Γράφει η Ανδρομάχη Γουγά
Οι μεταρρυθμίσεις στη γλώσσα ενός κράτους συνήθως εξετάζονται ως γλωσσολογικά φαινόμενα με πολιτισμικό και κοινωνικό αντίκτυπο, ως αποφάσεις που καθορίζονται από προσωπικά πολιτικά κίνητρα και φιλοδοξίες, καθώς και ως ενέργειες που αποσκοπούν σε αλλαγές στο εσωτερικό πολιτικό σύστημα και το σύστημα διακυβέρνησης του κράτους (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 1). Ωστόσο, οι μεταβολές σε στοιχεία της εθνικής ταυτότητας δεν έχουν αποκλειστικά εσωτερικό πολιτικό αντίκτυπο. Στις διεθνείς σχέσεις, οι συμβολικές αποφάσεις ενός κράτους έχουν έντονη εξωτερική διάσταση, καθώς δεν επηρεάζουν απλώς τον τρόπο που ένα κράτος αντιλαμβάνεται την ταυτότητά του, αλλά, ταυτόχρονα, διαμορφώνουν και τον τρόπο με τον οποίο το κράτος αυτό προβάλλεται στο διεθνές σύστημα (Wendt, 1999,σ. 338- 342).
Ο Alexander Wendt στο έργο του «Social Theory of International Politics» υπογραμμίζει ότι το διεθνές σύστημα δε διαμορφώνεται αποκλειστικά από υλικές δυνάμεις, όπως η στρατιωτική και η οικονομική υπεροχή. Οι διεθνείς σχέσεις επηρεάζονται ταυτόχρονα και από κοινωνικούς παράγοντες, όπως οι πεποιθήσεις, οι ταυτότητες και τα κοινά νοήματα. Οι τελευταίοι, ωστόσο, δεν είναι στατικοί (1999, σ. 316), αλλά διαμορφώνονται μέσα από κοινωνικές διεργασίες και τις αντιλήψεις του κοινωνικού συνόλου, γεγονός που αναδεικνύει την αμφίδρομη σχέση μεταξύ κρατικής ταυτότητας και διεθνούς συστήματος (1999, σ. 165- 182). Για τον Wendt, τα σύμβολα, όπως η σημαία και η γλώσσα, αποτελούν δομικά στοιχεία της εθνικής ταυτότητας, την οποία επικοινωνούν παράλληλα στους άλλους (1999, σ. 309-310). Επομένως, μια αλλαγή στο σύστημα γραφής θα μπορούσε να έχει διπλή σημασία. Από τη μια πλευρά, μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο το κράτος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και προβάλλει την εικόνα του στους άλλους. Από την άλλη, είναι δυνατόν να οδηγήσει σε μια επαναπροσέγγιση των σχέσεων του κράτους με τους υπόλοιπους διεθνείς δρώντες (1999, σ. 338-342).
Η σημασία του αλφαβήτου ως συμβόλου εθνικής ταυτότητας και άσκησης πολιτικής μπορεί να αναδειχθεί μέσα από την παρατήρηση των γλωσσικών μεταρρυθμίσεων στη Κεντρική Ασία κατά τη σοβιετική περίοδο. Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα, η Σοβιετική Ένωση προχώρησε σε δύο διαδοχικές αλλαγές του συστήματος γραφής των τουρκόφωνων πληθυσμών της περιοχής. Η πρώτη μεταρρύθμιση έλαβε χώρα τη δεκαετία του 1920, όταν σε συνέδριο στο Μπακού ψηφίστηκε η καθιέρωση του «Νέου Τουρκικού Αλφαβήτου» (New Turkic Alphabet), το οποίο ήταν βασισμένο σε λατινικούς χαρακτήρες (Fierman, 2009, σ. 1211). Το νέο αυτό αλφάβητο αντικατέστησε το αραβικό, το οποίο χρησιμοποιούνταν έως τότε, ιδίως από τις μορφωμένες ελίτ της περιοχής (Fierman, 2009, σ. 1211). Η μεταρρύθμιση αυτή εξυπηρετούσε δύο σκοπούς: αφενός, την προσπάθεια δημιουργίας πολιτιστικών δεσμών και ενός διαύλου συνεννόησης μεταξύ των πληθυσμών των κρατών αυτών, καθώς και διευκόλυνσης της εκπαίδευσης και της γραφειοκρατίας (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 2). Αφετέρου, η μεταρρύθμιση στόχευε ταυτόχρονα και στην απομάκρυνση από το μουσουλμανικό κόσμο, μειώνοντας με το τρόπο αυτό την επιρροή του στα μουσουλμανικά κράτη της Κεντρικής Ασίας (Fierman, 2009, σ. 1209).
