Γράφει η Δέσποινα Κεσίδου
Η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) αντιμετωπίζει αλλεπάλληλες συγκρούσεις, που εκτείνονται σε διάστημα πολλών δεκαετιών, δημιουργώντας έτσι ένα περιβάλλον πολιτικής αστάθειας και πολυεπίπεδου εκφοβισμού. Με ορόσημο την απελευθέρωση της το 1960, η χώρα αντιμετώπισε έκτοτε εσωτερικούς εμφύλιους πολέμους, στρατιωτικά πραξικοπήματα και την παραμονή ενόπλων ομάδων που διασχίζουν τα σύνορα με γειτονικές χώρες. Η συγκεκριμένη κατάσταση οδήγησε στην αποδυνάμωση των θεμελιωδών κρατικών θεσμών, με κύριους αποδέκτες των εξελίξεων τις γυναίκες ιδιαίτερα των ανατολικών επαρχιών. (African Human Rights Journal, Kitharidis 2015).
Η σεξουαλική βία δεν αφορά μόνο την ατομική κακοποίηση αλλά χρησιμοποιείται και ως ένα στρατηγικό μέσο ελέγχου σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες, με σκοπό την αποδυνάμωση τους. Σύμφωνα με τον Kitharidi (2015), οι τρομοκρατικές ενέργειες έχουν συστηματικό χαρακτήρα και επιτυγχάνουν την διάλυση των κοινωνικών σχέσεων και οικογενειακών δεσμών. Η ιστορική παρουσία πολλαπλών ενόπλων συγκρούσεων, ιδιαίτερα στη γενοκτονία στην Ρουάντα (1994), ενίσχυσε την χρήση σεξουαλικής βίας ως μέσο επικράτησης, με τους θύτες να εκμεταλλεύονται την ελλιπή παρέμβαση του κράτους στις συγκεκριμένες αναπτυσσόμενες περιοχές. Εξάλλου, η γενικευμένη παραβίαση των νόμων και η αποσταθεροποίηση δημιουργούν καταστροφικές συνθήκες διαβίωσης για τον πληθυσμό.
Σύμφωνα με πρόσφατα δεδομένα της UNICEF (2023), η ΛΔΚ αντιμετωπίζει ρεκόρ σοβαρών επιθέσεων κατά των παιδιών με αυξητικές μάλιστα τάσεις. Το πρώτο εξάμηνο του 2023 υπήρξε 41% αύξηση των επιβεβαιωμένων περιστατικών, γεγονός που χρήζει μείζονος προσοχής. Ταυτόχρονα, μεγιστοποιήθηκε η στρατολόγηση ανηλίκων από ένοπλες ομάδες, συμβάλλοντας στην διεύρυνση του φαινομένου σωματικών παραβιάσεων.
Η τρέχουσα εικόνα του Κονγκό υποδηλώνει ότι η σεξουαλική βία έναντι παιδιών και γυναικών δεν αφορά μεμονωμένα περιστατικά αλλά αποτελεί γενικευμένο πλήγμα για τον άμαχο πληθυσμό ο οποίος βρίσκεται σε απελπιστική κατάσταση. Η παρουσίαση αυτής της ιστορικής πορείας είναι σημαντική για την κατανόηση του κοινωνικού ελέγχου που στοχεύει άμεσα στην αποσιώπηση των ευάλωτων ομάδων της επικράτειας σήμερα.
Η κατάληψη κρίσιμων πόλεων όπως η Goma και η Bukavu, από την πρόσφατη επιχείρηση της αντάρτικης ομάδας Μ23, κατέστησε σαφές ότι η χρήση βίαιων μέσων θεωρείται στρατηγική για την κατάρρευση των κοινωνικών δεσμών και την επικράτηση του τρόμου (UN OCHA 2025). Τα θύματα αυτής της σύγκρουσης υφίστανται απαγωγές, στρατολόγηση, πρόωρους γάμους και σεξουαλική εκμετάλλευση ενώ οι μηχανισμοί προστασίας παραμένουν ανεπαρκείς από όλες τις πλευρές (Kelly et al. 2011).
Σύμφωνα με επιστημονικές αναλύσεις η πολυεπίπεδη άσκηση βίας συμβάλλει στον αποκλεισμό των θυμάτων από το εκπαιδευτικό σύστημα και φυσικά την συμμετοχή σε οικονομικές δραστηριότητες (Εhiane & Abuloye 2024). Η διαιώνιση του φαινομένου έχει μεγάλες ανθρωπιστικές επιπτώσεις, με εκατομμύρια εκτοπισμένους, εκ των οποίων τα παιδιά και οι γυναίκες αποτελούν ένα σημαντικό ποσοστό. Την ίδια στιγμή η ανεπαρκής πρόσβαση σε ιατρική και ψυχολογική περίθαλψη δημιουργεί μια εικόνα αμέλειας που εντείνει το στίγμα των γυναικών θυμάτων βίας (Lussy et al. 2021).
