Γράφει η Άντζελα Μανώλακα
Μόλις πριν από λίγες ημέρες, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τη στρατηγική ReArm Europe, μια πρωτοβουλία που στοχεύει στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, εστιάζοντας στο κρίσιμο ζήτημα της άμυνας. Παρότι η ανάγκη ενίσχυσης της ευρωπαϊκής άμυνας συζητείται εδώ και χρόνια, η πρόοδος στον τομέα αυτό παραμένει περιορισμένη. Το ζήτημα παραμένει αμφιλεγόμενο, καθώς η άμυνα αποτελεί τον πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας. Παρά τις σημαντικές εξουσίες που έχουν μεταβιβάσει τα κράτη μέλη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η άμυνα εξακολουθεί να μην αποτελεί κοινή πολιτική της.
Ωστόσο, οι γεωπολιτικές εξελίξεις και οι παγκόσμιες κρίσεις καθιστούν επιτακτική την ανάγκη δράσης. O συνδυασμός της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία με την επανεκλογή Τράμπ στις Η.Π.Α. καλούν την Ε.Ε. να αναλάβει δράση προκειμένου να μην κινδυνεύει αλλά και να μην είναι υλικά εξαρτώμενη από «ξένους εταίρους» (Samuel & Faure, 2025). Από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, το 2022, η Ε.Ε. έχει δεσμεύσει περισσότερα από 240 δισεκατομμύρια ευρώ σε χρηματοδοτικές ενισχύσεις, στρατιωτική και ανθρωπιστική βοήθεια, εκ των οποίων έχουν διατεθεί ήδη τα μισά (Ukraine Support Tracker, 2024). Η απειλή του ρωσικού επεκτατισμού έχει, επίσης, ενθαρρύνει αρκετά κράτη-μέλη να αυξήσουν τις στρατιωτικές δαπάνες για την στήριξη των αμυντικών δυνατοτήτων της Ευρώπης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατηγική ReArm Europe συνιστά ένα σημαντικό και φιλόδοξο βήμα, καθώς αποσκοπεί στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και στη στήριξη τόσο των κρατών-μελών όσο και της Ουκρανίας. Περιλαμβάνει μια σειρά από πολιτικές που, με χρονικό ορίζοντα το 2030, θα επιδιώξουν να ενισχύσουν την ικανότητα της Ευρώπης να διαχειρίζεται τις δικές της αμυντικές ανάγκες, προάγοντας ταυτόχρονα την οικονομική και τεχνολογική ανάπτυξη στον τομέα της άμυνας (European Commission, 2025a).
Το ReArm Europe προτείνει πέντε πολιτικές (European Commission, 2025a):
- ενεργοποίηση ρήτρας διαφυγής για επενδύσεις σε κρατικό επίπεδο, δηλαδή ελεύθερη απόκλιση από τους δημοσιονομικούς κανόνες της Συνθήκης του Μάαστριχτ,
- δημιουργία νέου θεσμικού οργάνου που θα παρέχει δάνεια στα κράτη-μέλη για αμυντικές δαπάνες και αγορά αμυντικού εξοπλισμού ώστε μέσω αυτής της πολιτικής να μπορούν ευκολότερα να παρέχουν βοήθεια και στην Ουκρανία,
- κατεύθυνση περισσότερων χρημάτων σε αμυντικές επενδύσεις ώστε τα κράτη μέλη να μπορούν να αποφασίσουν αν επιθυμούν να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες μέσω των προγραμμάτων συνοχής,
- κινητοποίηση ιδιωτικού κεφαλαίου και
- συνεργασία με ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων
Η ενεργοποίηση της ρήτρας διαφυγής επιτρέπει στα κράτη-μέλη της Ε.Ε. να αποκλίνουν από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς που επιβάλλει η Συνθήκη του Μάαστριχτ, όπως είχε γίνει και κατά την περίοδο του COVID-19. Αυτό επιτρέπει την αύξηση των αμυντικών δαπανών χωρίς να παραβιάζονται οι κανόνες για τα ελλείμματα και το δημόσιο χρέος (European Commission, 2025b). Ωστόσο, εγείρει ανησυχίες για τη δημοσιονομική βιωσιμότητα, ειδικά σε χώρες που ήδη αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους.
