Γράφει ο Μαλάκης Γιώργος
Η ενίσχυση της δικαστικής συνεργασίας σε ποινικές υποθέσεις εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνιστά μία από τις πλέον καθοριστικές εξελίξεις του σύγχρονου ευρωπαϊκού ποινικού δικαίου. Η σταδιακή οικοδόμηση του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης, ιδίως μετά το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Τάμπερε, ανέδειξε την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης ως θεμελιώδη άξονα της διακρατικής συνεργασίας, επιτρέποντας την ανάπτυξη μηχανισμών που διευκολύνουν ουσιωδώς την αποτελεσματική καταπολέμηση της διασυνοριακής εγκληματικότητας (Χλούπης, 2018, Craig & de Búrca, 2020).
Στο πλαίσιο αυτό, η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των διασυνοριακών εγκλημάτων, ιδίως στον τομέα του οργανωμένου και οικονομικού εγκλήματος, οδηγεί ολοένα συχνότερα σε περιπτώσεις στις οποίες περισσότερα από ένα κράτη-μέλη θεμελιώνουν ποινική δικαιοδοσία για την ίδια αξιόποινη πράξη. Η πραγματικότητα αυτή καθιστά πρακτικά αναπόφευκτη την εμφάνιση του φαινομένου του forum shopping, δηλαδή της στρατηγικής επιλογής της καταλληλότερης ή ευνοϊκότερης δικαιοδοσίας για την εκδίκαση μιας υπόθεσης (Mitsilegas, 2009, Luchtman, 2011). Ενδεικτικά, σε υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος με διασυνοριακή δράση, όπως περιπτώσεις διακίνησης ναρκωτικών ή οικονομικής απάτης μέσω πολλαπλών κρατών-μελών, δεν είναι ασυνήθιστο φαινόμενο περισσότερες εθνικές αρχές να θεωρούν ότι είναι αρμόδιες για την άσκηση ποινικής δίωξης. Στις περιπτώσεις αυτές, η επιλογή της δικαιοδοσίας μπορεί να εξαρτηθεί από παράγοντες όπως ο τόπος σύλληψης των δραστών, η έδρα της εγκληματικής οργάνωσης ή η τοποθεσία των κύριων αποδεικτικών στοιχείων, γεγονός που αναδεικνύει τον πρακτικό χαρακτήρα του forum shopping ως μηχανισμού διαχείρισης συγκρούσεων δικαιοδοσίας, όπως αναγνωρίζεται και στο ενωσιακό πλαίσιο για την πρόληψη συγκρούσεων αρμοδιότητας (Framework Decision 2009/948/JHA, Miettinen, 2013). Επομένως, το forum shopping δεν συνιστά τυποποιημένο θεσμικό εργαλείο του ενωσιακού δικαίου, αλλά ανακύπτει ως λειτουργική συνέπεια της συνύπαρξης πολλαπλών εθνικών δικαιοδοσιών εντός ενός ενιαίου, πλην όμως μη πλήρως ενοποιημένου, ποινικού χώρου.
Η ανάγκη διαχείρισης των ανωτέρω συγκρούσεων δικαιοδοσίας μετατοπίζει το επίκεντρο στην πρακτική διαδικασία επιλογής του καταλληλότερου forum για την άσκηση της ποινικής δίωξης. Στις περιπτώσεις αυτές, οι εθνικές διωκτικές αρχές καλούνται να αξιολογήσουν ποιο κράτος είναι καταλληλότερο να ασκήσει δίωξη, λαμβάνοντας υπόψη παραμέτρους όπως η διαθεσιμότητα και η προσβασιμότητα των αποδεικτικών στοιχείων, η αποτελεσματικότητα των εθνικών μηχανισμών, η ταχύτητα απονομής της δικαιοσύνης, καθώς και η δυνατότητα εκτέλεσης της ποινής (Klip, 2016). Υπό το πρίσμα αυτό, η επιλογή δικαιοδοσίας δεν αποτελεί ουδέτερη τεχνική διαδικασία, αλλά κρίσιμη στρατηγική απόφαση με άμεσες επιπτώσεις στην εξέλιξη και την έκβαση της ποινικής διαδικασίας.
