Γράφει η Καλαϊτζίδου Κωνσταντίνα
Η 5η Φεβρουαρίου 2026 σηματοδότησε ένα ιστορικό σημείο καμπής της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Η επίσημη εκπνοή της διμερούς συνθήκης New START μεταξύ Η.Π.Α. και Ρωσίας για τον έλεγχο των πυρηνικών εξοπλισμών σήμανε την πρώτη ημέρα έπειτα από 50 έτη, κατά την οποία τα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια του κόσμου λειτουργούν χωρίς τους καθορισμένους ποσοτικά εξοπλισμούς και τους μηχανισμούς επαλήθευσης. Το στοιχείο αυτό δημιουργεί ένα επικίνδυνο «πυρηνικό κενό», σε μία περίοδο ισχυρών αναταραχών στη διεθνή αρένα (Sokov, 2026).
Ας ξεκινήσουμε όμως από τη «μητέρα» των συνθηκών, την Non-Proliferation Treaty of Νuclear weapons (ΝΡΤ). Από το 1970, οπότε τέθηκε σε ισχύ, αποτελεί τη μόνη δεσμευτική πολυμερή συνθήκη για τον μέγιστο απώτερο στόχο: τον αφοπλισμό από τα πυρηνικά. Συνολικά, έχει υπογραφεί από 191 κράτη, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που κατέχουν πυρηνικά όπλα. Εκτός από τον αφοπλισμό, προβλέπει επίσης τη συνεργασία για την ειρηνική χρήση των πυρηνικών και την αποτροπή της εξάπλωσης των πυρηνικών όπλων. Ωστόσο, περιλαμβάνει ένα άρθρο «αγκάθι» για τις πυρηνικές δυνάμεις της διεθνούς αρένας. Πρόκειται για το άρθρο VI, το οποίο αναφέρει: «Κάθε ένα από τα Μέρη της Συνθήκης υποχρεούται να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις[…]για τον πυρηνικό αφοπλισμό, καθώς και για μια συνθήκη για γενικό και πλήρη αφοπλισμό[…]». Το άρθρο VI συνιστά ισχυρή δέσμευση για τα πυρηνικά κράτη, καθώς με την λήξη της New Start υφίσταται ένα μεγάλο κενό, με συνέπεια το άρθρο VI να αποτελεί το κύριο νομικό «όπλο» των μη-πυρηνικών κρατών: η New Start αποτελούσε την κάλυψη των «μεγάλων», το αποδεικτικό ότι κινούνται εντός των πλαισίων του άρθρου VI, μιας και είχαν υπογράψει μία συνθήκη προς οριοθέτηση της πυρηνικής τους πορείας. Η λήξη αυτής συνεπάγεται αφενός πυρηνικό κενό, χωρίς δεσμεύσεις, και αφετέρου «παρανομία» σύμφωνα με την ΝΡΤ (Department for Disarmament Affairs, United Nations, 2000).
Η Συνθήκη New Start, η λήξη της οποίας αφήνει εν έτει 2026 ανεξέλεγκτη την πυρηνική δράση των κρατών, είναι διμερής, μεταξύ Η.Π.Α και Ρωσίας και υπογράφηκε στην Πράγα το 2010. Αριθμητικά, προέβλεπε ως όριο 800 εκτοξευτές (ανεπτυγμένους και μη) για κάθε ένα από τα κράτη και 1.550 ανεπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές. Ωστόσο, αυτό που κάνει τη συγκεκριμένη συνθήκη ξεχωριστή είναι ο κανόνας της επαλήθευσης που θέσπισε. Με άλλα λόγια, πέτυχε διαφάνεια εξοπλισμών καθώς εφαρμόστηκαν 18 ετήσιες επιτόπιες επιθεωρήσεις με σύντομη χρονικά προειδοποίηση για τα ανεπτυγμένα και μη συστήματα (Rogers J. et al, 2022), ενώ συνολικά από την έναρξη ισχύος της συνθήκης πραγματοποιήθηκαν 300 επιθεωρήσεις, στοιχείο που αποδεικνύει τη συμμόρφωση των δύο πλευρών προς την New Start (Daniel Puentes et al., 2020).
