Γράφει η Κυριακή Λεπτοκαρίδη
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως αποτέλεσμα εξωτερικών πιέσεων ή οικονομικής αποτυχίας, καθώς αποτέλεσε πρωτίστως προϊόν βαθιών πολιτικών αδυναμιών. Το σοβιετικό πολιτικό σύστημα, αυστηρά συγκεντρωτικό και αυταρχικό, είχε χάσει τη νομιμοποίησή του τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ένας από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες ήταν οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ, οι οποίες ξεκίνησαν ως φιλόδοξα σχέδια δημοκρατικοποίησης της ΕΣΣΔ και κατέληξαν αιτία της αποδόμησης της κοινωνίας και της εσωτερικής νομιμοποίησης της Σοβιετικής Ένωσης.
Ο Γκορμπατσόφ ανέλαβε την εξουσία το 1985 με μεγάλα σχέδια για την αναζωογόνηση του συστήματος, υποστηρίζοντας ότι «η κοινωνία είναι έτοιμη για αλλαγή» (Gorbachev, 1987, σελ 2). Πιο συγκεκριμένα δύο από τα σχέδια που μάλιστα εφάρμοσε το συντομότερο δυνατό ήταν η Perestroika (αναδόμηση) και η Glasnost (διαφάνεια). Οι δύο κύριες μεταρρυθμίσεις του ήταν αυτές που τελικά ξεκίνησαν την πολυδιάστατη διαδικασία αποσύνθεσης της Σοβιετικής Ένωσης, χωρίς ποτέ να το αποσκοπούσε ή να το επεδίωκε ο ίδιος (Malone, 2022). Ο Leonid Kravchuk, πρώτος Πρόεδρος της ανεξάρτητης Ουκρανίας, είπε μάλιστα ότι «η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης μπορεί να εντοπιστεί στην αρχή της περιόδου της Perestroika – και ξέρουμε ακριβώς ποιος ήταν ο δημιουργός αυτής της διάσπασης». Αυτή η δήλωση εκφράζει ξεκάθαρα την άποψη των άλλων κρατών σχετικά με τον Γκορμπατσόφ και την αποτελεσματικότητα των μεταρρυθμίσεών του (Fowkes, 1997 σελ 151).
Αναλυτικότερα, η Perestroika αποσκοπούσε στον οικονομικό εκσυγχρονισμό και στη σταδιακή αποκέντρωση της διοίκησης, ενώ η Glasnost επέτρεψε μεγαλύτερη ελευθερία λόγου και πρόσβαση στην πληροφόρηση (Muir, 2006, σελ 136). Ο Γκορμπατσόφ παρουσίαζε την Perestroika ως τίποτα λιγότερο από μια επανάσταση στο μυαλό και την καρδιά που θα περιέβαλε όχι μόνο την οικονομία αλλά κάθε πλευρά της κοινωνικής ζωής: τις διαπροσωπικές σχέσεις, το πολιτικό σύστημα, την πνευματική και ιδεολογική υπόσταση των πολιτών (Gorbachev, 1987, σελ 36-40). Η Glasnost για τον Γκορμπατσόφ δεν αποτελούσε αυτοσκοπό ούτε ξεχωριστή μεταρρύθμιση. Ήταν συμπληρωματικό εργαλείο για την επιτυχία της Perestroika. Ένας τρόπος να κινητοποιήσει τις μάζες κατά της γραφειοκρατικής αδράνειας που επικρατούσε όταν εκείνος ανέλαβε την διοίκηση το 1986 (Lapidus, 1988, σελ 271). Ο Γκορμπατσόφ πίστευε ότι το σοσιαλιστικό σύστημα θα μπορούσε να αναζωογονηθεί μόνο εάν το κράτος έδειχνε εμπιστοσύνη στην ωριμότητα των πολιτών, παραχωρώντας τους το δικαίωμα να γνωρίζουν την αλήθεια για την κατάσταση της χώρας (Brett, 2013, σελ 6).
Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις είχαν αντίθετα αποτελέσματα από τα αναμενόμενα. Ο στόχος της Glasnost ήταν η προώθηση της κριτικής και της αυτοκριτικής, όμως ο Γκορμπατσόφ δεν είχε υπολογίσει ότι η ανάπτυξη της κριτικής άποψης των πολιτών, η απελευθέρωση της πληροφορίας και η παύση της λογοκρισίας στα μέσα μαζικής ενημέρωσης θα εναντιώνονταν στο καθεστώς, αποκαλύπτοντας τη διαφθορά, τις αποτυχίες, τις καταχρήσεις και την συγκάλυψη (Darraj, 2009, σελ 73;Gorbachev, 1987, σελ 65). Ενώ η κυβέρνηση ήθελε να χρησιμοποιήσει τον τύπο για να εκθέσει τη διαφθορά των αντιπάλων, η διαδικασία αυτή γρήγορα ξέφυγε από τα καθορισμένα όρια ενεργώντας ως δίκοπο μαχαίρι για την ηγεσία του κομμουνιστικού κόμματος (Strovsky, 2021, σελ. 240). Η κυβέρνηση δεν παρομοίαζε την Glasnost με την πραγματική ελευθερία της έκφρασης, αντιθέτως όπως είχε επιβεβαιώσει ο Γκορμπατσόφ η ελευθερία θα εκτεινόταν μέχρι το σημείο που υπηρετούσε τον σοσιαλισμό (Lapidus, 1988, σελ 276). Αναδύθηκε όμως ένας “σοσιαλιστικός πλουραλισμός” ο οποίος άφησε μεγάλο χώρο στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για κριτική ανάλυση, στο σημείο όπου δημοσιογράφοι έπαιρναν το ρίσκο να δημοσιεύσουν ανορθόδοξα άρθρα και να εκφράζονται κατά του καθεστώτος (Lapidus, 1988, σελ 277).
Η αλλαγή αυτή άνοιξε τον δρόμο ώστε ο Σοβιετικός τύπος να αρχίσει να συζητά για την ιστορία, τα κοινωνικά προβλήματα και τις αποτυχίες του κράτους, πράγμα το οποίο παλαιότερα ήταν αδύνατο. Περιοδικά όπως το Ogonyok δημοσίευσαν για πρώτη φορά μαρτυρίες για τα εγκλήματα του Στάλιν και τις διώξεις της διανόησης, επιτρέποντας στη δημόσια σφαίρα να αντιμετωπίσει το παρελθόν με ειλικρίνεια (Lapidus, 1988, σελ 274). Αυτή η ελευθερία προκάλεσε τεράστια απήχηση στην κοινωνία και ενθάρρυνε πολίτες και δημοσιογράφους να εκφράσουν ανοιχτά την αντίθεσή τους προς τις κυβερνητικές πολιτικές, ενώ οι πολίτες σταδιακά άρχισαν να χάνουν την εμπιστοσύνη τους προς τον κρατικό τύπο έχοντας συνειδητοποιήσει το επίπεδο της συγκάληψης και χειραγώγησης της αλήθειας (Strovsky and Schleifer, 2021, σελ. 240).
Η Glasnost τέθηκε σε ισχύ την ίδια περίοδο με την έκρηξη του Τσερνόμπιλ (26/4/1986) και απέδειξε στον λαό το χάσμα ανάμεσα στην αλήθεια περί των επιπτώσεων και των ευθυνών της έκρηξης του πυρηνικού αντιδραστήρα και στην ιστορία που έπλεξε η κυβέρνηση για τα μάτια του κόσμου (Darraj, 2009, σελ 73). Ο Γκορμπατσοφ, παρόλο που ήταν ο μεγαλύτερος οπαδός της διαφάνειας και της ειλικρινούς πληροφόρησης, έμεινε σιωπηλός για 18 μέρες, πριν απευθυνθεί στον λαό σχετικά με την πυρηνική έκρηξη, όταν πλέον δεν είχε επιλογή παρά να παραδεχτεί την καταστροφή (Zhang, 2006, σελ 13).
Παράλληλα, η πολιτική αυτή οδήγησε σε μια ριζική επανεξέταση ολόκληρης της σοβιετικής ιστορίας, πέρα από τα εγκλήματα του Σταλινισμού. Η δημοσίευση έργων που ήταν απαγορευμένα για δεκαετίες, όπως το «Δόκτωρ Ζιβάγκο» του Μπορίς Παστερνάκ, και η προβολή ταινιών όπως η «Μεταμέλεια» του Τενγκίζ Αμπουλάτζε, προκάλεσαν έναν ηθικό κλονισμό στην κοινωνία. (Lapidus, 1988, σελ. 273). Περιοδικά όπως το «Soviet Life» βρήκαν την ευκαιρία να πουν την αλήθεια και να παρουσιάσουν τις πραγματικές εσωτερικές εξελίξεις της ΕΣΣΔ, περιλαμβανομένων των οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων (Brett, 2013, σελ 14).