Από λειτουργική άποψη, το forum shopping δύναται να συμβάλει ουσιωδώς στην αποτελεσματικότητα της ποινικής καταστολής. Η δυνατότητα επιλογής της καταλληλότερης δικαιοδοσίας επιτρέπει την ταχύτερη και πιο στοχευμένη διερεύνηση σύνθετων υποθέσεων, ιδίως όταν πρόκειται για εγκλήματα με πολυεπίπεδη διασυνοριακή διάσταση. Η ευελιξία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον όπου η εγκληματικότητα εκμεταλλεύεται τις ελευθερίες της ενιαίας αγοράς και τις διαφοροποιήσεις μεταξύ των εθνικών νομικών συστημάτων.
Στο πλαίσιο αυτό, η συμβολή οργανισμών όπως η Eurojust καθίσταται καθοριστική, καθώς μέσω μηχανισμών συντονισμού, όπως οι συντονιστικές συναντήσεις και οι κοινές ομάδες έρευνας (Joint Investigation Teams), διευκολύνουν την επίλυση συγκρούσεων δικαιοδοσίας και την αποφυγή παράλληλων διαδικασιών (Eurojust, Annual Reports). Παράλληλα, η Eurojust διαδραματίζει ενεργό ρόλο στην προώθηση συναίνεσης μεταξύ των εμπλεκόμενων κρατών-μελών ως προς τον καθορισμό της καταλληλότερης δικαιοδοσίας, εκδίδοντας μη δεσμευτικές γνώμες και κατευθυντήριες συστάσεις σχετικά με την επιλογή του αρμόδιου κράτους προς άσκηση της ποινικής δίωξης, όπως αποτυπώνεται και στις σχετικές κατευθυντήριες γραμμές της για τον προσδιορισμό της καταλληλότερης δικαιοδοσίας («Which jurisdiction should prosecute?»). Υπό την έννοια αυτή, το forum shopping μπορεί να εκληφθεί όχι ως παρεκκλίνουσα πρακτική, αλλά ως έκφραση λειτουργικής αναγκαιότητας στο πλαίσιο της σύγχρονης ποινικής συνεργασίας. Το forum shopping δεν αποτελεί αυτοτελές ή θεσμοθετημένο εργαλείο του ενωσιακού ποινικού δικαίου, αλλά πρακτική συνέπεια της συνύπαρξης περισσότερων εθνικών δικαιοδοσιών εντός του χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης. Η λειτουργία του μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να εξυπηρετήσει την αποτελεσματική ποινική καταστολή, ιδίως σε σύνθετες διασυνοριακές υποθέσεις. Ωστόσο, όταν η επιλογή της δικαιοδοσίας υπαγορεύεται από την αναζήτηση αυστηρότερου ή ευνοϊκότερου δικονομικού πλαισίου, εγείρονται σοβαρά ζητήματα προβλεψιμότητας, ισότητας των διαδίκων και προστασίας των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου.
Εντούτοις, τα ανωτέρω πλεονεκτήματα δεν στερούνται σοβαρών κινδύνων. Η επιλογή δικαιοδοσίας δύναται να επηρεάσει ουσιωδώς τη θέση του κατηγορουμένου, ιδίως όταν βασίζεται σε κριτήρια όπως η αυστηρότητα των ποινών, οι δικονομικές ιδιαιτερότητες ή το επίπεδο προστασίας των δικαιωμάτων υπεράσπισης σε ένα κράτος-μέλος. Στις περιπτώσεις αυτές, η διαδικασία επιλογής παύει να είναι ουδέτερη και ενδέχεται να οδηγήσει σε άνιση μεταχείριση, υπονομεύοντας την αρχή της δίκαιης δίκης, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Craig & de Búrca, 2020).
Επιπλέον, η απουσία σαφών και προβλέψιμων κριτηρίων για τον καθορισμό της αρμόδιας δικαιοδοσίας δημιουργεί ζητήματα ασφάλειας δικαίου, καθώς ο κατηγορούμενος αδυνατεί να προβλέψει με επαρκή βεβαιότητα το εφαρμοστέο νομικό πλαίσιο. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά στο σημείο αυτό η σχέση του forum shopping με την αρχή « ne bis in idem »ή ελληνιστί «ου δις επ’ αυτώ» (Wasmeier, 2006, Van Esbroeck, C-436/04, EU:C:2006:165), η οποία απαγορεύει τη διπλή δίωξη για την ίδια πράξη. Η ύπαρξη παράλληλων διαδικασιών σε διαφορετικά κράτη-μέλη ενδέχεται να οδηγήσει σε πρακτικές καταστρατήγησης της αρχής αυτής, ιδίως όταν δεν διασφαλίζεται επαρκής συντονισμός μεταξύ των αρμόδιων αρχών. Η σχετική προβληματική συνδέεται άμεσα και με τα όρια της αμοιβαίας εμπιστοσύνης στο ενωσιακό ποινικό δίκαιο (Mitsilegas, “The Limits of Mutual Trust”). Η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ιδίως στις υποθέσεις Gözütok και Brügge (C-187/01, C-385/01, Gözütok και Brügge EU:C:2003:87), επιβεβαιώνει ότι η αρχή εφαρμόζεται και σε αποφάσεις εισαγγελικών αρχών που θέτουν οριστικά τέλος στη διαδικασία, ενισχύοντας έτσι την προστασία του κατηγορουμένου και την ασφάλεια δικαίου.