Επομένως, η στρατηγική αυτή πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη ενίσχυσης της συλλογικής ασφάλειας και στην ανάγκη διατήρησης της δημοσιονομικής σταθερότητας, καθώς οι αλόγιστες δαπάνες μακροχρόνια μπορεί να οδηγήσουν σε τεράστιο και μη βιώσιμο χρέος (Dermine P. ,2025). Ένα βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο η αυξημένη χρηματοδότηση της άμυνας θα επηρεάσει άλλες οικονομικές προτεραιότητες, όπως η κοινωνική πολιτική ή η πράσινη μετάβαση. Οι χώρες με ισχυρότερες οικονομίες, όπως η Γερμανία και η Γαλλία, πιθανόν να χρηματοδοτήσουν ευκολότερα αυτές τις δαπάνες, ενώ κράτη με περιορισμένους πόρους ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δυσκολίες στην εφαρμογή της στρατηγικής. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα «διαίρεση» στην Ε.Ε., καθιστώντας αναγκαία μια ισχυρή πολιτική αλληλεγγύης (Samuel & Faure, 2025).
Για χώρες όπως η Ελλάδα, η οποία ήδη δαπανά πολλά χρήματα στην άμυνά της για γεωπολιτικούς -κυρίως- λόγους, ενώ ταυτόχρονα βρίσκεται αντιμέτωπη ακόμη με το μεγάλο δημοσιονομικό της χρέος, η ανάγκη για δημοσιονομική σταθερότητα είναι επιτακτική. Σε μία ενεργοποίηση της ρήτρας διαφυγής, η ανακατανομή των δημοσιονομικών δαπανών μπορεί να αποτελέσει μια ρεαλιστική λύση. Ας σημειωθεί, όμως, ότι αυτό θα πρέπει να γίνει με τρόπο που να μην προκαλέσει στρεβλώσεις στην ευημερία των πολιτών, καθώς η δημοσιονομική αναπροσαρμογή μπορεί εύκολα να προκαλέσει κοινωνικές εντάσεις , ειδικά όταν αυτή επηρεάζει τις κοινωνικές δαπάνες και το κράτος πρόνοιας. Σε περιόδους λιτότητας έχουν παρατηρηθεί μειώσεις και περιορισμοί σε βασικές υπηρεσίες όπως η δημόσια υγεία ή η πρόνοια, δημιουργώντας κοινωνικές. Επομένως, η αναδιανομή θα πρέπει να γίνει με τρόπο ώστε η μετάβαση να είναι ομαλή και να μην επηρεάσει αρνητικά το βιοτικό επίπεδο της χώρας (Samuel & Faure, 2025).
Αυτό θα μπορούσε να γίνει μέσω μείωσης των μη παραγωγικών δαπανών, όπως οι γραφειοκρατικές δαπάνες ή κάποια επιδόματα, τα οποία δεν αποσκοπούν στην χαμηλότερη οικονομική τάξη. Παράλληλα, θα μπορούσε να γίνει αύξηση των παραγωγικών δαπανών, όπως η χρηματοδότηση ερευνών. Ακόμη, το κράτος θα πρέπει να επικεντρωθεί σε διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις, όπως η αναδιάρθρωση του φορολογικού συστήματος και η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής ή η βελτίωση της αποδοτικότητας του δημοσίου τομέα, οι οποίες μπορούν να αυξήσουν τα δημόσια έσοδα, επιτρέποντας την κάλυψη στρατηγικών αναγκών χωρίς πρόσθετο χρέος (Dermine P. ,2025).
