Γράφει ο Νικόλαος Γιάννου
Ο θάνατος του Ράτκο Μλάντιτς στη Χάγη στις 27 Αυγούστου 2026 (Euronews, 2026a) και η κηδεία του στο Βελιγράδι στις 7 Σεπτεμβρίου με στρατιωτικές τιμές (Balkan Insight, 2026) επανέφεραν στο προσκήνιο τους πολέμους της δεκαετίας του 1990. Η Επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος χαρακτήρισε την κηδεία σημαντική δοκιμασία για την ενταξιακή πορεία της Σερβίας (Euronews, 2026b). Η Κροατία είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ) από το 2013 (Croatian Ministry of Foreign and European Affairs, χ.χ.), ενώ η Σερβία παραμένει υποψήφια χώρα (Balkan Insight, 2026). Η διαφορά αυτή οδηγεί στο ερώτημα πώς τα γεγονότα της δεκαετίας του 1990 εξακολουθούν να επηρεάζουν τη διεύρυνση της ΕΕ στα Δυτικά Βαλκάνια. Η ανάλυση εξετάζει το ερώτημα μέσα από την Επιχείρηση Καταιγίδα του 1995.
Μετά τις πρώτες ελεύθερες εκλογές στην χώρα (1990) και την ανάδειξη εθνικιστικών κομμάτων στις εκτός της Σερβίας περιοχές ξεκίνησε η διαδικασία απόσχισής τους από το Βελιγράδι συνήθως με πολεμικές επιχειρήσεις και πρακτικές που προκάλεσαν το ενεργό ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας (ICJ, 2015· ICTY, 2007b· UN Security Council, 1992b). Μία από αυτές τις ενέργειες ήταν η «Επιχείρηση Καταιγίδα» (Operation Storm) της Κροατίας, η οποία, σύμφωνα με τη σερβική πλευρά και μέρος της διεθνούς κριτικής, αποσκοπούσε στην εκδίωξη του σερβικού πληθυσμού από τη χώρα (Clark, 2013, σ. 399–423· ICTY, 2011, παρ. 2314), ενώ το Ζάγκρεμπ υποστήριζε ότι στόχευε στην αποκατάσταση της εδαφικής του ακεραιότητας (Hina, 2014· tportal, 2011).
Οι ρίζες της επιχείρησης εντοπίζονται στο 1990-1991: μετά τις εκλογές του 1990 και την ανάδειξη του εθνικιστικού κόμματος του Φράνιο Τούτζμαν, της Κροατικής Δημοκρατικής Ένωσης (HDZ), στην εξουσία, οι Σέρβοι κάτοικοι περιοχών της Δαλματίας, της Λίκα, του Κορντούν και της Μπάνια αντέδρασαν και αυτονομήθηκαν (Ramet, 2002, σ. 109). Όταν η Κροατία ανακήρυξε την ανεξαρτησία της, στις 25 Ιουνίου 1991, οι περιοχές αυτές αποκήρυξαν την κροατική κυριαρχία και τον Δεκέμβριο του 1991 ανακήρυξαν το κρατίδιο «Δημοκρατία της Σερβικής Κράινα» (Република Српска Крајина) (ICJ, 2015· ICTY, 2007b).
