στις Βρυξέλλες, με στόχο τη διευκόλυνση της συνεργασίας μεταξύ των συμμάχων και του ιδιωτικού τομέα (Besch & Brown, 2024, σ. 9). Επιπλέον, το 2024 δημιουργήθηκε το ναυτικό κέντρο για την Ασφάλεια των Κρίσιμων Υποθαλάσσιων Υποδομών εντός της ναυτικής διοίκησης του ΝΑΤΟ, προκειμένου να υποστηρίξει τη λήψη αποφάσεων και την ανάπτυξη δυνάμεων (Sari, 2025, σ. 10). Στο επιχειρησιακό επίπεδο, το ΝΑΤΟ εγκαινίασε τον Ιανουάριο του 2025 την επιχείρηση “Baltic Sentry”, αναπτύσσοντας αεροσκάφη ναυτικής συνεργασίας, φρεγάτες και μη επανδρωμένα συστήματα, με σκοπό την ενίσχυση της επιτήρησης και της αποτροπής στην περιοχή της Βαλτικής (Folkman et al., 2025, σ. 8). Η νέα Ναυτική Στρατηγική της Συμμαχίας δίνει έμφαση στην επίγνωση της ναυτικής κατάστασης και στην αποτροπή απειλών από τον πυθμένα της θάλασσας έως το διάστημα, αναγνωρίζοντας ότι η Ρωσία χαρτογραφεί ενεργά τις υποδομές των συμμάχων με σκοπό πιθανές μελλοντικές δολιοφθορές (Carleton Model NATO, 2025, σ. 3-4).
Από την πλευρά της, η ΕΕ εναρμόνισε τη στρατηγική της με το ΝΑΤΟ, συγκροτώντας το 2023 την κοινή Ομάδα Δράσης “EU-NATO Task Force” για την ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών (EU-NATO Task Force on the Resilience of Critical Infrastructure, 2023, σ. 2). Αναγνωρίζοντας τις αδυναμίες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τον Φεβρουάριο του 2025 το Σχέδιο Δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Ασφάλεια των Καλωδίων (EU Action Plan on Cable Security), το οποίο βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες: την πρόληψη, την ανίχνευση, την απόκριση και αποκατάσταση, και τέλος, την αποτροπή (European Commission, 2025, σ. 1-2). Σε επίπεδο πρόληψης, το Σχέδιο προβλέπει την επιτάχυνση της εφαρμογής των Οδηγιών “Network and Information Security Directive 2” (εφεξής NIS2) και “Critical Entities Resilience Directive” (εφεξής CER), οι οποίες υποχρεώνουν τα κράτη-μέλη να υιοθετήσουν μέτρα κυβερνοασφάλειας και φυσικής προστασίας για τους φορείς εκμετάλλευσης καλωδίων (European Commission, 2025, σ. 3-4, 7). Για την ενίσχυση της παρακολούθησης, προτείνεται η δημιουργία ενός Ολοκληρωμένου Μηχανισμού Επιτήρησης ανά θαλάσσια λεκάνη, ξεκινώντας πιλοτικά από τη Βαλτική Θάλασσα, ο οποίος θα συγχωνεύει δεδομένα από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για την Ασφάλεια στη Θάλασσα, τα κράτη-μέλη και ιδιωτικούς φορείς (European Commission, 2025, σ. 8-10).
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που ανέδειξαν τα περιστατικά στη Βαλτική είναι η περιορισμένη ικανότητα ταχείας επισκευής των υποθαλάσσιων καλωδίων. Ο διαθέσιμος στόλος εξειδικευμένων πλοίων συντήρησης και επισκευής είναι εξαιρετικά μικρός, ενώ οι γραφειοκρατικές καθυστερήσεις στην αδειοδότηση των πλοίων αυτών για δράση στα εθνικά ύδατα επιβραδύνουν τον χρόνο απόκρισης (Folkman et al., 2025, σ. 10). Για να αντιμετωπιστεί αυτό το κενό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τη δημιουργία ενός Εφεδρικού Στόλου Καλωδιακών Πλοίων της Ευρωπαικής Ένωσης, ο οποίος θα χρηματοδοτηθεί συνδυαστικά από ευρωπαϊκούς πόρους όπως η Διευκόλυνση «Συνδέοντας την Ευρώπη» μέσω του “Connecting Europe Facility” (εφεξής CEF) και θα διαθέτει ικανότητες παγοθραυστικού για επιχειρήσεις σε ακραίες καιρικές συνθήκες (European Commission, 2025, σ. 11-12). Επιπρόσθετα, η ΕΕ στοχεύει να επενδύσει σημαντικά κεφάλαια μέσω του προγράμματος “CEF Digital” για την ανάπτυξη νέων «Καλωδιακών Έργων Ευρωπαϊκού Ενδιαφέροντος», αυξάνοντας τον πλεονασμό και μειώνοντας την εξάρτηση από προμηθευτές υψηλού κινδύνου (European Commission, 2025, σ. 5-7).