Το φαινόμενο του forum shopping συνδέεται άρρηκτα και με την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης, η οποία αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της δικαστικής συνεργασίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η αρχή αυτή στηρίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών-μελών ως προς την ποιότητα και τη νομιμότητα των δικαστικών τους συστημάτων. Ωστόσο, όταν η επιλογή δικαιοδοσίας καθορίζεται από τις διαφοροποιήσεις μεταξύ των εθνικών συστημάτων, η έννοια της αμοιβαίας εμπιστοσύνης τίθεται υπό δοκιμασία, όπως αναδεικνύεται και στη σχετική βιβλιογραφία περί προσέγγισης ποινικών νομοθεσιών στην Ένωση (Weyembergh, 2005). Η εμπιστοσύνη αυτή δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως άκριτη αποδοχή, αλλά προϋποθέτει την ύπαρξη ουσιαστικών εγγυήσεων προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων (Ambos, 2018).
Προς την κατεύθυνση αυτή, στη θεωρία και την πρακτική έχουν προταθεί ορισμένα βασικά κριτήρια για τον καθορισμό της καταλληλότερης δικαιοδοσίας, τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλουν στη διαμόρφωση ενός περισσότερο προβλέψιμου πλαισίου. Τέτοια κριτήρια περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, τον τόπο τέλεσης της πράξης, τον τόπο επέλευσης του αποτελέσματος, την ιθαγένεια ή τη συνήθη διαμονή του κατηγορουμένου, τη διαθεσιμότητα των αποδεικτικών στοιχείων, καθώς και την ανάγκη διασφάλισης της αποτελεσματικής απονομής της δικαιοσύνης. Η σημασία των κριτηρίων αυτών αναγνωρίζεται και σε ενωσιακά εργαλεία συντονισμού, όπως η Απόφαση Πλαίσιο 2009/948/JHA, καθώς και στις κατευθυντήριες γραμμές της Eurojust. Η συστηματοποίηση των κριτηρίων αυτών θα μπορούσε να περιορίσει τον αυθαίρετο χαρακτήρα της επιλογής δικαιοδοσίας, ενισχύοντας παράλληλα την ασφάλεια δικαίου και την προστασία των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου (Klip, 2016· Ambos, 2018).
Συνοψίζοντας, το forum shopping αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια της εξέλιξης του ευρωπαϊκού ποινικού δικαίου και της ενίσχυσης της διασυνοριακής συνεργασίας. Από τη μία πλευρά, λειτουργεί ως εργαλείο που ενισχύει την αποτελεσματικότητα της ποινικής δίωξης και ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της σύγχρονης εγκληματικότητας. Από την άλλη, ενέχει σοβαρούς κινδύνους για τα θεμελιώδη δικαιώματα και την ισότητα ενώπιον του νόμου. Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν έγκειται στην εξάλειψή του, η οποία άλλωστε δεν είναι ρεαλιστικά εφικτή, αλλά στη θεσμοθέτηση σαφών, αντικειμενικών και διαφανών κριτηρίων για τον καθορισμό της αρμόδιας δικαιοδοσίας, καθώς και στην ενίσχυση των δικονομικών εγγυήσεων του κατηγορουμένου. Η μελλοντική εξέλιξη του ευρωπαϊκού ποινικού δικαίου καλείται, συνεπώς, να κινηθεί προς μια πιο συστηματική και θεσμικά κατοχυρωμένη ρύθμιση της κατανομής δικαιοδοσίας, ώστε να αποφεύγονται φαινόμενα καταχρηστικής επιλογής forum, διατηρώντας παράλληλα την αναγκαία ευελιξία για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της διασυνοριακής εγκληματικότητας. Η ισορροπία αυτή αποτελεί κρίσιμο ζητούμενο για τη νομιμοποίηση του ίδιου του ευρωπαϊκού ποινικού εγχειρήματος.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Χλούπης, Γ., Θεσμοί Δικαστικής Συνεργασίας, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2018.
