Γράφει η Ευδοκία Λεούδη
Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2010, η Ανατολική Μεσόγειος είχε εισέλθει σε μία φάση έντονης περιφερειακής αποσταθεροποίησης. Η ανάδυση τζιχαντιστικών κινημάτων στον απόηχο της «Αραβικής Άνοιξης», οι παρατεταμένες εντάσεις στη Συρία και η γενικότερη επικροτούμενη πόλωση, λειτούργησαν καταλυτικά, αναγκάζοντας τα κράτη της περιοχής στην αναζήτηση νέων στρατηγικών συμπράξεων, βάσει κοινών συμφερόντων ασφαλείας. (IISS, 2025)
Θεσμική αφετηρία της τριμερούς αυτής σύγκλισης εντοπίζεται τον Δεκέμβριο του 2010, με την υπογραφή της συμφωνίας οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης μεταξύ Κύπρου και Ισραήλ (ΕΛΙΑΜΕΠ, 2019). Η ανακάλυψη σημαντικών αποθεμάτων υδρογονανθράκων στην λεκάνη της Λεβαντίνης, μετέβαλε τα γεωπολιτικά δεδομένα, λειτουργώντας ως συνδετικός κρίκος: η δημιουργία του σχήματος «Ελλάδα – Κύπρος – Ισραήλ» προσφέρει μία εναλλακτική ενεργειακή οδό προς την Ευρώπη, όπως αυτό αποτυπώνεται στα πλαίσια του υπογεγραμμένου μνημονίου τον Μάρτιο του 2012 περί προμήθειας φυσικού αερίου των τριών αυτών κρατών, στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών αγορών (Tziampiris, 2019).
Για την κατανόηση του σχήματος «Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ» απαιτείται μία βαθύτερη θεωρητική προσέγγιση. Ανακαλώντας τη θεωρία των Συμμαχιών στο πλαίσιο της θεωρίας των Διεθνών Σχέσεων, ο Stephen M. Walt στο έργο του “The Origins of Alliances”, ορίζει τη συμμαχία ως «μια συνεργατική σχέση μεταξύ δύο ή περισσότερων μερών που συνήθως αποτυπώνεται ως μία γραπτή στρατιωτική δέσμευση» (Walt, 1987, σ. 1). Ωστόσο, παρά τον κλασικό ορισμό του Walt, το σχήμα «Ελλάδα-Κύπρος-Ισραήλ» παρουσιάζει μία ενδιαφέρουσα ιδιομορφία: αποκλίνει από το πρότυπο της τυπικής ύπαρξης επίσημης συνθήκης, αποκτώντας έτσι τα χαρακτηριστικά μίας «οιονεί συμμαχίας» (Sun, 2025, σ. 13), αποφεύγοντας στρατιωτικές δεσμεύσεις και προσφέροντας με τον τρόπο αυτό στα συμβαλλόμενα μέρη την απαραίτητη διπλωματική ευελιξία.
Η ανάδυση αυτού του σχήματος εγείρει ένα κεντρικό ερευνητικό ερώτημα σχετικά με τη στρατηγική αναγκαιότητα της σύμπραξης δύο παραδοσιακών εταίρων Ελλάδας και Κύπρου με το μοναδικό μη αραβικό κράτος της Μέσης Ανατολής. Η παρούσα ανάλυση διερευνά το κατά πόσο η προσθήκη του Ισραήλ προσφέρει δυνατότητες που οι δύο χώρες αδυνατούσαν να αναπτύξουν αυτόνομα. Η απάντηση εντοπίζεται στην ανάγκη για γεωστρατηγική ανάσχεση των αναθεωρητικών τάσεων στην περιοχή, καθώς σύμφωνα με τη θεωρία της “Εξισορρόπησης της Απειλής” (Walt, 1987, σ. 5), η συνεργασία αυτή δεν υποκινείται απλώς από την κατανομή ισχύος, αλλά από την κοινή αντίληψη ενός υπαρξιακού κινδύνου. Συγκεκριμένα, η τουρκική πολιτική αμφισβήτησης των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας και της Κύπρου (Aydin & Ifantis, 2004, σ. 30), σε συνδυασμό με τον τουρκικό αναθεωρητισμό στην Ανατολική Μεσόγειο και την ρήξη σχέσεων Ισραήλ και Τουρκίας, λειτούργησε ως επιταχυντής της συμμαχίας, με το Ισραήλ να βλέπει τους δύο πλέον συμμάχους του ως τους δύο αξιόπιστους και δημοκρατικούς εταίρους, που θα συνέβαλαν στη γεφύρωση του χάσματος του με τους ευρωατλαντικούς θεσμούς. (Eligur, 2012)
