Γράφει ο Κωνσταντίνος-Ραφαήλ Χρόνης
Στον παγκόσμιο χάρτη καταγράφονται περίπου 195 αναγνωρισμένα κράτη, τα οποία συμμετέχουν ή έχουν καθεστώς παρατηρητή στον Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών. Από τον Καναδά μέχρι τη Μογγολία και από τη Βραζιλία έως το Μπουτάν και τη Σομαλία, αυτά τα κράτη συγκροτούν τη διεθνή κοινότητα. Παράλληλα, υπάρχουν περιοχές που λειτουργούν ως ανεξάρτητες οντότητες χωρίς πλήρη αναγνώριση, όπως η Ταϊβάν και η Σομαλιλάνδη. Αν και δεν εμφανίζονται πάντα επίσημα, επηρεάζουν σημαντικά τις πολιτικές και γεωστρατηγικές ισορροπίες.
Ένα τέτοιο κράτος αποτελεί και η Δημοκρατία της Οσσετίας, ή μάλλον οι Δημοκρατίες της Οσσετίας. Σήμερα υπάρχει η Αυτόνομη Δημοκρατία της Βόρειας Οσσετίας-Αλανίας στον Ρωσικό Καύκασο και η Δημοκρατία της Νότιας Οσσετίας στη Βόρεια Γεωργία, ανάμεσα στα σύνορα Ευρώπης και Ασίας, Δύσης και Ανατολής. Αυτό το έθνος πολλές φορές έχει απασχολήσει τη διεθνή κοινότητα και πολλοί το χαρακτηρίζουν ως ένα “Buffer State”, μία οντότητα, δηλαδή, που συνήθως αποτρέπει τη σύγκρουση μεταξύ μεγαλύτερων οντοτήτων. Γιατί είναι όμως τόσο σημαντικό αυτό το έθνος και αξίζει να κάνουμε μία αναφορά πάνω του; Ποια η σημασία του στη διεθνή κοινότητα και ποια η ιστορία του;
Ιστορικά, από την αρχαιότητα έως σήμερα, ο Καύκασος υπήρξε ένας τόπος με πολλαπλές εθνότητες και αδιάκοπες συγκρούσεις μεταξύ τους. Η ιστορία των Οσσετών (το όνομα των οποίων μέχρι τον 16ο αιώνα ήταν Αλανοί) ξεκινάει τον 1ο αιώνα μ.Χ., ως ένα αποσχισμένο Σκυθικό φύλο, Ιρανικής καταγωγής. Κατοικούσε στον Βόρειο Καύκασο και τις Νότιες Στέπες (Alemany, 2000). Οι Οσσέτιοι έχουν τη δική τους γλώσσα, με κυριλλικούς και λατινικούς, χαρακτήρες, αν και πρόκειται για συγγενική των Φαρσί, της Περσίας.
Κατά τον Μεσαίωνα κατείχαν τη φήμη των πολεμοχαρών και αιμοβόρων στρατιωτών, για αυτό και αποτέλεσαν μισθοφόροι πολλών Αυτοκρατοριών, κατά κύριο λόγο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Τον 10ο αιώνα εγκατέλειψαν επίσημα τον ζωροαστρισμό και τον πολυθεϊσμό, υιοθετώντας την Ορθόδοξη Χριστιανική Πίστη, ως επίσημη θρησκεία του κράτους (Alemany, 2000).
Με τη βοήθεια της Συνθήκης του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, στα τέλη του 18ου αιώνα, η Ρωσία εγκαθίσταται στη περιοχή και καταλαμβάνει την Οσσετία (Braithwaite, 2022). Με τη πάροδο του χρόνου εμφανίζονται ρωσικές εγκαταστάσεις και φρούρια στη περιοχή, όπως και το Βλαντικαβκάζ (1784) – αποτελεί σημερινή πρωτεύουσα της Βόρειας Οσσετίας μέχρι και σήμερα. Υπό Αικατερίνης της Μεγάλης, αποκτούν πολλά κοινοτικά και εθιμικά δικαιώματα.
