Γράφει η Θεοδώρα Ζάτκα
Το ακροδεξιό πολιτικό φάσμα έχει συνδεθεί κοινωνιολογικά με ανδροκρατούμενες αντιλήψεις, υποβιβασμό του κοινωνικού ρόλου της γυναίκας αποκλειστικά σε πυλώνα της πυρηνικής οικογένειας και μισαλλοδοξία απέναντι σε πεποιθήσεις που απειλούν τις αυστηρά δομημένες έμφυλες ισορροπίες. Ο φεμινισμός, από την άλλη, χαρακτηρίζεται ως ένα ιδεολογικό κίνημα με βασικό αίτημά του την πλήρη εξίσωση του ρόλου γυναικών και ανδρών στην κοινωνία. Μολονότι φαινομενικά οι δύο ιδεολογίες είναι αντίθετες, τις τελευταίες δεκαετίες όλο και περισσότεροι φορείς συντηρητισμού οικειοποιούνται φεμινιστικά στοιχεία (Farris, 2017, p 22-27): Από τις ακροδεξιές πολιτικούς Georgia Meloni, Marine Le Pen και Alice Wiedel- δυναμικές «χειραφετημένες» γυναίκες που από το βήμα τους πολεμάνε περήφανα τον εχθρό/μετανάστη με συγκαλυμμένες (και μη) πατριαρχικές αντιλήψεις- μέχρι την ανερχόμενη ψηφιακή τάση των «Παραδοσιακών Συζύγων» (στα αγγλικά: Tradwives) – γυναίκες που εργαζόμενες και αμειβόμενες(!) ως δημιουργοί διαδικτυακού περιεχομένου προβάλλουν μία ωραιοποιημένη εκδοχή της επιστροφής στον πατριαρχικό τρόπο ζωής- η σχέση της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς με τον φεμινισμό διέρχεται μία νέα, σύνθετη φάση με σημαντικές πολιτικές προεκτάσεις (Kamenou, 2023, pp. 66–68).
Άμεσα συνδεδεμένος με αυτή είναι ο όρος «φεμινιστικός εθνικισμός» (στο πρωτότυπο: femonationalism ως συντομογραφία του όρου feminist and femocratic nationalism), εισαχθείς από την κοινωνιολόγο Sara R. Farris το 2012, που χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει «αφενός την εκμετάλλευση φεμινιστικών θεμάτων από εθνικιστές και νεοφιλελεύθερους σε αντί-ισλαμικές και αντιμεταναστευτικές εκστρατείες και αφετέρου τη συμμετοχή ορισμένων φεμινιστριών και “femocrats” (κρατικών αξιωματούχων ή θεσμικών φορέων ισότητας) στη στοχοποίηση των μουσουλμάνων ανδρών στο όνομα της ισότητας των φύλων» (Farris, 2017, pp. 3–5). Αποτελεί μέχρι στιγμής τον ακριβέστερο όρο για την μετατόπιση της ακροδεξιάς πολιτικής από την ανοιχτή απόρριψη του φεμινισμού στην επιλεκτική υιοθέτηση συγκεκριμένων φεμινιστικών αιτημάτων και το πολυτιμότερο εργαλείο του αναλυτή στον εντοπισμό της σκοπιμότητας πίσω από αυτή τη μετατόπιση.
