Γράφει ο Φίλιας Αντώνης,
Η ελευθερία του λόγου αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για τη διατήρηση της δημοκρατίας και παράλληλα απαραίτητο στοιχείο του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού. Οι ιστορικές καταβολές του ζητήματος αυτού τοποθετούνται στην αρχαιότητα και συγκεκριμένα στην αρχαία Ελλάδα, όπου η ελευθερία του λόγου ως έννοια ταυτιζόταν με την παρρησία, δηλαδή την ελεύθερη και θαρραλέα έκφραση γνώμης και την ισηγορία, δηλαδή το ίσο δικαίωμα των πολιτών να λαμβάνουν τον λόγο στις συνελεύσεις (Bejan, 2019, σ. 97-100). Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή έχει ανατραπεί πλήρως ο τρόπος και η ταχύτητα διασποράς πληροφοριών και έχουν αναδυθεί ποικίλα προβλήματα σχετιζόμενα με την παραπληροφόρηση. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή ένωση (εφεξής ΕΕ) καλείται να αναπτύξει μηχανισμούς αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης, διασφαλίζοντας παράλληλα πως δεν θα περιοριστεί δυσανάλογα το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου.
Στην ΕΕ το δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης κατοχυρώνεται ρητά. Συγκεκριμένα, γίνεται εκτενής αναφορά σε αυτό τόσο στο άρθρο 11 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (εφεξής ΧΘΔ), όσο και στο άρθρο 10 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (εφεξής ΕΣΔΑ) (European Union, 2012; Council of Europe, 1950). Ωστόσο, η ελευθερία του λόγου δεν αποτελεί απόλυτο δικαίωμα. Αντιθέτως, ο ΧΘΔ στη παράγραφο 1 του άρθρου 52 την οριοθετεί αναφέροντας πως τυχόν περιορισμοί της θα πρέπει να προβλέπονται από τον νόμο και να σέβονται τα ουσιώδη δικαιώματά της, να τηρούν την αρχή της αναλογικότητας και να εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον. Ακόμη, η ΕΣΔΑ στη παράγραφο 2 του άρθρου 10 αναφέρει εκτενώς τις προϋποθέσεις που αιτιολογούν τον περιορισμό της. Επιπρόσθετα το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων τονίζει πως η ελευθερία του λόγου διέπεται από δικαιώματα και υποχρεώσεις, ενώ οι περιπτώσεις παρεμπόδισής της θα πρέπει να εξυπηρετούν σκοπούς δημοσίου συμφέροντος (European Court of Human Rights, 2022). Παρά ταύτα, προκύπτει το παράδοξο πως παρόλο που η παραπληροφόρηση είναι ένα φαινόμενο που υπονομεύει άμεσα τη δημόσια συζήτηση, εντούτοις η λήψη μέτρων εναντίων της μπορεί να οδηγήσει εν τέλει στη πρόκληση αποτρεπτικών αποτελεσμάτων (chilling effects) στην ελευθερία του λόγου, όπως λογοκρισία και παρακολούθηση στο διαδίκτυο (Batura et al., 2021, σσ. 21-22).
Η έννοια της παραπληροφόρησης εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της διαταραγμένης πληροφόρησης και η επιστημονική ανάλυση του φαινομένου απαιτεί τον διαχωρισμό των διαφορετικών μορφών που συναντώνται, ούτως ώστε αυτές να μην συγχέονται μεταξύ τους (Wardle & Derakhshan, 2017, σ. 20). Η διαταραγμένη πληροφόρηση διακρίνεται σε τρία διαφορετικά είδη: τη παραπληροφόρηση, την εσφαλμένη πληροφόρηση και την κακόβουλη πληροφόρηση. Η παραπληροφόρηση (Dis-information) ορίζεται ως η πληροφορία που είναι ψευδής και έχει ως σκοπό να βλάψει ένα άτομο, κοινωνική ομάδα, οργανισμό ή χώρα (Wardle & Derakhshan, 2017, σ. 20). Αντίθετα, η εσφαλμένη πληροφόρηση (Mis-information) ορίζεται ως η πληροφορία που είναι ψευδής, αλλά δεν δημιουργείται με την πρόθεση να προκαλέσει βλάβη, ενώ η κακόβουλη πληροφόρηση (Mal-information) θεωρείται η πληροφορία που βασίζεται στην πραγματικότητα αλλά χρησιμοποιείται με σκοπό να προκαλέσει βλάβη σε ένα άτομο, οργανισμό ή χώρα (Wardle & Derakhshan, 2017, σ. 20). Η παραπληροφόρηση απέχει παρασάγγας από την εσφαλμένη και την κακόβουλη πληροφόρηση, λόγω του γεγονότος πως εμπεριέχει a priori πρόθεση να παραπλανήσει τον δέκτη της πληροφορίας με ψεύδη. Έχει ευρεία χρήση σε ζητήματα πολιτικής και ιδεολογικής φύσεως, καθώς αποτελεί κύριο όπλο των λαϊκιστών με σκοπό τη διαστρέβλωση της αλήθειας και τη δημιουργία μίας επίπλαστης πραγματικότητας (Hameleers et al., 2020). Η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης ανάγεται, λοιπόν, σε ζήτημα που απαιτεί άμεση παρέμβαση εξαιτίας της δυνατότητας αυτής να υπονομεύει τη δημοκρατία.