Παρά τις αντιστάσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος, η Glasnost άλλαξε ριζικά τη σχέση κράτους και κοινωνίας: ενεργοποίησε τον δημόσιο διάλογο και μετέτρεψε την ενημέρωση σε μέσο πολιτικής κριτικής, συμβάλλοντας έτσι στην απονομιμοποίηση του σοβιετικού συστήματος και στην πορεία προς την κατάρρευσή του. (Strovsky and Schleifer, 2021, σελ 244). Το αποτέλεσμα ήταν η έκφραση νέων ιδεών και επιχειρημάτων δημοσίως που παρέκκλιναν από τον κομμουνισμό. Τόσο μεγάλο ήταν πλέον το φάσμα των πολιτικών απόψεων που οι συντηρητικοί κομμουνιστές υποστήριζαν ότι το κόμμα είχε μετατραπεί σε «debating society» (Brown, 1996, σελ 308-311).
Η αποτυχημένη εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων του Γκορμπατσόφ χειροτέρευσε ακόμη περισσότερο την οικονομία και τις σχέσεις πολιτών-κράτους, δίνοντας στους πολίτες μόνο ένα κλάσμα αυτών που θα μπορούσαν να κερδίσουν σε μια μη κομμουνιστική κυβέρνηση, με αποτέλεσμα να αποτελέσει ανεπιθύμητα το τελικό χτύπημα σε ένα ήδη πληγωμένο καθεστώς. Οι λίγοι άνθρωποι που εξακολουθούσαν να έχουν πίστη στο κομμουνιστικό καθεστώς δεν μπορούσαν να συγκριθούν με την πλειοψηφία που λαχταρούσε αλλαγή και ελευθερία. Το Σοβιετικό καθεστώς κατέρρευσε από μόνο του, καθώς πλέον δεν υπήρχαν αρκετοί για να το υποστηρίξουν. Το κομμουνιστικό ιδεώδες είχε εξαφανιστεί από το μυαλό των ανθρώπων, οι οποίοι ανακαλύπτοντας την αλήθεια και γεύοντας την ελευθερία, δεν θα γυρνούσαν πίσω.
Βιβλιογραφία
Βιβλία
Brett. (2013). Glasnost v. glasnost’: A re-evaluation and reinterpretation of the Chernobyl disaster in Soviet media. Dalhousie Journal of Interdisciplinary Management.
Brown, A. (1996). The Gorbachev factor. Oxford University Press. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/gorbachevfactor0000brow/page/318/mode/2up
Darraj, S. M. (2009). The collapse of the Soviet Union. Chelsea House Publishers. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/collapseofsoviet0000darr/page/82/mode/2up
Fowkes, B. (1997). The disintegration of the Soviet Union: A study in the rise and triumph of nationalism. St. Martin’s Press, New York.
Gorbachev, M. (1987). Perestroika: New thinking for our country and the world. Harper & Row. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/perestroikagorbachev/mode/2up
Lapidus, G. (1988). Glasnost: Its multiple roles in Gorbachev’s reform strategy. Political Science Quarterly.
Muir, M. (2006). From the détente to the Soviet collapse. Virginia Military Institute. Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/fromdetentetosov0000unse/page/n7/mode/2up
Zhang, W. (2006). The post-Soviet Russian media reform. University of North Carolina.
Αρθρογραφία
Malone, M. (2022). Scholar: Gorbachev’s legacy strikingly different in the West and Russia. Διαθέσιμο σε: https://news.miami.edu/stories/2022/08/scholar-gorbachevs-legacy-strikingly-different-in-the-west-and-russia.html
Strovsky, D., & Schleifer, R. (2021). Soviet politics and journalism under Mikhail Gorbachev’s perestroika and glasnost: Why hopes failed. Athens Journal of Mass Media and Communications. Διαθέσιμο σε: https://www.athensjournals.gr/media/2021-7-4-2-Strovsky.pdf
Πηγή της φωτογραφίας