Η New Start έληξε στις 5 Φεβρουαρίου του 2021, έπειτα από δέκα έτη λειτουργίας, αλλά συγχρόνως παρατάθηκε η λειτουργία της έως το 2026, μία παράταση πέντε ετών, που προβλεπόταν άλλωστε από το κείμενο της Συνθήκης. Το 2020, οι επιθεωρήσεις αναστάλθηκαν αμοιβαία λόγω του Covid-19. Ωστόσο, παρά τις διπλωματικές κινήσεις των Η.Π.Α. το 2021 και ξανά το 2022 για επανέναρξη των επιθεωρήσεων, η ρωσική πλευρά αρνήθηκε επικαλούμενη τον κίνδυνο της πανδημίας. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 2023, έπειτα από το αίτημα του ΝΑΤΟ για επανεκκίνηση των επιτόπιων ελέγχων, ο πρόεδρος Πούτιν ανήγγειλε την αναστολή της συμμετοχής της Ρωσίας στη συνθήκη New Start (Eddine R..A., 2023), εξαιτίας της υποστήριξης της Ουκρανίας από τη νατοϊκή πλευρά, ζητώντας μάλιστα από την Ουάσιγκτον τη διακοπή της υποστήριξης προς την Ουκρανία και τη ταυτόχρονη συμπερίληψη της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου στις διαπραγματεύσεις περί τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων (Bugos & Shannon, 2023). Ακολούθως, οι ΗΠΑ χαρακτήρισαν παράνομη την κίνηση της Ρωσίας εφαρμόζοντας τα δικά τους αντίμετρα, όπως παύση ανταλλαγής δεδομένων και μη κοινοποίηση πληροφοριών για εκτοξευτές με παράλληλη αναστολή της διευκόλυνσης των επιθεωρήσεων στο έδαφός τους. (Eddine.R..A., 2023) Πάντως, παρά τις προαναφερθείσες παρατυπίες της Συνθήκης, η ίδια έληξε και επίσημα στις 5 Φεβρουαρίου 2026 χωρίς δυνατότητα περαιτέρω παράτασής της, αφήνοντας τον πλανήτη χωρίς αριθμητικούς κανονισμούς και αμοιβαίες επιθεωρήσεις των πυρηνικών οπλοστασίων και σηματοδοτώντας την έναρξη μίας περιόδου στρατηγικής αβεβαιότητας.
Το τέλος της ανταλλαγής δεδομένων και των διαδικασιών επαλήθευσης που προέβλεπε η συνθήκη αφήνει την στρατηγική των πυρηνικών κρατών σε αχαρτογράφητα νερά και με ανοιχτό το ενδεχόμενο μίας κούρσας εξοπλισμών, δεδομένου ότι ξεκινά ένα δίλημμα ασφαλείας. Συγκεκριμένα, ένα δίλημμα ασφαλείας προκύπτει ανάμεσα σε δύο κράτη, τα οποία ανησυχούν για τις ενισχυτικές ενέργειες του αντιπάλου – πόσο μάλλον όταν δεν υπάρχει διαφάνεια σε αυτές. Η ανησυχία αυτή ενισχύεται από α) την αβεβαιότητα περί των προθέσεών τους και την τάση των κρατών για εξαπάτηση του αντιπάλου, β) τον διακρατικό ανταγωνισμό που προκύπτει από την άναρχη φύση του διεθνούς συστήματος, γ) την επιδίωξη ενίσχυσης κάθε κράτους λόγω της ανάγκης του για επιβίωση. Για να αντιμετωπιστεί ο φόβος που προκύπτει από τα παραπάνω στοιχεία, κάθε κράτος επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία του στη διεθνή αρένα. Έτσι, ξεκινά ένας επικίνδυνος, φαύλος κύκλος αύξησης των εξοπλισμών που μπορεί να αποβεί μοιραίος (Λίτσας Σ.Ν., 2023).
Ωστόσο, εν έτει 2026 και εν μέσω μίας τόσο πολυτάραχης διεθνούς πραγματικότητας, μία κούρσα εξοπλισμών – πόσο μάλλον πυρηνικών – αντίστοιχη με αυτή της εποχής του Ψυχρού Πολέμου υποστηρίζεται πως είναι σχεδόν απίθανη, δεδομένου ότι απαιτεί σημαντικές δαπάνες. Παράλληλα όμως, η έλλειψη διαφάνειας ανάμεσα στα πυρηνικά οπλοστάσια των δύο χωρών υποχρεώνουν τους αμυντικούς αναλυτές να υιοθετούν σχεδιασμούς βασιζόμενοι στο χειρότερο δυνατό σενάριο. Συνεπώς, αυξάνονται οι πιθανότητες μίας λανθασμένης αμυντικής κινητοποίησης, καθώς μία απλή πυρηνική άσκηση χωρίς επικινδυνότητα μπορεί να αντιμετωπιστεί ως απειλή από τα υπόλοιπα κράτη – τα οποία δεν θα έχουν ενημερωθεί για αυτή λόγω της απουσίας επαλήθευσης. (Nuclear Threat Initiative, 2026)