Ωστόσο, η περίοδος «λατινοποίησης» ήταν προσωρινή. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, η Σοβιετική Ένωση προχώρησε στην υποχρεωτική υιοθέτηση του κυριλλικού αλφαβήτου, καθώς και στην καθιέρωση της ρωσικής γλώσσας, σηματοδοτώντας μια νέα φάση γλωσσικής και πολιτισμικής ενοποίησης (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 3, 4). Θα μπορούσε να υποστηριχθεί, ότι η μετάβαση αυτή δεν αφορούσε απλώς ανάγκες του εκπαιδευτικού συστήματος και της γραφειοκρατικής διοίκησης, αλλά συνιστούσε μια πολιτιστική επιβολή της Σοβιετικής Ένωσης, μέσω της οποίας διαμορφώθηκε μια διακριτή σοβιετική ταυτότητα (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 3, 4) . Η ταυτότητα αυτή οδήγησε στη διαφοροποίηση των κρατών της Σοβιετικής Ένωσης από τον υπόλοιπο «Δυτικό» κόσμο, αποκόβοντάς τα από πολιτισμικές και πολιτικές επιρροές (Fierman, 2009, σ. 1208, 1216). Η μεταρρύθμιση στο σύστημα γραφής λειτούργησε, επομένως, ως μέσο οριοθέτησης μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών και πολιτικών χώρων, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η γλώσσα μπορεί να αποκτήσει ευρύτερη συμβολική και γεωπολιτική σημασία.
Η αλλαγή αλφαβήτου στο Καζακστάν αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη περίπτωσης. Ήδη από την ανεξαρτησία του το 1991, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, το Καζακστάν επιδίωξε να διαμορφώσει μια αυτόνομη θέση τόσο στο περιφερειακό όσο και στο ευρύτερο διεθνές σύστημα (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 47-48). Κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης της χώρας από τον Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγεφ, βασικές προτεραιότητες ήταν η οικονομική πρόοδος, η ανεξαρτητοποίηση από το σοβιετικό παρελθόν και η ενεργή συμμετοχή σε διεθνή φόρουμ (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 51- 53). Η συζήτηση για τη μετάβαση της καζακικής γλώσσας από το κυριλλικό στο λατινικό αλφάβητο υπήρξε πολυετής. Το 2017, ωστόσο, ο πρόεδρος Ναζαρμπάγεφ προχώρησε στην επίσημη δρομολόγηση της διαδικασίας μετάβασης (Altynsarina, 2018). Παρόλα αυτά, η μετάβαση δεν ολοκληρώθηκε στον αναμενόμενο χρονικό ορίζοντα, καθώς υπήρξαν αρκετές κοινωνικές αντιδράσεις (Abuova, 2024). Αξίζει να αναφερθεί, πως παρότι η καζακική αποτελεί την επίσημη κρατική γλώσσα του Καζακστάν, η ρωσική γλώσσα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται επισήμως στους κρατικούς θεσμούς και στην κοινωνική ζωή της χώρας (Haidar, 2024). Ωστόσο, ο νέος πρόεδρος Κασίμ-Τζομάρτ Τοκάγιεφ συνεχίζει τη διαδικασία ολοκλήρωσης της μεταρρύθμισης, επενδύοντας στην έρευνα και υποστηρίζοντας τη σταδιακή μετάβαση (Shayakhmetova, 2020). Εκτιμάται ότι η διαδικασία της μετάβασης στο λατινικό αλφάβητο θα ξεκινήσει το 2031 (Abuova, 2024).