Μετά την κατάπαυση του πυρός του Ιανουαρίου 1992 και την ανάπτυξη της ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ (UNPROFOR) (UN Security Council, 1992a, 1992b), οι μεγάλης κλίμακας επιχειρήσεις μεταξύ της Κροατίας και των σερβικών δυνάμεων στην Κράινα περιορίστηκαν, αν και συνεχίστηκαν κατά διαστήματα τοπικές συγκρούσεις και στρατιωτικές επιχειρήσεις, χωρίς σημαντική μεταβολή της συνολικής εδαφικής κατάστασης έως τις μεγάλες κροατικές επιχειρήσεις του 1995. Η γραμμή αντιπαράθεσης παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό σταθερή, ενώ οι προσπάθειες για πολιτική λύση δεν οδήγησαν σε οριστική διευθέτηση. Στις 2 Νοεμβρίου 1993 οι πρέσβεις των ΗΠΑ και Ρωσίας παρουσίασαν ένα σχέδιο λύσης της κρίσης με την επανένταξη της περιοχής στην Κροατία αλλά υπό καθεστώς αυτονομίας (Ramet, 2002, σ. 260). Την ίδια περίοδο, το κέντρο βάρους του διεθνούς και δημοσιογραφικού ενδιαφέροντος μετατοπίστηκε στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου από τον Απρίλιο του 1992 είχε ξεσπάσει ένας ακόμη πιο σύνθετος και πολυδιάστατος πόλεμος (Burg & Shoup, 1999, σ. 56). Η πολιορκία του Σαράγεβο, η οποία διήρκεσε από το 1992 έως τον Φεβρουάριο του 1996, αποτέλεσε σταδιακά το επίκεντρο της διεθνούς προσοχής (Burg & Shoup, 1999, σ. 56). Η έκταση της σύγκρουσης, η εμπλοκή διαφορετικών στρατιωτικών και πολιτικών παραγόντων, αλλά και οι εικόνες των βομβαρδισμών και της καθημερινής ζωής των κατοίκων του Σαράγεβο που μεταδίδονταν διεθνώς, συνέβαλαν στην ανάδειξη της Βοσνίας ως του σημαντικότερου θεάτρου πολέμου στη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας (Burg & Shoup, 1999, σ. 56). Ως αποτέλεσμα, η εξέλιξη της κατάστασης στην Κροατία και την Κράινα, χωρίς να παύσει να αποτελεί σημαντικό ζήτημα, πέρασε σε δεύτερο πλάνο σε σχέση με τις εξελίξεις στη Βοσνία (Burg & Shoup, 1999, σ. 56). Η ισορροπία άρχισε να ανατρέπεται τον Μάιο του 1995, όταν η Κροατία ανακατέλαβε με την «Επιχείρηση Αστραπή» (Flash) τη δυτική Σλαβονία, προάγγελο της Καταιγίδας (ICTY, 2007b). Εν τέλει, τον Αύγουστο του 1995, ο Κροάτης Πρόεδρος Φράνιο Τούτζμαν, με τη σιωπηρή ανοχή των ΗΠΑ, προχώρησε στην επιχείρηση «Καταιγίδα», μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές επιχειρήσεις των πολέμων της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας (Danner, 1998· ICTY, 2012, σ. 1, παρ. 2).
Στις 4 Αυγούστου 1995 οι κροατικές ένοπλες δυνάμεις, σε συνεργασία με ειδικές αστυνομικές μονάδες, επιτέθηκαν σε ένα ευρύ μέτωπο στη βόρεια Δαλματία, τη Λίκα, το Κορντούν και τη Μπάνια (Danner, 1998· Marijan, 2010, σ. 84). Προηγήθηκαν και συνοδεύτηκαν από εκτεταμένους βομβαρδισμούς των σερβικών θέσεων, με ιδιαίτερη ένταση στην περιοχή του Κνιν, της πρωτεύουσας της Κράινα (Marijan, 2010, σ. 84). Η ταχύτητα της κροατικής προέλασης ήταν καθοριστική (Marijan, 2010, σ. 84). Μέσα στις πρώτες ημέρες, οι γραμμές άμυνας του στρατού της Κράινα άρχισαν να καταρρέουν και οι κροατικές δυνάμεις προωθήθηκαν προς τα σημαντικότερα αστικά και στρατηγικά κέντρα της περιοχής (Marijan, 2010, σ. 84). Στις 5 Αυγούστου, δεύτερη ημέρα της επίθεσης, καταλήφθηκε το Κνιν, γεγονός με ιδιαίτερα ισχυρό συμβολικό και στρατιωτικό χαρακτήρα, καθώς αποτελούσε το πολιτικό κέντρο της Σερβικής Δημοκρατίας της Κράινα (Danner, 1998· Marijan, 2010, σ. 84). Παράλληλα, οι κροατικές δυνάμεις κατέλαβαν και άλλα σημαντικά σημεία, διασπώντας ουσιαστικά το έδαφος που παρέμενε υπό τον έλεγχο των Σέρβων (Marijan, 2010, σ. 84).