Μέχρι στιγμής, ο Ρώσος Πρόεδρος έχει προτείνει μία άτυπη τήρηση των ορίων της συνθήκης για ακόμη ένα έτος, ενώ ο Ντόναλντ Τράμπ δεν φαίνεται αντίστοιχα πρόθυμος για μία τέτοια κατεύθυνση, δεδομένου ότι οι ΗΠΑ κάνουν λόγω για μία αναδυόμενη πολυπολική πυρηνική τάξη. Με τα επιχειρήματά τους να επικεντρώνονται στο διαρκώς αυξανόμενο πυρηνικό οπλοστάσιο της Κίνας, η Ουάσιγκτον επιμένει στην συμπερίληψή της στις νέες διαπραγματεύσεις για τα πυρηνικά. Ωστόσο, πρόσφατα ο Πρέσβης της Κίνας σε θέματα αφοπλισμού δήλωσε με σαφήνεια πως δεν προβλέπεται ακόμη για την χώρα του συμμετοχή σε συζητήσεις επί του θέματος με τις ΗΠΑ και τη Ρωσία. Παράλληλα, η Μόσχα υποστηρίζει πως η συμπερίληψη της Κίνας προϋποθέτει συγχρόνως το κάλεσμα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων της Βρετανίας και της Γαλλίας, οι οποίες είναι εντός του ΝΑΤΟ και κατέχουν μικρό αλλά αναδυόμενο πυρηνικό οπλοστάσιο.(Shah A.A., 2026)
Όλα τα παραπάνω διαδραματίζονται σε μία εποχή όπου ηχεί ακόμη πιο έντονα και συχνά η θέση πως η πυρηνική αποτροπή είναι ένα υπαρξιακό στοίχημα, καθώς ένα λάθος, μία δυσλειτουργία ή ένας λανθασμένος υπολογισμός θα μπορούσαν να αποβούν μοιραία. Παράλληλα, αναδύεται το ερώτημα εάν υπάρχει η πιθανότητα εμφάνισης μίας νέας διεθνούς τάξης ασφαλείας που θα χαρακτηρίζεται από πυρηνικές οπλικές επεκτάσεις και νέες συμμαχίες δομημένες γύρω από τις πυρηνικές δυνατότητες των κρατών. Κατά συνέπεια, μέσα στην αβεβαιότητα του σύγχρονου διεθνούς περιβάλλοντος, τα μάτια όλων είναι στραμμένα στην Αναθεωρητική Διάσκεψη του 2026 των συμβαλλομένων μερών της Συνθήκης για τη μη διάδοση των πυρηνικών όπλων (NPT) που ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη από τις 27 Απριλίου του 2026.
Βιβλιογραφία
- Λίτσας Σ.Ν. (2023). Ο Φόβος και το Δέος στην Θεωρία των Διεθνών Σχέσεων. Στο ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ: Θεωρητικοί Αναστοχασμοί (σελ. 241). Εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
- Rogers J., Korda M. & Kristensen H. M. (2022). NUCLEAR NOTEBOOK. The long view: Strategic arms control after the New START Treaty, 347–368.
- Eddine R. A. (2023). Searching for Strategic Arms Control Obligations amidst the Suspension of the New START Treaty. The Alva Myrdal Centre for Nuclear Disarmament. Διαθέσιμο σε: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4888514
- Bugos & (2023). NEWS & analysis. Russia Suspends New START. Διαθέσιμο σε: https://www.proquest.com/openview/865810cf44b241968eaf065cb5855022/1?pq-origsite=gscholar&cbl=37049
- Puentes D., Kuhn M.J., Boodoo C., Smith K.R., Young N.T.. (2020). Journal of Science Policy & Governance. The Possible Expiration of the New START, the Last Nuclear Bilateral Treaty Between the United States and the Russian Federation. https://www.sciencepolicyjournal.org/uploads/5/4/3/4/5434385/puentes_kuhn_boodoo_etal_jspg_v16.pdf
- Sokov N. (2026). End of New START: Short- and Medium-Term Options. Vienna Center for Disarmament and Non-Proliferation. Διαθέσιμο σε: https://vcdnp.org/end-of-new-start/
- Nuclear Threat Initiative. (2026). The End of New START: From limits to looming risks. https://www.nti.org/analysis/articles/the-end-of-new-start-from-limits-to-looming-risks/
- Shah A. (2026). The Expiry of New START and the Signs of a Renewed Arms Race. MODERN DIPLOMACY. Διαθέσιμο σε: https://moderndiplomacy.eu/2026/04/11/the-expiry-of-new-start-and-the-signs-of-a-renewed-arms-race/
- Department for Disarmament Affairs, United Nations. (2000). THE TREATY ON THE NON-PROLIFERATION OF NUCLEAR WEAPONS (NPT). Διαθέσιμο σε: https://disarmament.unoda.org/en/our-work/weapons-mass-destruction/nuclear-weapons/treaty-non-proliferation-nuclear-weapons
Πηγή Φωτογραφίας:
Hendrickson J. (2023). Oppenheimer Nightmares? You’re Not Alone. The Atlantic. Διαθέσιμο σε: https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2023/07/oppenheimer-movie-nuclear-bomb-anxiety-nightmares/674795/