Λαμβάνοντας υπόψιν την αυξανόμενη τουρκική επιθετικότητα στην περιοχή, στη 10η Σύνοδο Κορυφής την 22 Δεκεμβρίου 2025, οι ηγέτες των τριών κρατών συμφώνησαν στην ενίσχυση της τριμερούς συνεργασίας τους στη Μεσόγειο «σε θέματα ασφάλειας, άμυνας και στρατιωτικού χαρακτήρα» (Foundation for Defense of Democracies, 2025), απαρτίζοντάς την από μία πολυεπίπεδη συνεργασία, στο περιεχόμενο της οποίας καλύπτονται οι εξής πτυχές:
Ασφάλεια και Άμυνα: η συμμαχία έχει εστιάσει στη δημιουργία ενός ανθεκτικού συνεργατικού πλαισίου στον τομέα ασφάλειας και αμυντικής θωράκισης, ως έναν τρόπο αντιμετώπισης της αυξανόμενης αστάθειας της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου, γεγονός που αποδεικνύεται όλο και πιο σημαντικό, λαμβάνοντας υπόψη τα γεωπολιτικά δρώμενα της περιοχής τους τελευταίους μήνες (ΓΕΕΘΑ, 2025). Στον τομέα αυτό η συνεργασία λαμβάνει χώρα σε επιχειρησιακή διαλειτουργικότητα και κοινές ασκήσεις του πολεμικού ναυτικού, της αεροπορίας και του στρατού ξηράς, όπως η άσκηση “Noble Dina” ή το “Phoenix Express”, με απώτερο σκοπό τον καλύτερο δυνατό συντονισμό των ομάδων ενόπλων δυνάμεων των τριών κρατών (Siddiqui, 2025).
Σημαντικός παράγοντας στην υλοποίηση των παραπάνω αποτελεί η ανταλλαγή πληροφοριών (“intelligence-sharing”) κυρίως εκ μέρους του Ισραήλ, το οποίο αξιοποιώντας τις προηγμένες τεχνολογικές δυνατότητες του, μοιράζεται σημαντικές πληροφορίες στις δύο συμμαχικές του χώρες για λόγους προστασίας και αποτροπής (Lindenstrauss, G., 2025). Ανώτεροι στρατιωτικοί αξιωματούχοι από την Ελλάδα, το Ισραήλ και την Κύπρο υπέγραψαν την περασμένη εβδομάδα ένα κοινό σχέδιο αμυντικής δράσης, δεσμευόμενοι για αυξημένες κοινές αεροπορικές και ναυτικές ασκήσεις στην ανατολική Μεσόγειο το 2026 (ΓΕΕΘΑ, 2025). Το σχέδιο περιλαμβάνει μεταφορά γνώσης από το Ισραήλ στην Ελλάδα και την Κύπρο για την αντιμετώπιση τόσο των «ασύμμετρων» όσο και των «συμμετρικών» απειλών. Η συμφωνία βασίζεται στις υπάρχουσες αμυντικές προμήθειες πολλών δισεκατομμυρίων ευρώ, συμπεριλαμβανομένου του σχεδιαζόμενου συστήματος αεράμυνας «Αχίλλειος Ασπίδα» της Ελλάδας και των πρόσφατων αγορών ισραηλινού πυραυλικού πυροβολικού PULS, συστήματα αιχμής που σηματοδοτούν τη μετάβαση από απλή διπλωματική υποστήριξη σε μία ολοκληρωμένη αρχιτεκτονική αποτροπής (ΓΕΕΘΑ, 2025). Η τριμερής συνεργασία επιταχύνει τον στρατιωτικό εκσυγχρονισμό για την Ελλάδα και την Κύπρο, μειώνοντας την εξάρτησή τους από παραδοσιακούς ευρωπαίους προμηθευτές όπως η Γαλλία και η Γερμανία.