Πιο συγκεκριμένα η σεξουαλική βία κυρίως στις επαρχίες Kasai και Ituri συνιστά παράδειγμα παραβίασης θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων όπως το δικαίωμα στην ζωή, στην ασφάλεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η ένοπλη βία μετατρέπεται σε οργανωμένο εργαλείο υπονόμευσης των ατομικών ελευθεριών και δημιουργεί μια στάση υποταγής (Duroch et al. 2011). Η μελέτη στην επαρχία Ituri καταγράφει πάνω από 2.500 παραδείγματα επιθέσεων, με το μεγαλύτερο ποσοστό θυμάτων να είναι ανήλικα κορίτσια που αργότερα απευθύνθηκαν για βοήθεια. Οι δράστες αποτελούσαν μέρος αντάρτικων ομάδων, οι οποίοι επιτίθενται με χαρακτηριστική βιαιότητα, προκαλώντας ψυχικά και σωματικά τραύματα.
Σύμφωνα με μαρτυρίες που καταγράφηκαν στο ελληνικό ρεπορτάζ του CNN (2018), οι άντρες των συγκεκριμένων οργανώσεων, λεηλάτησαν τα περισσότερα χωριά της περιοχής προχωρώντας σε βιαιοπραγίες ώστε να επιβληθούν. Μάλιστα πολλοί από αυτούς εισήλθαν σε σπίτια, όπου κακοποίησαν και σκότωσαν μεγάλο αριθμό ανθρώπων, αρκετούς από τους οποίους βασάνισαν αναγκάζοντας τους να συμμετέχουν στον βιασμό γυναικών του χωριού. Οι περισσότερες γυναίκες που κακοποιήθηκαν περίμεναν σχεδόν ένα μήνα μέχρι να απευθυνθούν στους γιατρούς χωρίς σύνορα διότι φοβόντουσαν τις επιπτώσεις. Φυσικά μια βιαιοπραγία σαν αυτή, πέρα από τα ψυχικά τραύματα που άφησε στα θύματα της, οδήγησε και στην μετάδοση σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων. Οι πιο κοινές ασθένειες που μεταδόθηκαν ήταν, οι ιοί του HIV και της σύφιλης, οι όποιοι μπορούν να οδηγήσουν σε θάνατο εάν οι νοσούντες δεν ακολουθήσουν κατάλληλη ιατρική αγωγή.
Η παρούσα προσέγγιση τονίζει τις καταστροφικές συνέπειες της σύρραξης και την συνολική υποβάθμιση των γυναικείων δικαιωμάτων. Γίνεται λοιπόν εύκολα αντιληπτό ότι η γυναίκα αποτελεί το κύριο δέκτη των τρομοκρατικών επιθέσεων, οι οποίες ενισχύονται όλο και περισσότερο με την σιωπή που επικρατεί. Δυστυχώς η πραγματικότητα αυτή, δυσχεραίνει τις συνθήκες διαβίωσης ολόκληρης της κοινωνίας του Κονγκό και χρήζει επείγουσας ανθρωπιστικής παρέμβασης.
Η αντιμετώπιση της γενικευμένης βίας στο Κονγκό, αποτελεί αντικείμενο έρευνας και διεθνούς ενδιαφέροντος και εντάσσεται σε μια σειρά μηχανισμών προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η έκθεση του European Parliamentary Research Service υπογραμμίζει ότι, παρότι το εθνικό νομικό πλαίσιο της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, περιλαμβάνει ποινικές διατάξειςια την καταπολέμηση της σεξουαλικής βίας, οι διαρθρωτικές αδυναμίες και η ανεπαρκής εφαρμογή των νόμων, υπονομεύουν σοβαρά την προστασία των θυμάτων και την επιβολή της δικαιοσύνης.
Στο σημείωμα πολιτικής που εξέδωσε η Ευρωπαϊκή Βουλή, καταγράφεται ότι το άρθρο 15 του Συντάγματος της ΛΔΚ ορίζει τη βία που στοχεύει στην αποσταθεροποίηση της οικογένειας, ως ποινικό αδίκημα. Παρ’ όλα αυτά λόγω διαφθοράς στο δικαστικό σύστημα δεν εφαρμόζονται κατά κανόνα οι ποινές με αποτέλεσμα οι τρομοκράτες να λειτουργούν αυθαίρετα. Ταυτόχρονα, οι διατάξεις του Οικογενειακού κώδικα αποτρέπουν τις γυναίκες από το να καταφύγουν στην καταγραφή των περιστατικών διότι πρέπει να λαμβάνουν άδεια από τους συζύγους τους, γεγονός που υποβαθμίζει την επιβολή των διεθνών προτύπων προστασίας (European Parliament 2014). H έκθεση επισημαίνει επίσης, ότι τα εγκλήματα σεξουαλικής βίας υπάγονται αποκλειστικά στη δικαιοδοσία του στρατιωτικού δικαστικού συστήματος, το οποίο δεν προχωρά εύκολα στην προώθηση κατηγοριών. Το γεγονός αυτό έχει ως συνέπεια την ατιμωρησία των στρατιωτικών μελών αυτών των οργανώσεων. Με αυτό τον τρόπο το φαινόμενο διαιωνίζεται.