Προχωρώντας στους αιώνες, κατά την Οκτωβριανή Επανάσταση, αρχικά, οι Οσσετοί δεν συμμετείχαν ενεργά σε κανένα από τα δύο στρατόπεδα, ούτε των Λευκών, ούτε των Κόκκινων. Το 1918 ξεκινού να οργανώνονται κόκκινες πολιτοφυλακές στη περιοχή και η Οσσετία προσχωρεί στην Mountain Autonomous Soviet Socialist Republic (ένα αυτόνομο σοβιετικό όργανο τοπικής εμβέλειας με σκοπό να εισέλθει ο Βόρειος Καύκασος, στην Σοβιετική Ένωση, ως μία οργανωμένη οντότητα).
Το 1920-1922, ωστόσο, δέχονται αφόρητες πιέσεις και διωγμούς από τους Γεωργιανούς εθνικιστές, οι οποίοι μάχονται για την ανεξαρτησία τους. Ως επιβράβευση για τη πίστη τους στα σοβιετικά ιδεώδη, οι σοβιετικές αρχές παρέχουν στη Βόρεια Οσσετία ένα καθεστώς Αυτόνομης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας, ενώ στη δε Νότια ένα καθεστώς αυτόνομου Ομπλαστ (Oblast) εντός της ΣΣΔ της Γεωργίας. Παρόλο που υπήρχαν συζητήσεις για να αποτελέσουν ένα ενιαίο κράτος, αυτές τερματίστηκαν γρήγορα υπό τον φόβο ότι αυτό θα έδινε ελπίδες για αυτονομία και σε άλλα Καυκάσια Κράτη (Τσετσένοι, Κιρκάσιοι) και η απόσχιση και άλλων εδαφών από τη Γεωργία θα οδηγούσε σε περαιτέρω συγκρούσεις στη περιοχή (The Cold War, 2024) .
Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, πολέμησαν στον Κόκκινο Στρατό κατά τον Ναζί και σχημάτισαν τοπικές επαναστατικές ομάδες κατά των κατακτητών. Επί Στάλιν δεν ταλανίστηκαν, όσο οι υπόλοιπες Καυκάσιες εθνότητες – κατά κύριο λόγο Τσετσένοι και Ινγούσιοι – με διωγμούς, μαζικές απελάσεις σε γκούλαγκ και εθνοτικές εξορίες στη Σιβηρία (Solzhenitsyn, 1973). Αντίθετα, τους δόθηκε μεγαλύτερη αυτονομία, ιδιαίτερα στο Βόρειο κομμάτι (The Cold War, 2024).
Στον σύγχρονο αιώνα, και με τη διάλυση της ΕΣΣΔ, οι Οσσέτιοι ήρθαν αντιμέτωποι με μία πολύ δύσκολη κατάσταση για το έθνος τους. Το Βόρειο τμήμα καθιερώθηκε επίσημα ως κομμάτι της Ρωσικής Ομοσπονδίας και το Νότιο, της Γεωργίας, όπως είχε καθιερωθεί επί ΕΣΣΔ (The Cold War, 2024). Επιπλέον, τo 1992, πραγματοποιήθηκε και ο πόλεμος Ινγκουσίας-Οσσετίας, καθώς πολλοί Ινγκούσιοι (γειτονικός μουσουλμανικός λαός της Οσσετίας), διεκδικούσαν τμήματα της Βόρειας Οσσετίας. Ύστερα από μία σύντομη αιματοχυσία, η περιοχή παρέμεινε στην Οσσετία (The Cold War, 2024).
Η κυριότερη σύγκρουσή πραγματοποιήθηκε στο Νότιο τμήμα της Οσσετίας – στο Γεωργιανό έδαφος – όπου οι Οσσέτιοι ξεκίνησαν να συγκρούονταιμε τους Γεωργιανούς από το 1991, αμέσως μετά τη πτώση της ΕΣΣΔ, με σκοπό την ανατροπή του διατάγματος 142 του Ανωτάτου Σοβιέτ και την ανεξαρτησία της Νότιας Οσσετίας από την κυβέρνηση της Τιφλίδας. Λέγεται πως 100.000 Οσσέτιοι πρόσφυγες κατέφυγαν από τη Γεωργία και τη Νότια Οσσετία στη Ρωσία για να αποφύγουν μία εθνική κάθαρση (UNGA, 2011). Τα γεωργιανά στρατεύματα, μη μπορώντας να δεχθούν ότι η Νότια Οσσετία μπορούσε να αποσχισθεί και να ενωθεί με τη Βόρεια, για χρόνια συνέχιζαν να οργανώνουν στρατιωτικές ασκήσεις κατά του Τσχινβαλί (πρωτεύουσα Νότιας Οσσετίας).