Ακόμη, στις απόπειρες απάντησης στις σύγχρονες υβριδικές απειλές, η συνεργασία στον τομέα της Κυβερνοασφάλειας και της Τεχνητής Νοημοσύνης, προσδίδει στη συμμαχία ένα ποιοτικό πλεονέκτημα έναντι ασύμμετρων απειλών (Office of the Prime Minister of the Hellenic Republic, 2025).
Ενέργεια: Κεντρικός πυλώνας της τριμερούς παραμένει η ενεργειακή ασφάλεια. Πρωτοβουλίες όπως η δημιουργία του Great Sea Interconnector, δηλαδή την ηλεκτρική διασύνδεση Ισραήλ-Κύπρου-Κρήτης (Ελλάδας) (Great Sea Interconnector, n.d.), καθώς επίσης και του East Mediterranean Gas Forum (EMGF), δεν αποτελούν απλώς οικονομικά εγχειρήματα, αλλά εργαλεία τα οποία συμβάλλουν ενεργά στην αναβάθμιση της γεωπολιτικής αξίας της Ελλάδας και της Κύπρου ως ενεργειακών κόμβων προς την Ευρωπαϊκή Ένωση (Koukakis, 2022).
Οικονομία και Διπλωματία : στον τομέα της οικονομίας, η συμμαχία έχει βελτιώσει τις εμπορικές και επενδυτικές σχέσεις των τριών χωρών, ειδικά σε ζητήματα τεχνολογίας, γεωργίας και τουρισμού, καθώς επίσης προφανώς και ενέργειας (US Department of State, 2019). Το Ισραήλ μάλιστα εδώ έρχεται και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην τεχνολογική αναβάθμιση της Ελλάδας και της Κύπρου σε τομείς Κυβερνοασφάλειας και τεχνολογία άμυνας (Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας, 2026). Ταυτόχρονα με τη σειρά τους, οι δύο τελευταίες, ως κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, συμβάλλουν στη βελτίωση των σχέσεων Ισραήλ και Ευρωπαϊκής Ένωσης (Koukakis, 2022).
Ωστόσο, παρά τη δυναμική του τριμερούς σχήματος, η βιωσιμότητα του εν έτει 2026, έρχεται αντιμέτωπη με σημαντικές προκλήσεις. Από τη μία μεριά, η Τουρκία, έχοντας αντιληφθεί τη συμμαχία των τριών αντιπάλων της ως μία συλλογική προσπάθεια κοινής αντιμετώπισης των πράξεών της, αντιδρά, κυρίως μέσω του ενεργειακού φάσματος (Kurt, 2025). Μία από τις ενδείξεις της τουρκικής αντίδρασης αποτελεί η συστηματική αμφισβήτηση της επιχειρησιακής υλοποίησης του Great Sea Interconnector. Το πλέον πιο έντονο περιστατικό έχει σημειωθεί στην Κάσο το καλοκαίρι του 2025, όπου η Τουρκία επιχείρησε να επιβάλει το διεθνώς παράνομο Μνημόνιο Συνεννόησης Άγκυρας-Τρίπολης, γνωστό και ως Τουρκολιβυκό Μνημόνιο. Η κρίση αυτή είχε εξελιχθεί σε δύο φάσεις, με την Τουρκία να επικαλείται την υφαλοκρηπίδα της, στοχεύοντας την παρεμπόδιση ερευνών του πλοίου Ievoli Relume (Λιάκουρας, 2025). Το γεγονός αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναγκάσει την Ελλάδα και την Κύπρο στο να αναζητήσουν έναν τρόπο ισορροπίας προάσπισης της εδαφικής τους κυριαρχίας και ταυτόχρονα αποφυγής μιας ανεξέλεγκτης κρίσης. Από την άλλη, η παρατεταμένη εμπλοκή του Ισραήλ σε πολλαπλά ανοιχτά μέτωπα στη Μέση Ανατολή δοκιμάζει τις διπλωματικές αντοχές της Ελλάδας και της Κύπρου (INSS, 2025).