Η επιλογή ορισμένων πτυχών του φεμινιστικού λόγου δεν είναι ποτέ τυχαία και φυσικά δεν παρατηρείται μόνο από ακροδεξιά κινήματα. Σε αυτά, όμως, εντοπίζεται ως ιδιαιτέρως εξυπηρετική, μία απαραίτητη μάσκα «εξανθρωπισμού» της αντιμεταναστευτικής, εθνικιστικής ή/και ρατσιστικής ατζέντας, η οποία παρουσιάζει ποικίλες αντιφάσεις. (Kamenou, 2023, p 68-69). Η εργαλειοποίηση του φεμινισμού από τη σύγχρονη ακροδεξιά, όπως αναδεικνύεται μέσα από την ανάλυση της Sara R. Farris για τον φεμοεθνικισμό, μπορεί να ιδωθεί μέσα από τέσσερις αλληλένδετες διαστάσεις: επιλεκτική επίκληση της ισότητας των φύλων, ιδεολογική ασυνέπεια, παρουσίαση καταπίεσης ως «Διάσωση» και προτεραιοποίηση της οικονομικής εκμετάλλευσης των μεταναστριών αντί της ουσιαστικής τους χειραφέτησης (Farris, 2017, 9–16). Ο λόγος που επιλέγεται η εκμετάλλευση συγκεκριμένα του φεμινιστικού λόγου εντοπίζεται φυσικά στην άρρηκτη σύνδεση που παρουσιάζεται ιστορικά ανάμεσα στο γυναικείο φύλο και την εθνική ταυτότητα ενός κράτους: Η γυναίκα είναι η μήτρα, κυριολεκτική και μεταφορική, της πολιτισμικής κληρονομιάς. Εκτός από τη δημογραφική συνέχεια, εξασφαλίζει τη διαιώνιση των εθνικών παραδόσεων και τη φύλαξη της γλώσσας (εξού και ο χαρακτηρισμός της βασικά ομιλούμενης γλώσσας ως μητρικής), καθώς είναι η πρώτη και βασικότερη παιδαγωγός του τέκνου (Yuval–Davis, 1997, pp 39-67). Η εικονογραφία των ευρωπαϊκών εθνών παρουσιάζει συχνά την πατρίδα ως γυναικεία μορφή (π.χ. η Marianne στη Γαλλία ή η Germania στη Γερμανία).
Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας των Henri Tajfel και John Turner είναι λογικό η απειλή ενός μέλους της λεγόμενης ενδο-ομάδας να ενεργοποιεί μια έντονη αμυντική συλλογική αντίδραση, ιδίως όταν προέρχεται από ένα στοιχείο της εξω-ομάδας, έναν εχθρό στον οποίο η κοινωνία δεν μπορεί να εντοπίσει κομμάτια του εαυτού της (Voci, 2006, pp. 279-282). Το αποτέλεσμα φυσικά πολλαπλασιάζεται όταν ο στόχος/θύμα αποτελεί ένα τόσο κεντρικό μέλος της ενδο-ομάδας αυτής, το οποίο έχει εξυψωθεί σε σύμβολο αθωότητας. Μάλιστα, εάν ο παραδοσιακός άνδρας συνιστά απειλή για την «βιολογικά πιο αδύναμη και αθώα» γυναίκα, ο ξένος άνδρας συνιστά απειλή για την ίδια την ταυτότητα του έθνους. Κατά αυτόν τον τρόπο, η πολιτική φωνή που ζητά την προστασία της γηγενούς γυναίκας από τον αλλοεθνή ή αλλόθρησκο άνδρα πετυχαίνει τη διασύνδεση με την τιμή και την ηθική καθαρότητα του έθνους. Ταυτόχρονα, οικειοποιείται τη φεμινιστική απαίτηση για ασφαλή δημόσιο χώρο και προστασία των γυναικών από τη σεξουαλική βία, όπως αυτή εκφράζεται χαρακτηριστικά στο σύνθημα «Ανακτήστε τη νύχτα», αλλά επαναπροσδιορίζει επιλεκτικά τον δράστη ως άνδρα συγκεκριμένης πολιτισμικής ή εθνικής προέλευσης.
Η γαλλική περίπτωση προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πρακτικής, μέσα από την πολιτική και επικοινωνιακή στρατηγική του ακροδεξιού κόμματος Rassemblement National (πρώην Front National, εφεξής αναφερόμενο ως RN). Μετά την ανάληψη της ηγεσίας από τη Μαρίν Λε Πεν το 2011, το κόμμα προσπαθεί σταθερά να «αποδαιμονοποιηθεί» στη συνείδηση του γαλλικού λαού (Shields, 2013, pp 181-182). Στο πλαίσιο της επικοινωνιακής στρατηγικής “dédiabolisation” η αρχηγός του κόμματος παρουσιάζεται ως μία γυναίκα στο πρόσωπο της οποίας συντρέχει το τρίπτυχο ιδιοτήτων μητέρα-επαγγελματίας-πολιτικός και η γαλάζια φλόγα-σύμβολο του κόμματος αντικαθίσταται από ένα λογότυπο «λιγότερο γωνιώδες, πιο θηλυκό και πιο ενωτικό», όπως το χαρακτήρισε η ίδια.