Στις 7 Αυγούστου η κροατική κυβέρνηση ανακοίνωσε την επιτυχή ολοκλήρωση της κύριας φάσης της επιχείρησης. Σύμφωνα με την εισαγγελία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία (ICTY), η κύρια στρατιωτική επιχείρηση διήρκεσε μόλις λίγες ημέρες, αν και οι στρατιωτικές και άλλες επιχειρήσεις στην περιοχή συνεχίστηκαν για αρκετούς ακόμη μήνες.
Η ταχεία στρατιωτική κατάρρευση της Κράινα συνοδεύτηκε από μία μαζική μετακίνηση του σερβικού πληθυσμού (Danner, 1998· Euronews, 2024· Humanitarian Law Center, 2015· UNHCR, 2005). Ήδη από την έναρξη της επίθεσης, χιλιάδες κάτοικοι εγκατέλειψαν τις πόλεις και τα χωριά τους, κατευθυνόμενοι κυρίως προς τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και τη Σερβία (Danner, 1998· ICTY, 2012, σ. 31, παρ. 87). Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό τους κυμαίνονται από περίπου 150.000 έως 250.000 Σέρβους της Κροατίας (Danner, 1998· Euronews, 2024· Humanitarian Law Center, 2015· UNHCR, 2005). Η έξοδος αυτή αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες προσφυγικές μετακινήσεις του πολέμου στην Κροατία (Danner, 1998).
Σε σχετική συνέντευξη που έδωσε ο Κροάτης Πρόεδρος όταν ερωτήθηκε για το γεγονός αυτό δήλωσε ότι «φαίνεται πως το μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού ήταν με το μέρος της πολιτοφυλακής και οι υπόλοιποι παραπλανήθηκαν στην ιδέα πως είμαστε φασίστες / ουστάζι ναζί και αποφάσισαν να διαφύγουν. Οι Σέρβοι δεν έχουν παρά να κατηγορήσουν τον εαυτό τους» (BBC).
Η τύχη όσων παρέμειναν στην περιοχή αποτέλεσε επίσης αντικείμενο διεθνούς καταγραφής και δικαστικής διερεύνησης, καθώς αναφέρθηκαν δολοφονίες αμάχων, λεηλασίες, εμπρησμοί και καταστροφές σε σερβικές κατοικίες και χωριά (Danner, 1998· ICTY, 2012, σ. 1, παρ. 2). Το ICTY εξέτασε εκτενώς τις ενέργειες των κροατικών δυνάμεων τόσο κατά τη διάρκεια της επιχείρησης όσο και κατά τους μήνες που ακολούθησαν (ICTY, 2012, σ. 1, παρ. 2). Ωστόσο, η δικαστική αποτίμηση της επιχείρησης υπήρξε σύνθετη: το 2011 ο Άντε Γκοτόβινα και ο Μλάντεν Μάρκατς καταδικάστηκαν πρωτοδίκως σε 24 και 18 χρόνια φυλάκισης αντίστοιχα (ο Ίβαν Τσερμάκ αθωώθηκε πρωτοδίκως), ενώ το 2012 το Εφετείο του ICTY ανέτρεψε τις καταδίκες τους και τους αθώωσε (Clark, 2013, σ. 399–423· ICTY, 2011, παρ. 2620–2623· ICTY, 2012, σ. 2, 35, παρ. 3–5, 98). Σε στρατιωτικό επίπεδο, πάντως, η «Καταιγίδα» είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση της Κράινα και την επαναφορά σχεδόν ολόκληρης της περιοχής υπό τον έλεγχο του Ζάγκρεμπ (Danner, 1998).