Στο σημείο αυτό κρίνεται απαραίτητο να συμπεριληφθεί ο ρόλος εξωτερικών παραγόντων στη συμβολή της τριμερούς αυτής συμμαχίας και πιο συγκεκριμένα η συμμετοχή αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ). Η επίσημη εμπλοκή τους χρονολογείται από τον Μάρτιο του 2019, με τη συμμετοχή του Υπουργού Εξωτερικών Mike Pompeo στην 6η Σύνοδο Κορυφής (U.S. Department of State, 2019). Η συμμετοχή των ΗΠΑ –γνωστή και ως σχήμα 3+1- προσδίδει στη συμμαχία διεθνές κύρος και το καθεστώς μίας «προστατευτικής ομπρέλας» (Χαλιώτης, 2025). Παρότι η Ουάσιγκτον καλείται να διαμεσολαβήσει και να ισορροπήσει μεταξύ της στήριξης της τριμερούς συμμαχίας και παράλληλα της νατοϊκής συνοχής με την Τουρκία, η στήριξη πρωτοβουλιών όπως η δημιουργία του Διαδρόμου IMEC, αποδεικνύει το αποτύπωμα σταθερότητας της Δύσης που δημιουργεί η συμμαχία (Office of the Prime Minister of the Hellenic Republic, 2025). Ωστόσο, ο πραγματικός βαθμός επιρροής των ΗΠΑ στη διαμόρφωση της ατζέντας των τριμερών συνόδων παραμένει ασαφής, καθώς επίσης η ακριβής ισορροπία μεταξύ αμερικανικής στρατηγικής εξισορρόπησης έναντι της Τουρκίας και της διατήρησης της συνοχής του ΝΑΤΟ αποτελεί ανοιχτό ερώτημα (Liberal, 2025). Σύμφωνα με ανάλυση του Center for Strategic and International Studies, «οι ΗΠΑ πρέπει να επιδιώξουν να αναπροσδιορίσουν τη θέση της Τουρκία στη Δύση, ενώ παράλληλα ενισχύουν τις διμερείς σχέσεις με τα παράκτια κράτη της Ανατολικής Μεσογείου» (Cook, 2018).
Από όλα τα παραπάνω γίνεται αντιληπτό πως η τριμερής συμμαχία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ λειτουργεί πλέον ως ένα σταθερό και υψηλής στρατηγικής σημασίας σύστημα ασφαλείας, που δεν αφορά μόνο την ενέργεια, αλλά και την προστασία κρίσιμων υποδομών, την αντιμετώπιση κρίσεων και τη σταθερότητα σε μια περιοχή υψηλής ρευστότητας, ειδικά με τις εξελίξεις στα τέλη του 2025 και τις αρχές του 2026. Η πρόκληση για το μέλλον παραμένει η ανθεκτικότητα αυτής της «οιονεί συμμαχίας», δεδομένης της σταδιακής επιδείνωσης των συγκρούσεων στην περιοχή, καθώς και η προοπτική της μετατροπής της σε μία δομή που θα μπορεί να διασφαλίσει μία μακροπρόθεσμη σταθερότητα στην λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία
Aydin, M., & Ifantis, K. (Eds.) (2004). Turkish-Greek relations: The security dilemma in the Aegean. Routledge.
Sun, D. (2025) Diplomacy of quasi-alliances in the Middle East: Quasi-alliance: A hidden research agenda of contemporary diplomatic strategy (J. Wang, Trans.) Cambridge University Press.
Walt, S. M. (1987). The Origins of Alliances. Cornell University Press.