Το 1992, η Δημοκρατία της Βόρειας Οσσετίας δέχθηκε κύματα προσφύγων από τη Νότια και συνοικίες της Τιφλίδας, του Γκόρι και άλλων πόλεων, συνολικά παραπάνω από 40.000 πολίτες (International Committee of the Red Cross, 2009). Η κατάσταση είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο, που η Βόρεια Οσσετία έστειλε τελεσίγραφο στη Μόσχα, ότι δε θα προχωρήσει σε καμία ομοσπονδιακή πράξη και συνεργασία με τη ρωσική διοίκηση, εάν η τελευταία δεν απαντήσει στις εχθροπραξίες. Το ίδιο έτος οι δύο πλευρές φαίνεται να καταβάλλουν προσπάθειες ειρηνικής προσέγγισης, όπως τη Συμφωνία στο Σόχι, μεταξύ της Γεωργίας, της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της Βόρειας Οσσετίας. Μερικές συμπλοκές ακολούθησαν και στα επόμενα χρόνια, με πολλές να επιφέρουν και ανθρώπινες απώλειες (ICRC, 2009).
Το 2008, μετά από μία ακόμα γεωργιανή εμπλοκή στη περιοχή, η Ρωσία αποφάσισε να επέμβει και σε στήριξή των Οσσετών, έστειλε 8.000 στρατιώτες να καταλάβουν τη περιοχή και κάποια επιπλέον εδάφη, με άλλους 15.000 να καταλαμβάνουν το κρατίδιο της Αμπκαζίας, μίας γειτονικής μειονότητας, στις ακτές του Ευξείνου Πόντου (ICRC, 2009).
Η κατάσταση ξέφυγε και οι όλες εμπλοκές απασχόλησαν την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Αμερικανική ηγεσία και την ίδια τη Μόσχα με κύριους πρωταγωνιστές τον Γάλλο Πρόεδρο Σαρκοζί και τον Ρώσο ομόλογο του Δ. Μεντβέντεβ (OSCE, 2008).
Το 2022, κάτω από τη σκιά του Ρωσο-ουκρανικού πολέμου, ο Πρόεδρος της Νότιας Οσσετίας, Α. Μπιμπίλοβ, έχοντας χάσει τις εκλογές, πέρασε σε ένα δημοψήφισμα για το αν το “κράτος” του έπρεπε να ενωθεί με τη Βόρεια Δημοκρατία και συνάμα, με τη Ρωσική Ομοσπονδία. Ωστόσο το Κρεμλίνο και ο επόμενος πρόεδρος, έσπευσαν να ακυρώσουν το δημοψήφισμα, καθώς θα επανέφερε εντάσεις και σε άλλα μέτωπα. Σε καμία περίπτωση δεν θα ήθελε να έχει υπό τον έλεγχό του μία περιοχή σαν τη Νότια Οσσετία (Jamestown, 2022): ολιγάνθρωπη (50-60 χιλιάδες κάτοικοι), χωρίς λιμάνια ή εμπορικούς δρόμους, ασήμαντη ποσότητα ορυκτών, πέρα από ασβεστόλιθο, μόλυβδο και ψευδάργυρο (The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation, 2026). Η πλούσια ξυλεία και οι υδάτινες πηγές της, οι οποίες χρησιμοποιούνται ως πηγές υδροηλεκτρικής ενέργειας, υπάρχουν ήδη στη Βόρεια Οσσετία (The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation, 2026).