Η εξωτερική διάσταση της μεταρρύθμισης μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από δυο προσεγγίσεις. Η πρώτη ερμηνεία φαίνεται να προσεγγίζει τη «λατινοποίηση» ως μια προσπάθεια σταδιακής απομάκρυνσης της χώρας από τη ρωσική πολιτική και πολιτισμική σφαίρα (Berdiqulov, 2025). Η Ρωσία φαίνεται να θεωρεί την αλλαγή αλφαβήτου απομάκρυνση από το σοβιετικό παρελθόν (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 4, 5), αλλά και εμπλοκή άλλων δρώντων, όπως η Τουρκία, σε περιοχές δικής της επιρροής (Berdiqulov, 2025). Η δεύτερη ερμηνεία εμφανίζεται να συνδέει τη λατινοποίηση με την ενίσχυση των σχέσεων του Καζακστάν με τον ευρύτερο τουρκικό κόσμο, καθώς έχει θεωρηθεί, πως η υιοθέτηση ενός συστήματος γραφής βασισμένου σε λατινικούς χαρακτήρες μπορεί να διευκολύνει την πολιτισμική και γλωσσική προσέγγιση μεταξύ των τουρκόφωνων κρατών (Alpay, 2025, Abuova, 2024). Αυτή η οπτική εντάσσει τη μεταρρύθμιση στην ευρύτερη διαδικασία ενίσχυσης της συνεργασίας και των κοινών δεσμών μεταξύ κρατών της Κεντρικής Ασίας και της Τουρκίας (Alpay, 2025, Abuova, 2024). Οι διαφορετικές αυτές ερμηνείες φαίνεται ότι υποστηρίζουν την άποψη, ότι η γλώσσα, και ειδικότερα το σύστημα γραφής, μπορεί να αποκτήσει συμβολική σημασία στην εξωτερική πολιτική ενός κράτους.
Ωστόσο, οι δύο παραπάνω προσεγγίσεις ενδέχεται να περιορίζουν την πολυπλοκότητα της καζακικής εξωτερικής πολιτικής. Η αλλαγή αλφαβήτου δεν αποτελεί απλώς μια επιλογή ανάμεσα στη ρωσική και τουρκική σφαίρα επιρροής. Αντιθέτως, είναι δυνατόν να εξεταστεί ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας του Καζακστάν να επαναπροσδιορίσει τη θέση του τόσο στο περιφερειακό όσο και στο διεθνές σύστημα. Εξάλλου, το Καζακστάν διατηρεί σχέσεις συνεργασίας με πολλαπλούς δρώντες, συμπεριλαμβανομένων της Κίνας, των Η.Π.Α, της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και άλλων κρατών της Ασίας και της Μέσης Ανατολής (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 51).
Είναι αξιοσημείωτο πως το Καζακστάν, από το 1991 έως και σήμερα, ακολουθεί μια «πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική» (multivector foreign policy) (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 46- 48). Η συγκεκριμένη προσέγγιση βασίζεται στην ανάπτυξη σχέσεων με διαφορετικά κέντρα ισχύος και διεθνείς δρώντες, χωρίς την αποκλειστική πρόσδεση σε μια μόνο μεγάλη δύναμη ή γεωπολιτική σφαίρα επιρροής (Nasibov, 2025). Μέσα από αυτή τη στρατηγική, το Καζακστάν φαίνεται να επιδιώκει να διευρύνει τα περιθώρια δράσης του και να ενισχύσει τη στρατηγική του αυτονομία σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό και ραγδαία αναδιαμορφωμένο γεωπολιτικό περιβάλλον (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 59). Επιπλέον, στο «On the Concept of Foreign Policy of the Republic of Kazakhstan for 2020-2030», όπου παρουσιάζεται το όραμα της νέας πολιτικής ηγεσίας για την εξωτερική πολιτική, διαφαίνεται η επιδίωξη του Καζακστάν να αποκτήσει πρωτεύοντα ρόλο στο περιφερειακό σύστημα της Κεντρικής Ασίας (Republic of Kazakhstan, 2020). Έτσι, παρατηρείται και η διάθεση του Καζακστάν να ενισχύσει την αυτονομία του και να προωθήσει μια θετική διεθνή εικόνα (Nyshanbayev et al., 2024, σ. 52).
Κατά συνέπεια, η αλλαγή στο σύστημα γραφής είναι δυνατόν να ερμηνευθεί ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας διεθνούς επανατοποθέτησης του Καζακστάν. Η «λατινοποίηση» του αλφαβήτου ανοίγει το δρόμο για τον εκσυγχρονισμό της χώρας, ενώ παράλληλα συνδέεται με τη διευκόλυνση συμμετοχής σε τεχνολογικές και οικονομικές εξελίξεις, καθώς και με την ενίσχυση της παρουσίας του Καζακστάν στο διεθνές περιβάλλον (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 2). Ταυτόχρονα, συμβάλλει στην απομάκρυνση από την πολιτιστική κηδεμονία της σοβιετικής περιόδου, ενώ το γεγονός πως δεν υιοθετείται κάποιο ήδη υπάρχον σύστημα γραφής του τουρκικού κόσμου αναδεικνύει την ανάγκη του Καζακστάν για πραγματική προβολή μιας διακριτής εθνικής ταυτότητας στη διεθνή σκηνή, η οποία δε θα προσδιορίζεται αποκλειστικά σε σχέση με κάποιο τρίτο πολιτισμικό ή πολιτικό κέντρο (du Boulay & du Boulay, 2020, σ. 4). Υπό αυτή την έννοια, η «λατινοποίηση» μπορεί να θεωρηθεί μια προσπάθεια διαμόρφωσης μιας περισσότερο αυτόνομης θέσης του Καζακστάν στο διεθνές σύστημα.