Mitsilegas, V., EU Criminal Law, Hart Publishing, Oxford, 2009.
Klip, A., European Criminal Law, 2η έκδ., Intersentia, Cambridge, 2016.
Craig, P. & de Búrca, G., EU Law: Text, Cases, and Materials, 7η έκδ., Oxford University Press, Oxford, 2020.
Ambos, K., European Criminal Law, Cambridge University Press, Cambridge, 2018.
Mitsilegas, V., “The Limits of Mutual Trust in Europe’s Area of Freedom, Security and Justice: From Automatic Inter-State Cooperation to the Slow Emergence of the Individual”, German Law Journal, 2012, σ. 319 επ.,διαθέσιμο στο: https://academic.oup.com/yel/article-abstract/31/1/319/1666211?redirectedFrom=fulltext
Weyembergh, A., “Approximation of Criminal Laws, the Constitutional Treaty and the Hague Programme”, Common Market Law Review, 42(6), 2005, σ. 1567, διαθέσιμο στο: https://difusion.ulb.ac.be/vufind/Record/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/166058/Details
Luchtman, M., “Choice of Forum in European Criminal Law”, Utrecht Law Review, 2011, διαθέσιμο στο: https://utrechtlawreview.org/articles/10.18352/ulr.148
Miettinen, S., “Criminal Jurisdiction and Conflicts of Jurisdiction in the EU”, European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice, 2013, διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/365639879_Jurisdiction_and_Conflicts_of_Criminal_Jurisdiction_Within_the_European_Union
Wasmeier, M., “The Principle of ne bis in idem”, Common Market Law Review, 2006, διαθέσιμο στο: https://opil.ouplaw.com/display/10.1093/law%3Aepil/9780199231690/law-9780199231690-e66?d=%2F10.1093%2Flaw%3Aepil%2F9780199231690%2Flaw-9780199231690-e66&p=emailAofrdq2bvwBYI&print=&utm_source=chatgpt.com
Ligeti, K., “The European Public Prosecutor’s Office: Towards a Truly European Prosecution Service?”, New Journal of European Criminal Law, 2013.1597, διαθέσιμο στο: https://research-portal.uu.nl/en/publications/the-european-public-prosecutors-office-toward-a-truly-european-pr/?utm_source=chatgpt.com
Νομολογία ΔΕΕ:
C-187/01 Gözütok and Brügge, EU:2003:87, διαθέσιμο στο: https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/affair?lang=el&sort=AFF_NUM-DESC&searchTerm=%22C-187%2F01%22&publishedId=C-187%2F01
C-436/04 Van Esbroeck, EU:C:2006:165, διαθέσιμο στο: https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/affair?lang=el&sort=AFF_NUM-DESC&searchTerm=%22C-436%2F04%22&publishedId=C-436%2F04
C-617/10 Åkerberg Fransson, EU:2013:105, διαθέσιμο στο: https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/affair?lang=el&sort=AFF_NUM-DESC&searchTerm=%22C-617%2F10%22&publishedId=C-617%2F10
Νομοθεσία ΕΕ:
Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Απόφαση-Πλαίσιο 2009/948/ΔΕΥ της 30ής Νοεμβρίου 2009 σχετικά με την πρόληψη και επίλυση συγκρούσεων άσκησης δικαιοδοσίας σε ποινικές διαδικασίες, ΕΕ L 328/42, διαθέσιμο στο: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/HTML/?uri=OJ%3AL%3A2022%3A328%3AFULL
Eurojust, Guidelines for deciding “Which jurisdiction should prosecute?”, Revised version, 2016, διαθέσιμο στο: https://www.eurojust.europa.eu
Eurojust, Annual Reports, διάφορα έτη, διαθέσιμα στο: https://www.eurojust.europa.eu
European Public Prosecutor’s Office, Regulation (EU) 2017/1939, διαθέσιμο στο: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2017/1939/oj/eng
Εικόνα: Απεικόνιση της έννοιας του Forum shopping. Πηγή εικόνας: Forum Shopping, διαθέσιμη στο: https://tripakshalitigation.com/forum-shopping/