Μετά τα γεγονότα του 2008, όπως την απόφαση της ανεξαρτησίας του Κοσσυφοπεδίου ή το NATO Summit 2008, στο οποίο έγινε γνωστό ότι η Ουκρανία και η Γεωργία θα μπορούσαν να εισχωρήσουν στο ΝΑΤΟ, η Ρωσία ένιωσε να απειλείται. Αυτή η Νατοϊκή “επέμβαση” στους γείτονες της και η αποδυνάμωση του συμμάχου της, της Σερβίας, φαίνεται να την οδήγησε να υπερασπιστεί τα δύο κρατίδια της Ν. Οσσετίας και της Αμπκαζίας. Ειδικότερα στη Νότια Οσσετία, αποφάσισε να στείλει στρατό και να χρησιμοποιήσει τους Οσσετούς ως Buffer State και δικαιολογία για να εμπλακεί στα εσωτερικά πράγματα της Γεωργίας. Έτσι αποδυνάμωσε τη Γεωργιανή Φιλοδυτική Κυβέρνηση, αποκτώντας ένα πάτημα στη χώρα και ένα τρόπο να υπενθυμίζει στους κυβερνώντες πως οτιδήποτε και να κάνουν, οφείλουν να έχουν πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού τους ότι οι Δυτικοί είναι στην άλλη πλευρά της γης, ενώ η Μόσχα μία ανάσα από τη πρωτεύουσα. Ταυτόχρονα, ενίσχυσε το εθνικό φρόνημα των Οσσετών για ένωση των δύο κρατιδίων και τη δημιουργία ενός, ηνωμένου και μοναδικού κράτους, ακόμα και εάν αυτό σημαίνει υποταγή στη Ρωσία. Ρωσικά στρατεύματα επενέβησαν στη περιοχή, αναλαμβάνοντας ρόλο ειρηνοπαρατηρητών και συνοριοφυλάκων.
Μέχρι και σήμερα, η Νότια Οσσετία βρίσκεται σε κατάσταση αναβρασμού και ανησυχίας για το μέλλον. Τόσο η Γεωργία επιθυμεί τη περιοχή, για να αναδείξει τον εαυτό της ως ισχυρό παράγοντα στη περιοχή του Καυκάσου, όπου κανείς δεν παρεμβαίνει στις εσωτερικές της υποθέσεις, όσο και η Ρωσία, η οποία θέλει να παρουσιάσει στις Δυτικές Δυνάμεις, μία Ρωσία, ακόμα κυρίαρχο και κοσμοκράτορα. Η Μόσχα επιθυμεί να δημιουργήσει μία απόσταση ασφαλείας από τη Δύση, έστω και εάν αυτό σημαίνει τη δημιουργία τεχνιτών κρατών και αναζωπυρώσεις εθνικών φρονημάτων. Επιπλέον και στις δυο περιοχές επιχειρούν μεγάλοι οργανισμοί, όπως το CSTO (Ρωσικό ΝΑΤΟ),
Το Συμβούλιο της Ευρώπης, ο OSCE, και άλλοι οργανισμοί, παρόλα αυτά κανείς τους δεν την αναγνωρίζει ως ανεξάρτητο κράτος. Το 2008, ο τότε πρόεδρος του OSCE, Αλεξάντερ Σταμπ, μάλιστα είχε κατηγορήσει τη ρωσική επιθετικότητα: «Η Ρωσία θα πρέπει να ακολουθήσει τις αρχές του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (OSCE), σεβόμενη την εδαφική ακεραιότητα και την κυριαρχία της Γεωργία. […] Η διεθνής κοινότητα δεν μπορεί να αποδεχτεί μονομερώς καθορισμένες ζώνες ασφαλείας» (OSCE, 2008). Η διεθνείς κοινότητα ωστόσο έχει κατηγορήσει και τη γεωργιανή πλευρά, για τις αθλιότητες, τις επεμβάσεις και τη καταπίεση τόσο των Οσσετών κατοίκων. Σήμερα, μόνες χώρες που αναγνωρίζουν τη Νότια Οσσετία ως κράτος να είναι: η Ρωσία, η Συρία, η Νικαράγουα, η Βενεζουέλα και το Ναουρού (Reuters, 2009).