Στις προεδρικές εκλογές του 2012 το ποσοστό των γυναικών ψηφοφόρων του RN, για πρώτη φορά στην ιστορία του κόμματος, αγγίζει το 50%, γεγονός που επιβεβαιώνει την σύνδεση της εξάλειψης του έμφυλου χάσματος των ψηφοφόρων με την χρήση φεμινιστικών στοιχείων (Mayer, 2015, pp. 391–392). Τον Ιανουάριο του 2016, λίγες μέρες μετά τις σεξουαλικές επιθέσεις στην Κολωνία την παραμονή της Πρωτοχρονιάς (περίπου 1.200 γυναίκες υπολογίζεται ότι έπεσαν θύματα ληστείας και σεξουαλικής βίας με δράστες στην πλειοψηφία τους υπηκόους βορειοαφρικανικών χωρών που αιτούνταν άσυλο στο γερμανικό έδαφος) η Λε Πεν αυτοπροσδιορίζεται πρώτη φορά δημοσίως ως «φεμινίστρια» και δηλώνει ότι οι γυναίκες δεν είναι πλέον ασφαλείς «παντού και κάθε ώρα», ενώ οι επιθέσεις της Κολωνίας παρουσιάζονται ως απόδειξη ότι η μαζική μετανάστευση και η πολυπολιτισμικότητα «γυρίζουν τη γυναίκα αιώνες πίσω» (CBS News, 2017).
Άμεσα συνυφασμένη με το αφήγημα της οπισθοδρόμησης είναι η χρόνια εκστρατεία του RN κατά της μουσουλμανικής μαντίλας. Το RN συνδέει τη νομοθετική του πρόταση για πλήρη απαγόρευση της μαντίλας σε όλους τους δημόσιους χώρους με την ανάγκη προστασίας της γυναικείας σωματικής αυτονομίας (Öztürk et al., 2022, pp. 545-548). Άλλωστε κατά τη Μαρίν Λε Πεν «Η Γαλλία δεν είναι γυναίκα με μπούρκα στην παραλία, αλλά η Μπριζίτ Μπαρντό». Η στάση αυτή δημιουργεί μια αντίθεση ανάμεσα στην εικόνα της καταπιεσμένης μουσουλμάνας και της ελεύθερης προοδευτικής γαλλίδας (Öztürk et al., 2022, pp. 541–542), αφήνει, όμως, αναπάντητα ερωτήματα: Τι γίνεται με τη σωματική αυτονομία των μουσουλμάνων γυναικών; Τι μέλλον έχουν στη Γαλλία της «φεμινιστικής ελευθεριότητας» που οραματίζεται η Μαρίν Λε Πεν όσες γυναίκες δεν ορίζουν την αυτοπραγμάτωση όπως την ορίζει η ίδια;
Ο ίδιος μηχανισμός επιλεκτικής επίκλησης της προστασίας των γυναικών από την ακροδεξιά εμφανίζεται και στη Γερμανία, μέσα από διαφορετικές, αλλά αντίστοιχες ως προς τη λογική τους, μορφές πολιτικής δράσης. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η Lukreta, μία γυναικεία ακροδεξιά ομάδα που εδρεύει στην Κολωνία και παρουσιάζεται ως αυτόνομη οργάνωση για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών, ενώ ταυτόχρονα απορρίπτει τον σύγχρονο φεμινισμό. Ιδρύθηκε το 2019, έχοντας ως σημαντικό ιδεολογικό σημείο αναφοράς το γερμανικό κίνημα “120 Dezibel”, μία ακροδεξιά εκδοχή του MeToo, η οποία εστιάζει αποκλειστικά στις σεξουαλικές επιθέσεις από αλλοδαπούς δράστες κατά Γερμανίδων (Nieves, 2021, p. 97).