Η μετάβαση από το κυριλλικό στο λατινικό αλφάβητο δεν μεταβάλλει από μόνη της τη γεωπολιτική θέση του Καζακστάν. Μπορεί, όμως, να λειτουργήσει ως συμβολικό εργαλείο, το οποίο ενισχύει την επιδίωξή του να εμφανίζεται ως ένας αυτόνομος δρώντας, με ικανότητα ευελιξίας στις εξωτερικές του σχέσεις, ο οποίος διατηρεί σχέσεις με πολλαπλά κέντρα ισχύος και είναι ικανός να διαμορφώνει τις δικές του θέσεις στις περιφερειακές εξελίξεις.
Βιβλιογραφία
Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.
du Boulay, S., & du Boulay, H. (2020). New Alphabets, Old Rules: Latinization, Legacy, and Liberation in Central Asia. Problems of Post-Communism, 1–6. https://doi.org/10.1080/10758216.2020.1785315 Διαθέσιμο σε: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2020.1785315
Fierman, W. (2009). Identity, Symbolism, and the Politics of Language in Central Asia. Europe-Asia Studies, 61(7), 1207–1228. https://doi.org/10.1080/09668130903068731 Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/27752345
Nasibov, M. (2025, September). The Limits of Central Asia’s Multi-Vector Foreign Policy. The Hague Research Institute. Διαθέσιμο σε: https://hagueresearch.org/the-limits-of-central-asias-multi-vector-foreign-policy/
Nyshanbayev, N., Bekov, K., Baizakova, Z., & Amangeldy, A. (2024). The Republic of Kazakhstan’s multi-vector foreign policy. New Perspectives, 33(1), 43–63. https://doi.org/10.1177/2336825×241308432 Διαθέσιμο σε: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2336825X241308432
Republic of Kazakhstan. (2020, 6 March), On the Concept of Foreign Policy of the Republic of Kazakhstan for 2020-2030 (Presidential Decree No. 280). Adilet Legal Information System Διαθέσιμο στο: https://adilet.zan.kz/eng/docs/U2000000280
Abuova, N. (2024, September 23). Turkic states revive Latin-based alphabet to preserve linguistic heritage. The Astana Times. Διαθέσιμο σε: https://astanatimes.com/2024/09/turkic-states-revive-latin-based-alphabet-to-preserve-linguistic-heritage/
Alpay, E. K. (2025, October 13). The write choice: How Turkic states are seeking unity through a shared alphabet. TRT World. Διαθέσιμο σε:https://www.trtworld.com/article/785e2a4cd17b
Altynsarina, E. (2018, February 26). Kazakhstan adopts new version of Latin-based Kazakh alphabet. The Astana Times. Διαθέσιμο σε: https://astanatimes.com/2018/02/kazakhstan-adopts-new-version-of-latin-based-kazakh-alphabet/
Berdiqulov, Α. (2025, July 8). Scripts and Power: How Russian Media Frame the Latinization of the Kazakh Language. The Diplomat. Διαθέσιμο σε: https://thediplomat.com/2025/07/scripts-and-power-how-russian-media-frame-the-latinization-of-the-kazakh-language/
Haidar, A. (2024, August 27). With the Russian language waning in Central Asia, will other languages replace it?, The Times Of Central Asia. Διαθέσιμο σε https://timesca.com/with-the-russian-language-waning-in-central-asia-will-other-languages-replace-it/
Shayakhmetova, Z. (2020, November 10). Kazakh President Takes Part in Meeting Dedicated to Transition of Kazakh Alphabet into Latin Script. The Astana Times. Διαθέσιμο σε: https://astanatimes.com/2020/11/kazakh-president-takes-part-in-meeting-dedicated-to-transition-of-kazakh-alphabet-into-latin-script/
Πηγή εικόνας:
BBC (2018, February 20). Kazakhstan changes its alphabet – again.
Διαθέσιμο σε: https://www.bbc.com/news/blogs-news-from-elsewhere-43126818