Φτάνοντας σταδιακά προς το συμπέρασμα,η Οσσετία αποτελεί έναν πραγματικά μοναδικό λαό, το μόνο Ιρανικό φύλλο της Ευρώπης, και ταυτόχρονα ένα Χριστιανικό έθνος, περικυκλωμένο από τις Μουσουλμανικές Εθνότητες του Βορείου Καυκάσου. Η κατάσταση παραμένει άλυτη, ενώ μοναδικός στόχος των Αλανών αποτελεί η ένωση των δυο Οσσετιών και η επικράτηση της ειρήνης ύστερα από τόσα χρόνια αιματοχυσιών και σφαγών, στη περιοχή (Guardian, 2009). Πρόκειται για μία από τις λίγες χώρες που επιθυμούν, με κυβερνητική, αλλά και λαϊκή βούληση, να τάσσονται στο ρωσικό στρατόπεδο, καθώς η ανεξαρτησία είναι μία λέξη που βρίσκεται ακόμα μακριά και μόνο η Μόσχα, λόγω των δικών της συμφερόντων δύναται να ενδιαφερθεί για τη περιοχή και την ανοικοδόμηση της.
Η χώρα αυτή αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα μίας οντότητας που υπάρχει στα μάτια κάποιων και δεν υφίσταται στα μάτια άλλων. Αποτελεί ένα καινοτόμο εργαλείο διπλωματίας της Μόσχας να κρατά μία απόσταση από τη Δύση, να επεμβαίνει στις υποθέσεις των γειτόνων της και να κατακτά περιοχές, στο όνομα μίας εκμεταλλευμένης μειονότητας, με τη ρωσική σημαία να κυματίζει.
Αν και δεν έχει κάποια υλική αξία σαν περιοχή, έχει στρατηγική, καθώς βρίσκεται στο κέντρο του Καυκάσου και λίγες ώρες από το Γιερεβάν και τη Τιφλίδα. Με την κατάληψη της, οι γείτονες της μπορούν να αποδείξουν τη δύναμη τους, και οι ίδιοι οι Οσσέτιοι, εκμεταλλευόμενοι τις όποιες διαθέσεις των γειτόνων τους, μπορούν να αναδιαμορφώνουν τις στρατηγικές τους, ώστε να μην σβήσει η φλόγα ενός τόσο μοναδικού έθνους και κάποτε να επέλθει η μεγάλη ένωση, Βορρά και Νότου.
Πρόκειται για έναν τόπο στο κέντρο μίας από της πιο εχθρικές, αμφιλεγόμενες και πληγείσες περιοχές του πλανήτη και κατ’ επέκταση ένα εργαλείο του Κρεμλίνου να σταματήσει τη νατοϊκή επέκταση στον Καύκασο και στα Μετα-Σοβιετικά Κράτη. Αυτό το Buffer State μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μία αρκετά μπερδεμένη περίπτωση του ποιος το ελέγχει και που θα ενταχθεί: στη Γεωργία, τη Ρωσία, την ΕΕ, το ΝΑΤΟ, μια ειδική/ μεικτή αρμοστεία ή εν τέλει την Οσσετία την ίδια;
Με όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, πρόκειται αληθινά για ένα έθνος, δύο οντότητες, αλλά καμία χώρα, καμία αναγνωρισμένη πατρίδα. Μία χώρα που άξια μπορεί να χαρακτηρισθεί μία ιδιαίτερη περίπτωση Buffer State, που αποτελεί σύνορο των δύο ηπείρων, κι όμως δεν είναι γνωστή από τη μεγάλη πλειοψηφία των δυτικών κοινωνιών. Ενδέχεται να επισκιάζεται από τη φήμη άλλων ταραχών και πολέμων της ηφυλίου, όμως δε πρέπει να ξεχνάμε ότι κρίνει το μέλλον 3 κρατών και ενός ολόκληρου έθνους.