Το κίνημα «120 Dezibel» έχει θεωρηθεί στενός απόγονος του Ταυτοτισμού, μιας ιδεολογίας με έντονα ρατσιστικά στοιχεία που περιστρέφεται γύρω από την ανωτερότητα της ευρωπαϊκής ταυτότητας και την ξενοφοβία (Nieves, 2021, pp. 98-99). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επικοινωνιακή στρατηγική της Lukreta στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς το περιεχόμενο που δημοσιεύεται παραπέμπει στην αισθητική του “Tradwife”, με έμφαση στη θηλυκότητα, τη μητρότητα, την οικογένεια και την καθημερινή ζωή, ενώ συνδυάζεται με αιχμηρά πολιτικά μηνύματα σχετικά με τη μετανάστευση και την “εισαγόμενη” βία κατά των γυναικών.
Οι προαναφερθείσες επιθέσεις στην Κολωνία που χρησιμοποιήθηκαν από την Μαρίν Λε Πεν αποτελούν σημείο αναφοράς και στον λόγο της Lukreta, καθώς συχνά συνδέονται με το κεντρικό σύνθημα της οργάνωσης «Remigration schützt Frauen» (= «Η επιστροφή των μεταναστών προστατεύει τις γυναίκες»). Με τον τρόπο αυτό, η προστασία των γυναικών παρουσιάζεται ως επιχείρημα υπέρ ενός άμεσα πολιτικού και αντιμεταναστευτικού αιτήματος (Welle, 2026). Προκύπτει ότι η φαινομενικά απολιτική αισθητική χρησιμοποιείται για να καταστήσει την ακροδεξιά ιδεολογία περισσότερο προσβάσιμη στο γυναικείο κοινό (Möller, 2026).
Το σπουδαιότερο, όμως, ίσως είναι ότι εκτεταμένες δημοσιογραφικές έρευνες και πληθώρα αναλυτών, μεταξύ των οποίων ο φορέας πολιτικής εκπαίδευσης της Γερμανίας «Bundeszentrale für politische Bildung» έχουν αποδείξει ότι η οργάνωση διατηρεί στενότατους δεσμούς με το Ακροδεξιό κόμμα AfD, παρά την εικόνα πολιτικής ανεξαρτησίας που προσπαθεί να προβάλλει (Möller, 2026), (Genzken et al., 2026). Συγκεκριμένα, το κύριο ηγετικό στέλεχος της οργάνωσης, η Reinhild Boßdorf, συνδέεται οικογενειακά και επαγγελματικά με ευρωβουλευτές του κόμματος, ενώ το ντοκιμαντέρ της Deutsche Welle «Wie sich die rechtsextreme Frauengruppe Lukreta international vernetzt» ( Στα ελληνικά: «Πώς το ακροδεξιό δίκτυο γυναικών Lukreta δικτυώνεται διεθνώς») αποκάλυψε ότι η Lukreta έχει διασυνδέσεις με συγκλίνουσες ιδεολογικά οργανώσεις, όπως η γαλλική Collectif Némésis και η πορτογαλική Reconquista, αποτελώντας μέλος ενός ευρύτερου πανευρωπαϊκού δικτύου «Νέας Δεξιάς» με απευθείας συνδέσεις με το Ευρωκοινοβούλιο (Welle, 2026).
Οι ιδεολογικοί αντίπαλοι των ακροδεξιών παρατάξεων συμβαίνει συχνά να λοιδορούνται ότι δεν επιθυμούν την προστασία του γυναικείου φύλου, αλλά την υποβάθμιση του ανδρικού. Αντίθετα, εκείνες διατηρούν για τον εαυτό τους τον χαρακτηρισμό του θεματοφύλακα του γνήσιου φεμινισμού, που αποσκοπεί πρωτίστως στην ευημερία των γυναικών. Ωστόσο, εάν αυτή η εικόνα εξεταστεί με γνώμονα τις θέσεις, αλλά και τις σιωπές της ακροδεξιάς απέναντι στα σύγχρονα προβλήματα των γυναικών της Ευρώπης, προκύπτουν έντονες αντιφάσεις.