Άρθρα από Ακαδημαϊκές Πηγές
Eligur, B. (2012). Crisis in Turkish-Israeli relations: From partnership to enmity. Middle Eastern Studies, 48(3), 429–459. https://doi.org/10.1080/00263206.2012.665892
Koukakis, G. (2022). Η τριμερής συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου & Ισραήλ και οι επιπτώσεις της στην ενεργειακή ασφάλεια της Ελλάδας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Ελληνικό Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.13140/RG.2.2.19206.45126
Tziampiris, A. (2019). From cooperation to strategic alliance: The new Greece–Israel–Cyprus trilateral framework. Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ). https://www.eliamep.gr/en/media/apo-ti-synergasia-sti-stratigiki-symmachia-i-nea-trimeris-elladas-israil-kyprou/
3. Πρωτογενείς Πηγές
Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας (ΓΕΕΘΑ) (2025). Υπογραφή Κοινού Σχεδίου Δράσης Ελλάδος – Κύπρου – Ισραήλ και Προγράμματος Αμυντικής Συνεργασίας Ελλάδος – Ισραήλ https://geetha.mil.gr/ypografi-koinoy-schedioy-drasis-ellados-kyproy-israil-kai-programmatos-amyntikis-synergasias-ellados-israil/
Εθνική Αρχή Κυβερνοασφάλειας (2026). Στρατηγική Συμμαχία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ με την Ίδρυση Κέντρου Αριστείας Κυβερνοασφάλειας Ναυτιλίας στη Λευκωσία. Διαθέσιμο σε: https://cyber.gov.gr/stratigiki-symmachia-elladas-kyproy-israil-me-tin-idrysi-kentroy-aristeias-kyvernoasfaleias-naytilias-sti-leykosia/
Office of the Prime Minister of the Hellenic Republic (2025). Joint Declaration – The 10th Trilateral Summit of Israel, Greece, and Cyprus. Διαθέσιμο σε: https://www.primeminister.gr/en/2025/12/22/37647
U.S. Department of State (2019) Joint Statement on the First Economic Dialogue Between the United States and Trilateral Partners Republic of Cyprus, Greece, and Israel. Διαθέσιμο σε: https://2017-2021.state.gov/joint-statement-on-the-first-economic-dialogue-between-the-united-states-and-trilateral-partners-republic-of-cyprus-greece-and-israel/
- Ειδησεογραφικές Πηγές
Cook, S. A. (2018). Restoring the Eastern Mediterranean as a U.S. strategic anchor. Center for Strategic and International Studies (CSIS) Διαθέσιμο σε: https://www.csis.org/analysis/restoring-eastern-mediterranean-us-strategic-anchor
Foundation for Defense of Democracies (2025). Israel, Cyprus, Greece sign cooperation agreement at trilateral summit in Jerusalem. Διαθέσιμο σε: https://www.fdd.org/analysis/2025/12/23/israel-cyprus-greece-sign-cooperation-agreement-at-trilateral-summit-in-jerusalem/
International Institute for Strategic Studies (IISS) (2025). The evolving geopolitics of the Eastern Mediterranean. In Strategic Dossier: Geopolitics, fragmentation, competition and the persistence of conflict. Διαθέσιμο σε: https://www.iiss.org/publications/strategic-dossiers/geopolitics-fragmentation-competition-and-the-persistence-of-conflict/the-evolving-geopolitics-of-the-eastern-mediterranean/
INSS (2025). An intensifying partnership tested over time: the Greek-Cypriot-Isreali Summit. Διαθέσιμο σε: https://www.inss.org.il/social_media/an-intensifying-partnership-tested-over-time-the-greek-cypriot-israeli-summit/
Kurt, G. C. a. S. (2025). Turkish Republic of Northern Cyprus premier criticizes Israel – Greece – Greek Cypriot summit. Διαθέσιμο σε: https://www.aa.com.tr/en/europe/turkish-republic-of-northern-cyprus-premier-criticizes-israel-greece-greek-cypriot-summit/3778872
Λιάκουρας, Π. (2025). Πέτρος Λιάκουρας στο in: Οι δηλώσεις Ακίλα Σάλεχ και το αίνιγμα της τουρκολιβυκής πραγματικότητας. In.gr. Διαθέσιμο στο: https://www.in.gr/2025/12/18/in-analysis/petros-liakouras-sto-oi-diloseis-akila-salex-kai-ainigma-tis-tourkolivykis-pragmatikotitas/
Lindenstrauss, G. (2025) Israel’s policy in its triangular relations with Greece and Cyprus. Institute for National Security Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.inss.org.il/strategic_assessment/israels-policy-in-its-triangular-relations-with-greece-and-cyprus/
Siddiqui, R. (2025). A Mediterranean NATO in the making: The Israel-Greece-Cyprus axis. Modern Diplomacy. Διαθέσιμο σε: https://moderndiplomacy.eu/2025/12/29/a-mediterranean-nato-in-the-making-the-israel-greece-cyprus-axis/
Πηγή εικόνας:
Χαλιώτης, Γ. (2025). Η τριμερής Ισραήλ, Κύπρου και Ελλάδας ως «3+1». Liberal.gr. Διαθέσιμο στο: https://www.liberal.gr/diethni-themata/i-trimeris-israil-kyproy-kai-elladas-os-31