Επιπλέον, η στροφή των δημοσίων δαπανών προς αναπτυξιακές επενδύσεις, όπως η τεχνολογική καινοτομία, η έρευνα και οι υποδομές, μπορεί να ενισχύσει την οικονομική δραστηριότητα, μειώνοντας την εξάρτηση από τον δανεισμό. Η πρόκληση για τα κράτη-μέλη είναι να εξισορροπήσουν την ανάγκη για αυξημένες αμυντικές δαπάνες με τη διατήρηση βιώσιμων δημόσιων οικονομικών. Οι συζητήσεις σε επίπεδο Ε.Ε. περιλαμβάνουν την πιθανότητα θέσπισης ενός κοινού αμυντικού προϋπολογισμού, κάτι που θα μπορούσε να μειώσει την ανάγκη για υπερβολικές εθνικές δαπάνες (Ilzetzki, 2025). Η εξασφάλιση διαφάνειας και αποδοτικότητας στις στρατιωτικές προμήθειες αποτελεί βασικό ζητούμενο για την αποφυγή σπατάλης πόρων (Fabbrini, 2025).
Ας μην παραλειφθεί, επίσης, ότι, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελείται από 27 κράτη-μέλη με τελείως διαφορετικά κίνητρα, ιδεολογίες και συμφέροντα. Είναι μεγάλη πρόκληση για 27 χώρες, με ξεχωριστό πολιτισμό, γλώσσες και ιστορία να συνεργαστούν και να ταυτιστούν σε ένα θέμα τόσο κομβικό όσο είναι η άμυνα (Φαραντούρης & Στίβεν, 2025). Ήδη υπάρχουν περιπτώσεις χωρών, όπως η Αυστρία, που είναι επιφυλακτικές. Σίγουρα, η μετάβαση προς την κοινή αμυντική πολιτική θα είναι μια δύσκολη και μακρά διαδικασία (Μπλαβούκος & Πολίτης-Λάμπρου, 2025).
Η ReArm Europe φέρνει στο προσκήνιο τη δυνατότητα μιας πιο ανεξάρτητης ευρωπαϊκής αμυντικής πολιτικής, αν και παραμένει πολιτικά ευαίσθητο ζήτημα για αρκετά κράτη μέλη. Παρά τους υπάρχοντες μηχανισμούς συνεργασίας, όπως η Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO) και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας (EDF), η νέα στρατηγική ανοίγει τη συζήτηση για μια πιο ενιαία προσέγγιση στην άμυνα (Μπλαβούκος & Πολίτης-Λάμπρου, 2025).
Το κεντρικό ερώτημα είναι εάν η Ε.Ε. μπορεί να διαμορφώσει μια ενιαία και ανεξάρτητη στρατηγική άμυνας, χωρίς να παραβλέψει τις ανάγκες των κρατών-μελών για οικονομική και κοινωνική ευημερία. Η πρωτοβουλία ReArm Europe αποτελεί σημαντική πρόοδο στην ευρωπαϊκή πολιτική και αντανακλά την αυξανόμενη ανάγκη για αμυντική ενίσχυση σε ένα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον (Μπλαβούκος & Πολίτης-Λάμπρου, 2025). Ωστόσο, η επιτυχία της στρατηγικής θα εξαρτηθεί από την ικανότητα των κρατών-μελών να εξισορροπήσουν τις αμυντικές τους ανάγκες με τη δημοσιονομική υπευθυνότητα, παραμερίζοντας τις πολιτισμικές και ιδεολογικές τους διαφορές. Οι επόμενοι μήνες θα είναι κρίσιμοι για την εφαρμογή της πολιτικής αυτής και την εξισορρόπηση των οικονομικών και πολιτικών προτεραιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Συμπερασματικά, λοιπόν, η ανάγκη για συντονισμένες και πολυεπίπεδες στρατηγικές δεν περιορίζεται μόνο στις αμυντικές δαπάνες αλλά εκτείνεται και σε άλλες πτυχές της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η επιτυχής εφαρμογή της ReArm Europe μπορεί να αποτελέσει πρότυπο για μελλοντικές προσπάθειες ενοποίησης της αμυντικής διακυβέρνησης εντός της