Ειδικότερα, με τις τρέχουσες εκθέσεις και τη νέα Στρατηγική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ισότητα των Φύλων (2026-2030), οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζει μια γυναίκα στον ευρωπαϊκό χώρο σήμερα είναι η έμφυλη βία, η οικονομική και εργασιακή ανισότητα, η άνιση κατανομή της οικιακής εργασίας και η διαχείριση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2026) .
Κατέστη σαφές πως η έμφυλη βία παρουσιάζεται συχνά από την ακροδεξιά ως εισαγόμενη. Στο πλαίσιο του φεμινοεθνικιστικού λόγου, ο σεξισμός και η πατριαρχία αποδίδονται κατεξοχήν στον μη δυτικό ή μουσουλμάνο “Άλλο” ως μέρος της πολιτισμικής του ταυτότητας (The Funambulist Magazine, 2021), ενώ η έμφυλη βία από εγχώριους δράστες δεν ανάγεται με τον ίδιο τρόπο σε χαρακτηριστικό της κουλτούρας (Farris, 2017, p. 74). Η παρουσίαση των ευρωπαϊκών αξιών ως εγγενώς ασφαλών και της απέλασης των μεταναστών ως πανάκεια συνιστά μία βαθιά προβληματική προσέγγιση που αποτυγχάνει να αναγνωρίσει την έμφυλη βία ως ένα συστημικό ζήτημα και συνεπώς να ενεργοποιήσει έναν αποτελεσματικό μηχανισμό άμυνας εναντίον του.
Όσον αφορά την εργασιακή-οικονομική ανισότητα, η ίδια η ιδεολογία της ακροδεξιάς που προάγει την μητρική έναντι οποιασδήποτε άλλης ιδιότητας της γυναίκας (Farris, 2017, p.72), μεταφέρεται στην πράξη σε υποβάθμιση του δικαιώματος εξωοικιακής επαγγελματικής δραστηριότητας σε δικαίωμα δημιουργικής απασχόλησης (Ennser-Jedenastik, 2022, pp. 154, 157–158). Οι υποσχέσεις αυξημένων επιδομάτων μητρότητας και οικογενειακών παροχών προτιμώνται από αυτές της μισθολογικής διαφάνειας και άλλων νομικών μέτρων που ενισχύουν τη θέση της γυναίκας στην αγορά εργασίας, όπως των αδειών μητρότητας μετ’ αποδοχών.
Η στρατηγική αυτή αποσκοπεί στην ενθάρρυνση της παραμονής στο σπίτι και προσφέρει μία προσωρινή ανακούφιση, αντί για ουσιαστικές λύσεις στο μισθολογικό και συνταξιοδοτικό χάσμα. Επανειλημμένα άλλωστε αποδεικνύεται ότι οι ακροδεξιές παρατάξεις πολεμούν τέτοιου είδους λύσεις (European Economic and Social Committee, 2024). Χαρακτηριστικά, στην ψηφοφορία για την Οδηγία 2023/970 για τη Μισθολογική Διαφάνεια (Pay Transparency Directive) η πλειονότητα των ευρωβουλευτών των ομάδων ID και ECR είτε καταψήφισε την πρόταση είτε απείχε, ενώ τόσο η Οδηγία 2019/1158 για την Ισορροπία Επαγγελματικής και Ιδιωτικής Ζωής (Work-Life Balance Directive) όσο και η Οδηγία 2022/2381 «Γυναίκες στα Διοικητικά Συμβούλια» (Women on Boards Directive) αντιμετωπίστηκαν ασυντόνιστα από την ευρωκοινοβουλευτική ακροδεξιά στη διάρκεια της ψηφοφορίας (European Parliament, 2021, 2022), γεγονός που μπορεί να ερμηνευτεί ως έλλειψη προηγούμενης ατζέντας.