Τρεις δεκαετίες μετά, οι πληγές των πολέμων της Γιουγκοσλαβίας δεν έχουν ακόμη πλήρως επουλωθεί. Η αναγνώριση των εγκλημάτων πολέμου, η απόδοση δικαιοσύνης και η αποκατάσταση αδικιών εξακολουθούν να αποτελούν ζητήματα στις διπλωματικές σχέσεις των κρατών της περιοχής. Η Επιχείρηση Καταιγίδα και η τύχη του σερβικού πληθυσμού της Κράινα, όπως και οι αντιδράσεις απέναντι στην απόδοση τιμών στον καταδικασμένο για εγκλήματα πολέμου Μλάντιτς, αντανακλούν τις διαφορετικές προσεγγίσεις του παρελθόντος στη Σερβία και την Κροατία. Οι διαφωνίες αυτές επηρεάζουν τις διμερείς σχέσεις και συνδέονται με την ευρωπαϊκή προοπτική της περιοχής, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να αποδίδει σημασία στη συνεργασία με τους διεθνείς δικαστικούς θεσμούς και στην αντιμετώπιση της κληρονομιάς των πολέμων στο πλαίσιο της διεύρυνσης στα Δυτικά Βαλκάνια. Οι αντιδράσεις των ευρωπαϊκών θεσμών στην κηδεία του Μλάντιτς το 2026 υπογραμμίζουν ότι η διαχείριση της κληρονομιάς των πολέμων εξακολουθεί να αποτελεί ζήτημα στις σχέσεις της περιοχής με την ΕΕ (ABC News, 2026· Euronews, 2026c). Επομένως, η ευρωπαϊκή πορεία της Σερβίας δεν εξελίσσεται ανεξάρτητα από τις ιστορικές διαφωνίες της με την Κροατία, χωρίς ωστόσο να καθορίζεται αποκλειστικά από αυτές.
Βιβλιογραφία/Πηγές
- Βιβλία
Burg S. L. & Shoup P. (1999). The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention. M. E. Sharpe.
arijan D. (2010). Storm. Croatian Homeland War Memorial and Documentation Centre. Διαθέσιμο σε: https://www.scribd.com/document/348130797/Marijan-Davor-Storm-Oluja-Engleski
Ramet S. P. (2002). Balkan Babel: The disintegration of Yugoslavia from the death of Tito to the fall of Milošević (4η έκδ.). Westview Press.
- Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Clark J. N. (2013). Courting controversy: The ICTY’s acquittal of Croatian generals Gotovina and Markač. Journal of International Criminal Justice, 11(2), 399–423. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/jicj/mqt009
- Πρωτογενείς πηγές
ICJ. (2015). Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Serbia): Summary of the Judgment of 3 February 2015 (Summary 2015/1). Διαθέσιμο σε: https://api.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/118/18450.pdf
ICTY. (2007a). Prosecutor v. Ante Gotovina, Ivan Čermak and Mladen Markač: Submission of public version of Prosecution Pre-Trial Brief (Case No. IT-06-90-PT, 23 Μαρτίου 2007). Διαθέσιμο σε: https://www.icty.org/x/cases/gotovina/custom3/en/pros-ptb.pdf
ICTY. (2007b). Summary of judgment for Milan Martić (12 Ιουνίου 2007). Διαθέσιμο σε: https://www.icty.org/en/case/martic
ICTY. (2011). Prosecutor v. Gotovina et al.: Trial judgment (Case No. IT-06-90-T, 15 Απριλίου 2011). Διαθέσιμο σε: https://www.icty.org/x/cases/gotovina/tjug/en/110415_judgement_vol2.pdf
ICTY. (2012). Prosecutor v. Gotovina and Markač: Appeal judgment (Case No. IT-06-90-A, 16 Νοεμβρίου 2012). Διαθέσιμο σε: https://www.icty.org/x/cases/gotovina/acjug/en/121116_judgement.pdf
UN Security Council. (1992a). Resolution 727 (1992) (S/RES/727, 8 Ιανουαρίου 1992). Διαθέσιμο σε: https://digitallibrary.un.org/record/134301
UN Security Council. (1992b). Resolution 743 (1992) (S/RES/743, 21 Φεβρουαρίου 1992). Διαθέσιμο σε: https://digitallibrary.un.org/record/137965
UN Security Council. (1995). Resolution 981 (1995) (S/RES/981). Διαθέσιμο σε: https://digitallibrary.un.org/record/174991
- Ειδησεογραφικές πηγές/blogs
ABC News. (2026). EU leaders condemn Serbia’s funeral honors for Ratko Mladic, raising doubts over membership bid. Διαθέσιμο σε: https://abcnews.com/International/wireStory/eu-leaders-condemn-serbias-funeral-honors-ratko-mladic-136267817