Η προστασία των υποθαλάσσιων υποδομών περιπλέκεται περαιτέρω από το υφιστάμενο νομικό και ιδιοκτησιακό καθεστώς. Περίπου το 80% των κρίσιμων υποδομών στην Ευρώπη ανήκει ή ελέγχεται από ιδιωτικές οντότητες (Besch & Brown, 2024, σ. 5), ενώ η αγορά τηλεπικοινωνιακών καλωδίων κυριαρχείται από τέσσερις μεγάλους παρόχους υπηρεσιών cloud των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ), οι οποίοι ελέγχουν το 71% της παγκόσμιας χωρητικότητας, εγείροντας ζητήματα τεχνολογικής κυριαρχίας για την Ευρώπη (Folkman et al., 2025, σ. 5). Επιπλέον, το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας παρουσιάζει σημαντικά κενά εκτός των χωρικών υδάτων, παρότι το άρθρο 113 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (εφεξής UNCLOS) υποχρεώνει τα κράτη να ποινικοποιούν τη φθορά καλωδίων από πλοία της σημαίας τους, δεν παρέχει ρητή δικαιοδοσία στα παράκτια κράτη για την επιβολή του νόμου σε ξένα σκάφη στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (εφεξής ΑΟΖ) ή την ανοικτή θάλασσα. Αυτή η θεσμική αδυναμία άμεσης παρέμβασης καταδείχθηκε στις περιπτώσεις των πλοίων “Newnew Polar Bear” και “Yi Peng 3”, όπου τα ευρωπαϊκά κράτη αντιμετώπισαν σοβαρά εμπόδια στη σύλληψη ή την κράτησή τους (Sari, 2025, σ. 22-24).
Για την ολιστική αντιμετώπιση αυτής της αναδυόμενης πρόκλησης, απαιτείται μια πολυδιάστατη προσέγγιση. Καθίσταται σαφές ότι η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΝΑΤΟ πρέπει να προχωρήσει πέρα από τα σχέδια δράσης, προωθώντας την πραγματική διαλειτουργικότητα μεταξύ στρατιωτικών και πολιτικών αρχών, καθώς και τη θεσμική συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα. Τα κράτη-μέλη πρέπει να αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητες που τους παρέχει το Διεθνές Δίκαιο για την επέκταση της δικαιοδοσίας τους, αλλά και να ενισχύσουν την ικανότητα απόδοσης ευθυνών μέσω ισχυρών μηχανισμών συλλογής πληροφοριών. Η ανάπτυξη συστημάτων «έξυπνων καλωδίων», τα οποία λειτουργούν ως αισθητήρες ανίχνευσης ανωμαλιών στον βυθό, συνιστά μια πολλά υποσχόμενη τεχνολογική εξέλιξη που υποστηρίζεται ήδη από ευρωπαϊκά κονδύλια (European Commission, 2025, σ. 6-7).
Συνολικά, η προστασία των κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνικό ζήτημα, αλλά μια πρωταρχική γεωπολιτική προτεραιότητα για το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση στη μετά το 2022 εποχή. Τα περιστατικά στη Βαλτική Θάλασσα απέδειξαν ότι ο βυθός αποτελεί πλέον πεδίο αντιπαράθεσης, στο οποίο η Ευρώπη καλείται να θωρακίσει τα ζωτικά της συμφέροντα. Η στενότερη ευρωατλαντική συνεργασία, οι στοχευμένες επενδύσεις στην ικανότητα επισκευής και επιτήρησης και η αυστηρή διπλωματική στάση απέναντι στους δρώντες, αποτελούν τον μοναδικό δρόμο για τη διασφάλιση της ευρωπαϊκής ανθεκτικότητας απέναντι σε ένα απρόβλεπτο διεθνές περιβάλλον.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Ακαδημαϊκές Πηγές
Besch, S., & Brown, E. (2024). Securing Europe’s Subsea Data Cables. Carnegie Endowment for International Peace. Διαθέσιμο σε: https://carnegieendowment.org/research/2024/12/securing-europes-subsea-data-cables
Carleton Model NATO. (2025). Military Committee Background Guide. Carleton University. Διαθέσιμο σε: https://carleton.ca/mnato/wp-content/uploads/MNATO2026_MC_BGG.pdf
Folkman, V., Chihaia, M. S., & Hernandez, I. (2025). Beyond the Action Plan: Towards a Holistic Strategy for a Competitive and Secure Subsea Infrastructure in Europe. European Policy Centre (EPC). Διαθέσιμο σε: https://www.epc.eu/publication/beyond-the-action-plan-towards-a-holistic-strategy-for-a-competitive-and-secure-subsea-infrastructure-in-europe/
McCabe, R., & Flynn, B. (2024). Under the radar: Ireland, maritime security capacity, and the governance of subsea infrastructure. European Security, 33(2), 324-344. Διαθέσιμο σε: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09662839.2023.2248001
Pohoryles, D. (2025). Risks and protection of subsea cable networks. European Commission, Joint Research Centre (JRC). Διαθέσιμο σε: https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/handle/JRC142001
Sari, A. (2025). Protecting maritime infrastructure from hybrid threats: legal options. Hybrid CoE Research Report 14, The European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats. Διαθέσιμο σε: https://www.hybridcoe.fi/publications/hybrid-coe-research-report-14-protecting-maritime-infrastructure-from-hybrid-threats-legal-options/
Πρωτογενείς Πηγές
European Commission. (2025). Joint Communication to the European Parliament and the Council: EU Action Plan on Cable Security. JOIN(2025) 9 final. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:52025JC0009
EU-NATO Task Force on the Resilience of Critical Infrastructure. (2023). Final Assessment Report. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/system/files/2023-06/EU-NATO_Final%20Assessment%20Report%20Digital.pdf
Πηγή Εικόνας: OceanIQ. (2021). Utilising Submarine Cable Maps to Overcome the Challenges Posed by Cable Crossings. Διαθέσιμο σε: https://oceaniq.co.uk/news/utilising-submarine-cable-maps-to-overcome-the-challenges-posed-by-cable-crossings/