Τέλος, το ζήτημα των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων και δη το δικαίωμα στην έκτρωση έχει αποτελέσει διαχρονικά την αχίλλειο πτέρνα της ακροδεξιάς στην προσέλκυση γυναικών ψηφοφόρων. Στο πλαίσιο αυτό, η σύγχρονη ακροδεξιά εμφανίζεται διστακτικότερη στις έντονες δηλώσεις κατά των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων σε σχέση με το παρελθόν. Σκοπός της δεν είναι πλέον η πλήρης κατάργηση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων αλλά μία ήσυχη και προσφιλέστερη για την δημόσια εικόνα της απώθησης τους στο κοινωνικό υποσυνείδητο. Αυτό επιτυγχάνεται με την αλλαγή της επιχειρηματολογικής βάσης των περιορισμών τους, από μια ηθικο-θρησκευτική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία η άμβλωση συνιστά φόνο, σε μια ορθολογική προσέγγιση, που τους παρουσιάζει ως αναγκαίο μέτρο για την αντιμετώπιση του πανευρωπαϊκού δημογραφικού προβλήματος. (Yuval-Davis, 1997, pp. 28–32), αλλά και με την υπονόμευση της πρόσβασής τους, μέσω επιβαρυντικών μέτρων όπως η αύξηση της γραφειοκρατίας και η μείωση της χρηματοδότησης (Amnesty International, 2026). Στο σημείο αυτό, αξιοσημείωτο είναι ότι η ίδια τους η ύπαρξη σπάνια απειλείται ανοιχτά, ιδίως από τις γυναικείες μορφές των ακροδεξιών κομμάτων. Συνηθέστερη αντίθετα είναι η παροχή εγγυήσεων από πλευράς των τελευταίων, ότι οι υφιστάμενοι νόμοι για τα αναπαραγωγικά δικαιώματα θα παραμείνουν ως έχουν.
Εν κατακλείδι, ο φεμινοεθνικισμός δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα αυτοτελές κίνημα, ως προϊόν της ένωσης συντηρητισμού και φεμινισμού, ούτε ως μία πτυχή εκσυγχρονισμού της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς, αλλά ορθότερα ως μια επικοινωνιακή στρατηγική (Farris, 2017, pp. 1-6). Και αυτό γιατί η αλλαγή του προφίλ της ακροδεξιάς σε σχέση με την προηγούμενη ριζοσπαστικότερη και σαφώς πιο ανδροκρατούμενη εκδοχή της δεν οφείλεται σε ιδεολογική μετατόπιση αλλά σε απλή μεταμόρφωση του αφηγήματος. Ειδικότερα, προκύπτει από τα προαναφερόμενα ότι απέναντι στο γυναικείο πρότυπο του 4ου φεμινιστικού κύματος, η ακροδεξιά έμαθε να προτάσσει ένα δικό της: Την Ευρωπαία που επιθυμεί να αφιερωθεί στη μητρότητα και την οικογένεια, βιώνοντας έναν διαρκή φόβο τόσο απέναντι στον αποκαλούμενο «νεοφεμινισμό» που επιθυμεί να της στερήσει αυτή την επιλογή, όσο και απέναντι στον «Άλλο» -συνηθέστερα μουσουλμάνο- που έχει κατακλύσει τη χώρα της, απειλεί την ασφάλεια της και θέλει να της επιβάλει τον «σκοταδισμό του». Εν όψει της μεγάλης ανόδου που γνωρίζουν τα ακροδεξιά κινήματα σήμερα, είναι πιο σημαντικό από ποτέ να αναδειχθεί ότι τα φεμινοεθνικιστικά στοιχεία δεν παρουσιάζονται μεμονωμένα, αλλά εμφανίζονται συντονισμένα και ενιαία στον ευρωπαϊκό χώρο, με σκοπό τη χρήση ζητημάτων ισότητας για τη διαμόρφωση πολιτικών ταυτοτήτων και αποκλεισμών.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ξενόγλωσση
FARRIS, S. R. (2017). In the Name of Women’s Rights: The Rise of Femonationalism. Duke University Press .
Yuval-Davis, N. (1997). Cultural reproduction and gender relations. In Cultural reproduction and gender relations (pp. 39-67). SAGE Publications Ltd.
ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Ennser-Jedenastik, L. (2022). The impact of radical right parties on family benefits. West European Politics, 45(1), 154–176. https://doi.org/10.1080/01402382.2021.1936944
Kamenou, N. (2023). Feminism contested and co-opted: Women, agency and politics of gender in the Greek and Greek-Cypriot far right. European Journal of Women S Studies, 30(1), 66–83.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1177/13505068221145412 .