Σε Διεθνές επίπεδο, πολλοί Οργανισμοί όπως τα Ηνωμένα Έθνη και η Αφρικανική Ένωση υποστηρίζουν την έναρξη προσπαθειών επιβολής νόμων, ωστόσο η συγκεχυμένη βούληση των τοπικών αρχών και οι περιορισμένοι πόροι δεν βοηθούν στην επιβολή συγκεκριμένης κατευθυντήριας γραμμής (Εuropean Parliament 2014).
Συνοψίζοντας, για την πρόληψη της σεξουαλικής βίας και την έγκαιρη προστασία των γυναικών απαιτείται ενίσχυση των τοπικών και κρατικών μηχανισμών ασφαλείας, ώστε να υπάρχει άμεση παρουσία και αποτροπή σε περιοχές υψηλού κινδύνου. Ταυτόχρονα θα πρέπει να δημιουργηθούν προσβάσιμες δομές αναφοράς, για την διασφάλιση ενός ασφαλούς καταφύγιου δίχως στιγματισμό. Εξίσου σημαντική είναι η εντατική εκπαίδευση των κοινοτήτων για την έμφυλη ισότητα, με στόχο να μεταβληθούν η ετεροχρονισμένες αντιλήψεις που συχνά επιτρέπουν και ανέχονται την βία. Παράλληλα η ενίσχυση του κράτους δικαίου και η λογοδοσία των δραστών θα λειτουργήσει ενισχυτικά στην διασφάλιση ενός ασφαλούς περιβάλλοντος. Η προστασία λοιπόν των γυναικών πριν από την εκδήλωση βιαιοπραγιών είναι καταλυτική για την βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης.
Βιβλιογραφία
Baaz, M.E. and Stern, M. (2009) ‘Why do soldiers rape? Masculinity, violence and sexuality in the armed forces in the Democratic Republic of Congo’, International Studies Quarterly (Accessed: 16 March 2026).
CNN Greece (2018) Η σεξουαλική βία σαρώνει το Κασάι της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό. Available at: https://www.cnn.gr/focus/story/154147/h-sexoyaliki-via-saronei-to-kasai-tis-laikis-dimokratias-toy-kongko (Accessed: 16 March 2026).
Duroch, F., McRae, M. and Grais, R.F. (2011) ‘Description and consequences of sexual violence in Ituri province, Democratic Republic of Congo’, BMC International Health and Human Rights, 11(5). Available at: https://bmcinthealthhumrights.biomedcentral.com/articles/10.1186/1472-698X-11-5 (Accessed: 16 March 2026).
Ehiane, O. and Abuloye, A. (2024) ‘Sexual violence and human rights violations in conflict zones’, African Human Rights Law Journal (Accessed: 16 March 2026).
European Parliament (2014) Sexual violence in the Democratic Republic of Congo. European Parliamentary Research Service (EPRS). Available at: https://www.europarl.europa.eu/EPRS/EPRS-AaG-542155-Sexual-violence-in-DRC-FINAL.pdf (Accessed: 16 March 2026).
Kelly, J., Betancourt, T.S., Mukwege, D., Lipton, R. and VanRooyen, M. (2011) ‘Experiences of female survivors of sexual violence in eastern Democratic Republic of the Congo’, Journal of Women’s Health (Accessed: 16 March 2026)
Kitharidis, S. (2015) ‘Rape as a weapon of war: Combating sexual violence and impunity in the Democratic Republic of the Congo, and the way forward’, African Human Rights Law Journal, 15(2), pp. 448–472. Available at: https://www.ahrlj.up.ac.za/kitharidis-s (Accessed: 16 March 2026).
Lussy, J.P., Dube, A., Lusi, J.K.M., Kikoli, A.M., Mukekulu, E.K. and Bartels, S.A. (2021) ‘Trends in sexual violence patterns and case management: a sex-disaggregated analysis in Goma, Democratic Republic of Congo’, Conflict and Health, 15(1). Available at: https://conflictandhealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13031-021-00367-7 (Accessed: 16 March 2026).
UNICEF (2023) DR Congo: Children killed, injured, abducted, and face sexual violence in conflict at record levels for third consecutive year. Available at: https://www.unicef.org/press-releases/dr-congo-children-killed-injured-abducted-and-face-sexual-violence-conflict-record (Accessed: 16 March 2026).
United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA) (2025).Sexual violence systematically used as a weapon in the DR of Congo. Available at: https://www.unocha.org (Accessed: 16 March 2026).
Concern Worldwide (2025) Image: The Democratic Republic of the Congo crisis, explained. Available at: https://www.concern.net/news/democratic-republic-congo-crisis-explained (Accessed: 16 March 2026).