ΕΕ. Οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των κρατών μελών, η προθυμία για συμβιβασμούς και η πολιτική βούληση θα διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση θα κινηθεί προς την επίτευξη μιας ισχυρότερης και πιο αυτάρκους αμυντικής στρατηγικής. Εάν και το πλαίσιο της ευρωπαϊκής άμυνας ακόμα δεν είναι πλήρως θεσμοθετημένο, ας γίνει αυτή η στρατηγική η αρχή για τη δημιουργία μιας κοινής αμυντικής πολιτικής και μιας πιο ασφαλούς Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Βιβλιογραφία/Πηγές:
Ακαδημαϊκά Άρθρα:
Fabbrini, F. (2025). A Shield for Europe: Reviving the European Defence Community. Survival, 67(1), 55–60. https://doi.org/10.1080/00396338.2025.2459016
Ilzetzki, E. (2025). Guns and growth: The economic consequences of defense buildups. Kiel Report, No. 2. Kiel Institute for the World Economy (IfW Kiel).
Samuel, B. H., & Faure, L. (2025). EU Defence Industrial Policy: Towards a New European Military-Industrial Regime? LUHNIP Working Paper Series 2/2025.
Πρωτογενείς Πηγές:
European Commission (2025a). Press statement by President von der Leyen on the defence package. European Commission – Statement. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/sv/statement_25_673/STATEMENT_25_673_EN.pdf
European Commission (2025b). Commission unveils the White Paper for European Defence and the ReArm Europe Plan/Readiness 2030. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_793
Διαδικτυακές Πηγές:
Μπλαβούκος, Σ. & Πολίτης-Λάμπρου, Π. (2025). 800 δισ. για την Άμυνα της Ευρώπης: Μύθοι και Πραγματικότητα. Το Βήμα. Διαθέσιμο σε: https://www.tovima.gr/2025/03/06/opinions/800-dis-gia-tin-amyna-tis-eyropis-mythoi-kai-pragmatikotita/
Dermine, P. (2025). Funding Europe’s Defence; A First Take on the Commission’s ReArm Europe Plan. Verfassungsblog. Διαθέσιμο σε: https://verfassungsblog.de/rearm-europe-law/
Πηγή εικόνας:
Η εικόνα εξωφύλλου αποτελεί δημιουργία της αναλύτριας βασισμένη στις κάτωθι πηγές:
Lue, C. (2020). Flag of the European Union in front of the EU-Parliament in Brussels, Belgium [Photograph]. Unsplash. Διαθέσιμο σε: https://unsplash.com/photos/blue-and-yellow-star-flag-8Yw6tsB8tnc
Rivera-Camacho, J. (2021). U.S. Marines and Sailors with Task Force Arlington deploy to Arlington, Texas to establish a vaccination center [Photograph]. Unsplash. Διαθέσιμο σε: https://unsplash.com/photos/men-in-black-and-brown-camouflage-uniform-standing-on-brown-floor
Yellapragada, S. S. (2021). Eurofighter Typhoon FGR.4 / Royal Air Force, Pilot Flight Lieutenant James Sainty at the Helsinki airshow 2021. [Photograph]. Unsplash. Διαθέσιμο σε: https://unsplash.com/photos/white-and-black-jet-plane-in-mid-air-during-daytime-5_bNibmwBF8
Yellapragada, S. S. (2021). Eurofighter Typhoon FGR.4 / Royal Air Force, Pilot Flight Lieutenant James Sainty at the Helsinki airshow 2021. [Photograph]. Unsplash. Διαθέσιμο σε: https://unsplash.com/photos/gray-jet-plane-in-mid-air-tgUGIvgntmI