Πηγές:
Al Jazeera (2022), Georgia’s South Ossetia cancels referendum on joining Russia Διαθέσιμο σε: https://www.aljazeera.com/news/2022/5/31/georgias-south-ossetia-cancels-referendum-on-joining-russia
Alemany A. (2000), Sources on the Alans: a Critical Compilation, Διαθέσιμο σε: https://www.academia.edu/1778103/15_Sources_on_the_Alans_a_Critical_Compilation?source=swp_shareBraithwaite R. (2022), Μια Σύντομη Ιστορία της Ρωσίας, Εκδόσεις Ψυχογιός
European Center for Minority Issues (2002): INTERNATIONAL INVOLVEMENT IN THE SOUTH CAUCASUS Natalie SABANADZE, Διαθέσιμο σε: file:///C:/Users/anzon/Desktop/odeth-ossetia/working_paper_15.pdf
European Center for Minority Issues: Minorities in the South Caucasus, Διαθέσιμο σε: https://www.ecmi.de/the-centre/25th-anniversary/anniversary-publication-bundles/minorities-in-the-south-caucasus
Guardian (2009), South Ossetia does not want to join Russia, says Moscow, Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/world/2008/sep/11/georgia.russia#:~:text=The%20Russian%20foreign%20minister%2C%20Sergey,the%20breakaway%20territory%20last%20month.
International Committee of the Red Cross (2009): Georgia/Russia, Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in South Ossetia. Διαθέσιμο σε: https://casebook.icrc.org/case-study/georgiarussia-independent-international-fact-finding-mission-conflict-south-ossetia
Jamestown (2022), Moscow Postpones South Ossetian Referendum on Joining Russia, Διαθέσιμο σε: https://jamestown.org/moscow-postpones-south-ossetian-referendum-on-joining-russia/
Markedonov S. (2015), Frozen Conflicts in Europe, The South Ossetian Conflict, pages 111-118, Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/j.ctvdf0bmg.11
Max Planck Institute (2009): Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia, Report, Volume I-III, 2009, Διαθέσιμο σε: https://www.mpil.de/en/pub/publications/archive/independent_international_fact.cfm
Michel Foucher and Jean-Dominique Giuliani (2008), Fondation Robert Schuman: THE EUROPEAN UNION AND THE RUSSO-GEORGIAN WAR
Moscow News (2008), North Ossetia-Alania: social and economic indicators looking up. Διαθέσιμο σε: https://web.archive.org/web/20090304123735/http://mnweekly.rian.ru/news/20080918/55347008.html
NATO (2008), Bucharest Summit Declaration: Issued by the Heads of State and Government participating in the meeting of the North Atlantic Council in Bucharest on 3 April 2008, Διαθέσιμο: https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/2008/04/03/bucharest-summit-declaration
OSCE (2008), OSCE Chairman condemns Russia’s recognition of South Ossetia, Abkhazia independence, Διαθέσιμο: https://www.osce.org/cio/50011
Reuters (2009), Pacific island recognises Georgian rebel region, Διαθέσιμο σε: https://web.archive.org/web/20190713105121/https://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-44730620091215
Shnirelman V. (2006), The Politics of a Name: Between Consolidation and Separation in the Northern Caucasus, Acta Slavica Iaponica, Tomus 23, pp. 37-73, Διαθέσιμο σε: https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/acta/23/02_shnirelman.pdf
Solzhenitsyn A. (1973), The Gulag Archipelago, Εκδόσεις Πάπυρος
The Cold War, (2024): The Soviet Seeds of the Georgian Civil War: Abkhazia, Ossetia, and Adjara, Διαθέσιμο σε: https://www.youtube.com/watch?v=7ntl34-t-WM&t=1149s
The Ministry of Foreign Affairs of the Russian Federation (2026): INFORMATION NOTE on the Republic of North Ossetia-Alania, Διαθέσιμο σε: https://mid.ru/en/foreign_policy/economic_diplomacy/vnesneekonomiceskie-svazi-sub-ektov-rossijskoj-federacii/1929213/
United Nations General Assembly (28 June 2011), A 65/891, Διαθέσιμο σε: https://docs.un.org/en/A/65/891
- Volume I: https://www.mpil.de/files/pdf4/IIFFMCG_Volume_I2.pdf
- Volume II: https://www.mpil.de/files/pdf4/IIFFMCG_Volume_II1.pdf
Πηγή Φωτογραφίας: Tripadavisor: Travel to the Republic of North Ossetia-Alania, Διαθέσιμο σε: https://www.tripadvisor.com.gr/Attraction_Review-g6749060-d6720951-Reviews-City_of_the_Dead-Dargavs_Republic_of_North_Ossetia_Alania_North_Caucasian_Distri.html#/media/6720951/?type=ALL_INCLUDING_RESTRICTED&albumid=-160&category=-160