Το πρόβλημα, της έμπρακτης αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης χωρίς να θιγεί το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου γίνεται σε όλη του την έκταση αντιληπτό και μεταξύ Ευρωπαίων Αξιωματούχων με τη Roberta Metsola, πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, να σημειώνει ότι “Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε να εξαπλωθεί αυτή η καταστροφική αφήγηση, η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση χωρίς να την αντιμετωπίσουμε” (European Parliament, 2024). Σε αυτό το πλαίσιο, ΕΕ έχει υιοθετήσει μία σειρά σημαντικών πρωτοβουλιών. Αρχικά, στα άρθρα 34 και 35 του Κανονισμού (ΕΕ) 2065/2022, γνωστός και ως Κανονισμός Ψηφιακών Υπηρεσιών (Digital Services Act, DSA) θέτει στους παρόχους επιγραμμικών πλατφορμών τους πιθανούς συστημικούς κινδύνους που ενέχουν από το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου, προβάλλοντας και μηχανισμούς περιορισμού. Επιπρόσθετα, η ΕΕ μέσω του Κανονισμού (ΕΕ) 1686/2024, γνωστού και ως AI-ACT, θεσμοθέτησε τη καταπολέμηση της παραπληροφόρησης μέσω της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης, απαιτώντας τη κατάλληλη επισήμανση σε περιεχόμενο που παράγεται με τη συνδρομή της. Τέλος, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1083 καθόρισε τις διασφαλίσεις για την ανεξάρτητη λειτουργία των παρόχων μέσων ενημέρωσης, καθορίζοντας παράλληλα και τα καθήκοντά τους.
Το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης λαμβάνει καθολική αναγνώριση στην ΕΕ και οι περιορισμοί που τίθενται έχουν ως σκοπό να το προστατέψουν από πιθανούς συστημικούς κινδύνους. Οι περιορισμοί αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία στην εποχή της κυριαρχίας των ηλεκτρονικών μέσων και της ταχείας διάδοσης της πληροφορίας. Η Ένωση οφείλει να επιμείνει σε αυτή τη προσπάθεια αυστηροποιόντας τις νομικές συνέπειες για όσους αποτελούν συστημικό κίνδυνο έναντι της ελευθερίας του λόγου και καταλήγουν να την υπονομεύουν άμεσα.
Βιβλιογραφία:
Βιβλία:
Bejan, T. M. (2019). Two concepts of freedom (of speech). Proceedings of the American Philosophical Society, 163(2), σ. 95-107.
https://www.amphilsoc.org/sites/default/files/2020-03/attachments/Bejan.pdf
Άρθρα ακαδημαϊκών πηγών:
Batura, O., Holznagel, B., Hartmann, S., Kalbhenn, J., Lubianiec, K., & Steininger, C. (2021). The fight against disinformation and the right to freedom of expression (Study PE 698.016). Policy Department for Citizens’ Rights and Constitutional Affairs, European Parliament.
Hameleers, M., Powell, T. E., Van Der Meer, T. G. L. A., & Bos, L. (2020). A picture paints a thousand lies? The Effects and Mechanisms of Multimodal Disinformation and Rebuttals Disseminated via Social Media. Political Communication, 37(2), 281-301 https://doi.org/10.1080/10584609.2019.1674979
Πρωτογενείς πηγές:
Council of Europe. (1950). European Convention on Human Rights. Council of Europe. https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_eng
European Court of Human Rights. (2022). Guide on Article 10 of the European Convention on Human Rights: Freedom of expression. Council of Europe / European Court of Human Rights. Last update: 28.02.2026.
https://ks.echr.coe.int/web/echr-ks/d/guide_art_10_eng
European Parliament. (2024, March 21). Metsola at the European Council: This election will be the test of our systems. Press Room – European Parliament. https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20240321IPR19532/metsola-at-the-european-council-this-election-will-be-the-test-of-our-systems
European Union. (2012). Charter of Fundamental Rights of the European Union. Official Journal of the European Union, C 326, 391–407. http://data.europa.eu/eli/treaty/char_2012/oj
European Union. (2022). Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market For Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act). Official Journal of the European Union, L 277, 1–102. http://data.europa.eu/eli/reg/2022/2065/oj
European Union. (2024a). Regulation (EU) 2024/1083 of the European Parliament and of the Council of 11 April 2024 establishing a common framework for media services in the internal market (European Media Freedom Act). Official Journal of the European Union, L 2024/1083. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1083/oj
European Union. (2024b). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union, L 2024/1689. http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policymaking (Council of Europe Report DGI(2017)09). Council of Europe.
Πηγή εικόνας: Dickinson, K. (2023, September 5). Disarming disinformation: How to understand and counter the “post-truth playbook”. Big Think. https://bigthink.com/the-learning-curve/on-disinformation/