Mayer, N. (2015). The closing of the radical right gender gap in France?. Fr Polit 13, 391–414.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1057/fp.2015.18.
Nieves, A. (2021). Right-wing feminism and the securitization of migration: on the example of the german campaign 120 Dezibel. Internaciones. 91-110. 10.32870/in.vi21.7182. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/352918322_Right-wing_feminism_and_the_securitization_of_migration_on_the_example_of_the_german_campaign_120_Dezibel
Öztürk, E., Serdar, A., & Nygren, K. G. (2022). The veil as an object of right-wing populist politics: a comparative perspective of Turkey, Sweden, and France. Identities, 29(4), 538–555.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/1070289X.2022.2029067
Shields, J. (2013). Marine Le Pen and the ‘New’ FN: a change of style or of substance? Parliamentary Affairs, 66(1), 179-196.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/pa/gss076 .
Voci, A. (2006), The link between identification and in-group favouritism: Effects of threat to social identity and trust-related emotions. British Journal of Social Psychology, 45: 265-284.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1348/014466605X52245.
ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Amnesty International. (2026). Europe: Existing barriers to abortion access compounded by alarming attempts to roll back reproductive rights.
Genzken L., Küsters A., Ulrich S., Stoppert K. (2026). Wie sich die rechtsextreme Frauengruppe Lukreta international vernetzt. tagesschau.de.
Διαθέσιμο σε: https://www.tagesschau.de/investigativ/lukreta-rechtsextremismus-100.html
CBS News. (2017). France’s Marine Le Pen to appear on 60 minutes.
Διαθέσιμο σε: https://www.cbsnews.com/news/frances-marine-le-pen-to-appear-on-60-minutes/ .
Möller C. (2026). Frauen in der extremen Rechten | Rechtsextremismus | bpb.de.
Διαθέσιμο σε: https://www.bpb.de/themen/rechtsextremismus/dossier-rechtsextremismus/579930/frauen-in-der-extremen-rechten/.
Επικοινωνίας, Γ. Δ. (2026). Νέα στρατηγική ενσωματώνει την ισότητα των φύλων σε κάθε πτυχή της ζωής. Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/news-and-media/news/new-strategy-embeds-gender-equality-every-aspect-life-2026-03-05_el .
European Economic and Social Committee. (2024). Unmasking the far-right anti-worker agenda: Executive summary. European Union.
Διαθέσιμο σε: https://www.eesc.europa.eu/sites/default/files/2024-06/unmasking_the_far-right_executive_summary_0.pdf?utm_.
European Parliament. (2022). RECOMMENDATION FOR SECOND READING on the Council position at first reading With a view to the adoption of a directive of the European Parliament and of the Council on improving the gender balance among directors of listed companies and related measures (Α9-0275/2022).
Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-9-2022-0275_EN.html?utm
European Parliament. (2021). Results of votes: Thursday, 4 April 2019, A8-0270/2018 – David Casa – Amendment 102. Official Journal of the European Union, C 51, 187.
Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=oj:JOC_2021_051_R_0002&utm .
Sarah Ulrich (2026, May 25). Uncovering the transnational networks behind a women’s Right-Wing extremist group in Germany. Global Investigative Journalism Network
Διαθέσιμο σε: https://gijn.org/stories/uncovering-womens-right-wing-extremist-group-germany/
THE FUNAMBULIST MAGAZINE, European Femonationalism and Domestic Violence against Women (2021, June 10).
Welle, D. (2026,). Between home and hate – undercover among Far-Right women. dw.com.
Διαθέσιμο σε: https://www.dw.com/en/between-home-and-hate-undercover-among-far-right-women/a-77433632
ΠΗΓΗ ΕΙΚΟΝΑΣ
Bateman, J. (2026). «How femonationalism is shaping far-right discourse in Europe», The Fuller Project. Διαθέσιμο σε: https://www.fullerproject.org/editions/far-right/femonationalism-far-right-europe-explainer/