Balkan Insight. (2026). European parliamentarians slam Serbia for “disturbing” funeral of Ratko Mladic. Διαθέσιμο σε: https://balkaninsight.com/2026/09/15/european-parliamentarians-slam-serbia-for-disturbing-funeral-of-ratko-mladic/btj/
Barukčić M. (2011). “Oluja je odrađena fantastično i vojno savršeno!”. tportal. Διαθέσιμο σε: https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/oluja-je-odradena-fantasticno-i-vojno-savrseno-20110802
BBC. (χ.χ.). The Death of Yugoslavia [Απόσπασμα τηλεοπτικού ντοκιμαντέρ]. YouTube. Διαθέσιμο σε: https://www.youtube.com/watch?v=JF0BEhhssaI&t=1s
Better Evidence Project. (χ.χ.). Ending the armed conflict in Croatia. Διαθέσιμο σε: https://bep.carterschool.gmu.edu/ending-the-armed-conflict-in-croatia/
Croatian Ministry of Foreign and European Affairs. (χ.χ.). On 1 July 2013 Croatia has become the 28th Member State of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://mvep.gov.hr/on-1-july-2013-croatia-has-become-the-28th-member-state-of-the-european-union/175446
Croatian Parliament. (χ.χ.). 5 August – Victory and Homeland Thanksgiving Day and the Day of Croatian Defenders. Διαθέσιμο σε: https://www.sabor.hr/en/about-parliament/history/important-dates/5-august-victory-and-homeland-thanksgiving-day-and-day
Crvenkovic N. (2005). Home again, 10 years after Croatia’s Operation Storm. UNHCR. Διαθέσιμο σε: https://www.unhcr.org/uk/news/stories/home-again-10-years-after-croatias-operation-storm
Danner M. (1998). Operation Storm. The New York Review of Books. Διαθέσιμο σε: https://www.nybooks.com/articles/1998/10/22/operation-storm/
Euronews. (2024). Croatia marks 29 years since decisive Bosnian war Storm offensive. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/my-europe/2024/08/05/croatia-marks-29-years-since-decisive-bosnian-war-storm-offensive
Euronews. (2026a). Convicted Bosnian Serb war criminal Ratko Mladić dies in Hague prison. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/2026/08/27/convicted-bosnian-serb-war-criminal-ratko-mladic-dies-in-hague-prison
Euronews. (2026b). EU warns Serbia Ratko Mladić’s funeral is “important test” for future membership. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/2026/09/04/eu-warns-serbia-ratko-mladics-funeral-is-important-test-for-future-membership
Euronews. (2026c). EU institution leaders blast Serbia over “shocking” Ratko Mladić’s funeral. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/2026/09/08/eu-institution-leaders-blast-serbia-over-shocking-ratko-mladics-funeral
Hina. (2014). Croatia marks Victory and Homeland Thanksgiving Day on August 5. Croatian Parliament. Διαθέσιμο σε: https://sabor.hr/en/press/news/croatia-marks-victory-and-homeland-thanksgiving-day-august-5
Humanitarian Law Center. (2015). On the occasion of 20 years since Storm, victims have to become the responsibility of the society and institutions of Serbia and Croatia. Διαθέσιμο σε: https://www.hlc-rdc.org/en/public-information/press-releases-informisanje/on-the-occasion-of-20-years-since-storm-victims-have-to-become-the-responsibility-of-society-and-institutions-of-serbia-and-croatia/
Μηχανή του Χρόνου. (2019). Επιχείρηση «καταιγίδα» στα Βαλκάνια. Ο διωγμός 200.000 Σέρβων από την Κράινα και η ανεξαρτησία της Κροατίας. Διαθέσιμο σε: https://www.mixanitouxronou.gr/epicheirisi-quot-kataigida-quot-sta-valkania-o-diogmos-200-000-servon-apo-tin-kraina-kai-i-anexartisia-tis-kroatias/
Πηγή εικόνας
AFP/BBC. (2015). Croatia celebrates military anniversary as Serbs mourn. Διαθέσιμο σε: https://www.bbc.com/news/world-europe-33786067